Oryantalizm Aldatmacası: Bale, Geyşa, Klasik Dans ve Sinemanın Fuhuş ile Çocuk Sömürüsünü Saygınlığa Dönüştürmesi

(playlist)

🦋🤖 Robo-Spun by IBF 🦋🤖

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛
🎭♟️🕹️ Kukla Rejimi 🎭♟️🕹️

(İngilizcesi, Almancası)

Bale Avrupa medeniyetinin, geyşa Japon inceliğinin, kabuki geleneksel tiyatronun, Kathak Hint klasik sanatının, kraliyet dansları kutsal mirasın vitrini olarak pazarlanıyor. Bu vitrinin arkasında fuhuş, çocukların alınıp satılması, cinsel sömürü ve yetişkinlerin çocuk bedenleri üzerindeki tahakkümü var. Paris Opéra’sında zengin erkekler kadın dansçıların bulunduğu özel alanlara ayrıcalıklı olarak sokuluyordu. Japonya’da kız çocukları geyşa işletmelerine borçlu hizmet sözleşmeleriyle teslim ediliyordu. Çin’de erkek çocukları kadın rollerine hazırlanırken bazıları yetişkin erkeklerin cinsel müşterisi haline getiriliyordu. Hindistan’da kız çocukları dinsel adanma kisvesiyle cinsel sömürüye sürüklenebiliyordu. Sanat eğitimi, borç, müşteri bulma ve bedene erişim aynı kapıdan içeri giriyordu. Çocuğun satıldığı veya cinsel istismara sunulduğu yerde kültürel zarafet söylemi, sömürünün üstüne çekilmiş bir perdedir.

Bu düzenin anlatımındaki en tehlikeli alışkanlıklardan biri, erkeği satın alan ve sömüren kişi, kadını ise yalnızca satın alınan ve sömürülen kişi olarak resmetmektir. Belgelerde kadın anne, patroniçe, saray yöneticisi, sanat öğretmeni, müşteri aracısı veya menajer konumunda karar veriyorsa artık yalnızca onun maruz kaldığı düzenden söz edilemez. Kadın tarafından kullanılan yetki, kadının topladığı para ve kadının uyguladığı disiplin de aynı sertlikle kayda geçirilmelidir. Çocuğa yönelik cinsel sömürüyü bilerek kuran kadın, kendi payına düşen sorumluluğu bütünüyle taşır. Kadın failin görünmezleşmesi, erkek failin teşhir edilmesiyle giderilebilecek bir eksiklik değildir; sömürü düzeninin yarısının kayıttan düşürülmesidir.

Bu düzeni tek bir medeniyetin ahlakına yıkmak, diğerlerinin sicilini temizler. Japon kabukisi, Kore kisaengliği, Hint kurtizan evleri, Osmanlı köçekliği, Kamboçya kraliyet dansı, Endonezya’nın halk dansları ve İspanyol flamenkosunun belirli tarihsel işletmelerinde hesabı tutan sorular şunlardır: Sanatçıyı kim seçti, kim eğitti, kim sattı? Müşteriyi hangi yetişkin buldu, hangi hizmet için ne kadar ücret istedi? Çocuğun hayatını kim teslim aldı, kim sözleşmeyi yaptı, kim disiplin cezası verdi, kim parasını topladı? Bir yanda erkek müşteri, diğer yanda kadın patroniçe veya anne varsa ikisinin fiili de ayrı ayrı yazılmalıdır. Fuhuş, çocuk emeği ve istismarla kurulan ilişkilerin hangi parçaları bugün kültürel miras adı altında cilalanıyor? Suç ortaklığının hesabı müşteride bitmez; çocuğu temin eden ve parayı tahsil eden yetişkine kadar gider.

Sinema bu düzenin yalnız anlatıcısı değil, kimi zaman doğrudan işletmecisidir. Hollywood ve Hint sineması geyşayı, kurtizanı ve kabare dansçısını güzelliğin, aşkın, fedakârlığın ve trajik asaletin simgesine çevirdi. Aynı endüstride yapımcılar, stüdyo yöneticileri ve menajerler oyunculara kariyer kapısını cinsel taleplerin karşılığı olarak açmaya kalkıştı. Çocuk oyuncuların görüntüleri annelerin, babaların, yönetmenlerin ve şirketlerin ticari kararlarıyla satıldı. Müşteri, patron, anne, öğretmen, yönetici ve aracı sıfatları burada masum toplumsal etiketler değil; para, iş ve beden üzerindeki gerçek yetkilerin adlarıdır.

Buradaki yetişkin kadınların rollerini tek bir ‘kadın deneyimi’ içinde eritmek, maddi konumları birbirinden ayıran çizgiyi siler. Satılan kız çocuğu ile satışa aracılık eden anne, borçlandırılan genç sanatçı ile borç defterini tutan patroniçe, oyuncu adayı ile rol dağıtma gücünü kullanan kadın yönetici aynı işlemin aynı tarafında bulunmaz. Birinin üzerinde işlem yapılırken diğeri işlemi düzenler. İstismara ilişkin tarih yazımında sorulacak ilk soru kimin kadın olduğu değil, kimin hangi karara imza attığıdır.

Edward Said’in oryantalizm açıklaması ve bu açıklamayı geyşa, harem, kurtizan ve dansçı üzerine uygulayan eleştiriler de bu hesabın dışında tutulamaz. Bir kadının fuhuş işletmesinde nasıl çalıştığını araştırmak; sözleşmesini, müşterilerini, gelirini, çocukken nasıl işe alındığını ve patronunu ortaya çıkarır. Aynı kadının Batılı bir metinde nasıl temsil edildiğine odaklanmak ise metin, bakış, kimlik ve seyirci hakkında konuşur. İkinci araştırma, birincinin yerini aldığında insanın somut çalışma hayatı kuramın dekoruna dönüşür. Oryantalizm literatürünün bazı örneklerinde olan budur: Fuhuş işletmesinin sicili geri çekilir, onu anlatan metnin ideolojik çözümlemesi başköşeye oturur.

Bu makale boyunca ‘suç ortağı’ sözü, çocukların cinsel sömürüsüne, insan satışına veya zorlayıcı çalıştırmaya bilerek katılan yetişkinin somut fiili için kullanılıyor. Çocuk yaşta satılan kızların ve oğlanların, baskı altında tutulan icracıların, geçimini cinsel hizmet üzerinden sağlayan bütün yetişkinlerin tek bir suçlu kalabalığına dönüştürülmesi aynı maddi kayıtları bozar. Keskinlik, faili kendi eylemiyle bulmaktır: Çocuğu satan, alıkoyan, zorlayan, müşteriyle buluşturan, görüntüsünü pazarlayan veya komisyon alan kişiye bakılır. Bu ölçü uygulandığında kadın faillerin sorumluluğu kendi cinsiyetleri adına indirilmiş bir pay değil, tam bir sorumluluktur.

Opera ve Geyşa Evleri: Erkek Müşteri, Kadın Patroniçe, Fuhuş ve Erişim İktidarı

On dokuzuncu yüzyıl Paris Opéra’sını yalnız bale ve müzik üreten yüksek sanat tapınağı olarak görmek, binanın içindeki erkek ayrıcalığını tarihten siler. Seçkin erkek aboneler, Foyer de la danse adlı özel alana girebiliyordu. Dansçıların prova ve sahne arkası hayatı, varlıklı erkeklerin doğrudan erişimine açılıyordu. Yoksul ailelerden gelen kızların anneleri için bale kariyeri, kimi zaman zengin bir koruyucunun sağlayabileceği parayla birlikte hesaplanıyordu. Sahnedeki disiplinle kulisteki hamilik piyasası aynı kurumun çatısı altındaydı.

Paris’teki düzenin iki ayrı kapısı vardı: Varlıklı erkeğin foyer kapısından girişi ve yoksul kızın kariyeri üzerindeki aile kararları. Abone ayrıcalığı birincisini, hamilik umuduyla yapılan aile hesabı ikincisini açıklıyor. Kızının geleceğini zengin erkeğin desteğine bağlayan annenin davranışı, kararın içeriğine göre araştırılmalıdır. Anne çocuğunu bilerek cinsel istismara açan bir pazarlık yaptıysa burada ‘annelik fedakârlığı’ değil, çocuk sömürüsüne yetişkin iştiraki söz konusudur. Yalnız hamilik beklentisinin kaydıysa tek başına böyle bir iştiraki ispatlamaz; araştırılması gereken tam da beklentinin hangi somut anlaşmaya dönüştüğüdür.

Paris’teki Musée d’Orsay, 1850–1910 fuhuş tarihini ele alan sergisinde bu ilişkiyi açıkça adlandırıyor:

« l’Opéra est le théâtre d’une prostitution de haut vol »

[Opéra, üst düzey fuhşun sahnesidir.]

Kaynağın anlattığı, sanat çevresinde rastlantıyla bulunan birkaç müşteri değildir: Abonelerin dansçıların özel alanlarına erişimi ve sahne çevresindeki ücretli cinsel ilişkiler, yüksek sanat kurumunun toplumsal düzenine yerleşmiştir. Opéra’nın ihtişamı ile fuhuş piyasası aynı binada yan yana çalışıyordu. Bale öğrencisinin eğitimini överken, bu eğitim etrafında şekillenen erkek erişimini ve gelir düzenini suskunlukla geçiştirmek, tarihin en ağır kısmını çıkarmaktır. (🔗)

Paris Opéra’nın Foyer de la danse çevresinde kurduğu abone ayrıcalığını, çocuk dansçıların kırılganlığını, beden disiplinini ve fuhuş piyasasının işleyişini birlikte ele alan Bale: insan kuklacılığı ile evrensel fuhuşun orkestrasyonu başlıklı yazı, aynı düzenin kapı, bakış, ritim ve borç üzerinden nasıl örgütlendiğini ayrıntılandırıyor.

Bu bale incelemesinin tarif ettiği kapı–bakış–ritim–borç zincirine çocuğun ailesiyle işletme arasındaki karar hattı da eklenmelidir. Çocuğu sahneye kim götürdü? Prova dışındaki ilişkiyi kim pazarlık konusu yaptı? Bir ‘koruyucu’ bulunması kimin hesabına yaradı? Bale kurumunun tarihi, zengin erkeklerin talebini anlatırken kızın geleceği üzerinde pazarlık yapan yetişkinleri görünmez bırakırsa kendi merkezindeki kapıyı eksik tarif eder.

Japon geyşa evleri de sanat, borç, hamilik ve müşteri ilişkisinin iç içe geçtiği kurumlardı. 置屋 (okiya) sanatçının barınmasını, yetiştirilmesini ve işletmeye bağlılığını düzenliyordu. お茶屋 (ochaya) müşterilerin ağırlandığı yerdi. 検番 (kenban) çağrıları ve ücret hesabını yönetiyordu. 旦那 (danna) ise bazı geyşaları finanse eden varlıklı erkek hamiydi. Bu adların her biri ayrı bir işlevi belirtiyor; birlikte okunduklarında güzellik söyleminin altındaki para ve yetki ağını açığa çıkarıyorlar.

Okiya için yalnızca barınma veya sanat öğretimi denmesi, işletmenin yönetim yetkisini önemsizleştirir. Bir kızın çalışacağı saat, borcunun hangi tutarda hesaplanacağı, kazancının kime ödeneceği ve hangi müşterinin talebine cevap verileceği işletme düzeninin somut sorularıdır. Bu yetki kadın patroniçede toplandığı vakalarda müşteri erkek diye patroniçeyi tarihin dışına çıkarmak, sözleşme ve hesap defterini saklamaktır. Çocuk satışı, cinsel sömürü veya zorla çalıştırma bilerek örgütleniyorsa kadın işletmeci de düzenin kurucusu veya iştirakçisidir; sırf ‘anne’ yahut ‘öğretmen’ diye koruma konumuna geçirilmemelidir.

Japonca 日本大百科全書, geyşalığın tarihsel kollarından birini dolandırmadan adlandırıyor:

「踊り子という私娼」

[Dansçı denen özel fuhuş çalışanları.]

Aynı kaynak şehir geyşalarının fuhşunu da şu sözlerle kaydediyor:

「その売春もなかば公然と行われた」

[Fuhuşları da yarı açık biçimde yürütülüyordu.]

Geyşalar şarkı, dans, müzik ve sohbet alanında ciddi sanat eğitimi görüyordu. Bu beceriler tarihsel gerçeğin yalnız bir yüzüydü. Bazı dönem ve işletmelerde aynı beceriler müşteri çekmenin aracına, geyşa adıysa cinsel hizmet satışının ticari örtüsüne dönüştü. Japonca tarih kaynağı fuhşun geyşa adı altında sürdürüldüğünü ve kazancın işletmeciyle paylaşıldığını kaydediyor. Sanat becerisinin gerçekliği, ona bağlanan fuhuş düzenini temize çıkarmaz; iki faaliyet aynı işletmenin gelir kalemlerine dönüşmüştür. (🔗)

Üstelik sanat eğitimi ile cinsel hizmetin aynı kurum çevresinde bulunması her geyşanın aynı işi yaptığı sonucunu doğurmaz; suçun tarihi, kimin kimi hangi koşullarla çalıştırdığını sormayı gerektirir. Patroniçenin kız çocukları üzerinde fiilî bir yönetsel gücü bulunduğu vakalarda bu gücün sınırları araştırılmalıdır: Eğitim masrafı adıyla kim borç yazdı, eve giriş ve çıkışı kim belirledi, hangi para kime ödendi? Kadının örgütleyici olduğu işlem, erkek müşterinin satın aldığı işlem kadar tarihin merkezindedir.

Kore’nin 기생 (gisaeng/kisaeng) sistemi, patronajın karşısına devlet zorunu da koyar. Kadınların müzik ve dans öğrendiği kurumsal çevre 교방 (gyobang) idi. Kisaengler saray törenlerinde ve devlet görevlilerinin ziyafetlerinde çalıştırılıyordu. 수청기 (suchŏnggi) olarak görevlendirilen kadınlara erkek görevlilere cinsel hizmet sunma yükümlülüğü getirilebiliyordu. Korece tarih kaydının ifadesi açık:

「성적 봉사를 해야 하는 수청기」

[Cinsel hizmet sunmak zorunda olan suchŏnggi.]

Kisaenglerin bir bölümü devlet kölesi statüsündeydi. Devlet, bu kadınları eğitiyor, görevlendiriyor ve bazılarını erkek görevlilerin cinsel taleplerine açık hale getiriyordu. Burada mesele yalnız kadın dansçının seyirci karşısındaki konumu değildir; kamu otoritesinin kadın bedeni ve emeği üzerinde kurduğu hizmet rejimidir. (🔗)

Paris’teki ayrıcalıklı abone, Japonya’daki müşteri ve danna, Kore’deki devlet görevlisi: Üçünde de sahneye erişim, kadın sanatçının çalışma hayatına müdahale hakkına doğru genişleyebiliyordu. Gösteri kalabalığı çekiyor, kurum o kalabalığın içinden parası veya makamı olan erkekleri ayırıyordu. İncelik diye anlatılan dünyanın bir yüzünde, kimin hangi kadına yaklaşabileceğini belirleyen ayrıcalık düzeni vardı.

Bu karşılaştırmanın önceki anlatımı, müşteriyi anlatıp aracıya dipnot düşmeye fazla uygundu. Oysa bir müşteri listesi kadar önemli bir başka kayıt, müşteriye erişimi hangi kişi veya kurumun dağıttığıdır. Japonya’da okiya yönetimi, Paris’te aile ve okul çevresi, Kore’de devletin görevlendirme mekanizması bu yüzden ayrıca incelenmelidir. Kadın yönetici varsa onun yetkisi kadınlık başlığında eritilemez; hangi emri verdiği ve hangi ücretten pay aldığı kayda geçmelidir.

Çocuğu Kim Teslim Etti? Anne, Patroniçe, Borç, Eğitim ve Cinsel Sömürü

Bu tarihin en karanlık sayfasında çocuk vardır. Japon geyşa sisteminin Meiji döneminden erken Shōwa dönemine uzanan bazı uygulamalarında yaklaşık on yaşındaki kızlar 仕込み (shikomi) olarak işletmeye alınıyor; on iki yaşında 舞妓 (maiko) veya benzer genç sanatçı statülerine geçirilebiliyor, on yedi yaş civarında tam geyşa olarak çalışmaya başlayabiliyordu. Küçük kızın günü sanat eğitimi, ev işi ve müşteri ağırlamaya hazırlanma arasında bölünüyordu. Eğitim sözcüğü bu yaşlardaki çocuğun fiilî çalışma yükünü, gözetim altındaki hayatını ve ilerideki müşterilere göre yetiştirilmesini perdelemeye elverişliydi.

On yaşındaki çocuğun mesleğe girişini yalnız ‘kabul edilme’ diye yazmak, işlemin öteki tarafını boş bırakır. İşletmeye çocuğu getiren, ücret için pazarlık eden, avansı alan ve ilerideki emeğini taahhüt eden yetişkinler bu işlemin özneleridir. Çocuğun yaşı ve işin süresi belirli olduğunda araştırma, ailesinin hangi ferdinin hangi belgeyi imzaladığına kadar inmelidir. Anne anlaşmayı yapan kişiyse adı anne diye yumuşatılmış bir kategori altında kalmamalı; anlaşmadaki gerçek rolü yazılmalıdır.

前借金 (maekarikin) denilen avans borcu kızın henüz kazanmadığı gelecek gelirine yazılabiliyordu. 年季奉公 (nenki-bōkō), belirli bir süre hizmet yükümlülüğü demekti. İşletmeci kazançtan payını sözleşmeyle alıyordu. Ailenin peşin ödeme alması, işletmenin eğitim masrafı çıkarması ve çocuğun ileride bu hesabı emeğiyle ödemesi tek bir mekanizmanın parçalarıydı. Çocuğun geleceğini önceden borçlandıran bu mekanizmanın saygın adı meslek eğitimi olsa da somut karşılığı ekonomik bağımlılıktır.

Bu borç hesabındaki belirleyici fiil, yetişkinin kendi ihtiyacı veya işletmenin harcaması için çocuğun gelecekteki emeği üzerinde tasarrufta bulunmasıdır. Parayı kim aldıysa, sözleşmeyi kim yürüttüyse, çocuğun borçtan kurtulma imkânını kim denetlediyse onun sorumluluğu araştırılmalıdır. Bir patroniçe borcu hesaplayıp gelirden pay alıyorsa yalnızca ‘eğitmen’ değildir; işletmenin ekonomik karar vericisidir. Borçlu hizmet ile cinsel sömürü birleştiği somut vakalarda kadın patroniçenin gelir yönetimi, sömürünün hesap verme noktasına dönüşür.

増田小夜 (Masuda Sayo), çocukken geyşa işletmesine satılışını anlatan doğrudan tanıktır. Onun hayatı, geyşa kültürünü yalnız seçkin bir sanatçının zarif hatıralarından anlatan anlatıya ağır bir itirazdır. Bir tarafta kariyerini kurmuş ünlü sanatçı, diğer tarafta aile ve işletme arasındaki anlaşmaya bağlanan yoksul kız çocuğu vardır. İkisi de aynı mesleğin tarihine dahildir.

Masuda Sayo’nun tanıklığı şu nedenle kilittir: Çocuğun başına gelenler başarı hikâyesinin dekoru değildir; satın alma ve çalışma ilişkisinin doğrudan konusudur. Yetişkinlerin bir kızı ‘gelecekteki sanatçı’ olarak konuşması, o kızın çocuk yaşta satıldığını kayıttan çıkaramaz. Kadın patroniçenin sanat bilgisi, çocuğun bedeni ve emeği üzerinde sahip olduğu ekonomik güçle birlikte yazılmalıdır.

Kamboçya kraliyet dansında kayıtların anlattığı yaş daha da düşer. Kral Norodom devrini aktaran George Groslier, altı yaşındaki kızların aileleri tarafından saraya götürüldüğünü yazıyor:

« Leurs parents les lui amènent, dès l’âge de six ans. »

[Aileleri onları daha altı yaşından itibaren krala getirir.]

Ailelere kızlarının yaşı, güzelliği ve kralın cömertliğine göre 20 ile 500 piastre arasında ödeme yapılabiliyordu. Saraya giren kızların dışarı çıkışı ağır biçimde kısıtlanıyordu. Kralın başkadını dansçı topluluğunun cezaları, provaları, disiplini ve ödemeleri üzerinde yetki sahibiydi. Dansçılar harem düzeni içinde yetiştiriliyordu. Bu kayıtların önümüze koyduğu manzara nettir: Altı yaşındaki çocuğun hayatı bir aile ödemesiyle saray hiyerarşisine devrediliyor, hareketleri ve emeği yetişkinler tarafından yönetiliyordu. (🔗)

Kamboçya kaydında bir tarafta aileye verilen para, diğer tarafta saray başkadınının cezalandırma ve ödeme yetkisi duruyor. Başkadın burada yalnız hükümdarın yanında duran bir kadın figürü değil, çocukların çalışmasını bizzat yöneten yönetici konumundadır. Prova takvimini belirleyen, disiplini uygulayan ve ödemeleri kontrol eden yetişkinin fiilleri kendi adına değerlendirilmelidir. Bu belgelerin gösterdiği yönetim yetkisi cinsel istismarın ayrıca kanıtı yerine konulamaz; fakat çocuk üzerindeki fiilî tahakkümü açıklamak için başlı başına güçlü bir kayıttır.

Kraliyet dansının kutsallığı hakkında kurulan övgüler bu maddi işlemi ortadan kaldırmaz. Kralın tanrılara sunulan dansı, çocukların ailelerinden alınması, bedellerinin ödenmesi ve sert disiplinle büyütülmesi üzerinden örgütleniyordu. Başkadın ve diğer saray kadınları da yüzlerce dansçının hayatı üzerinde gerçek yönetsel güç kullanıyordu. Bu düzende fail ve aracı sorumluluğu erkek hükümdarla sınırlı değildi; saray hiyerarşisindeki yetişkin kadınlar da karar vericiydi.

Nepal’in batısındaki Badi topluluklarının bazı ailelerinde müzik, dans ve cinsel hizmetten elde edilen para kuşaklar boyunca aynı geçim düzeninde toplandı. Gezici gösteri aileleri yerel yöneticilere ve varlıklı erkeklere eğlence sunuyordu; sonraki dönemde bazı hanelerin geçimi kızlarının fuhşa sokulmasına bağımlı hale geldi. Saha araştırması annelerin kızlarını bu işe hazırlamasındaki rolü de kaydediyor. Burada annelik ile kız çocuğunun bedeninden kazanç elde edilmesi aynı somut vakada karşı karşıya gelir. (🔗)

Badi saha anlatısında annenin kızını bu işe hazırlaması, ‘yoksul ailelerin kaderi’ gibi edilgen bir cümlede kaybolmamalıdır. Anne hangi işi öğretti, müşteriye kim götürdü, ücret üzerinde kim söz sahibi oldu? Kız çocuğunu bilerek ticari cinsel sömürüye sevk etme fiili saptandığında yetişkin kadının iştiraki tam bir iştiraktir. Yoksulluk, bu satışın ekonomik bağlamını açıklar; satış veya istismar yönündeki yetişkin kararının maddi kaydını ortadan kaldırmaz.

Aile, anne veya kadın işletmeci söz konusu olduğunda sorumluluğu başka bir yetişkine devreden nazik dil, çocuğu bir kez daha görünmez kılar. Çocuğu işletmeye teslim eden, çalışmasını denetleyen, müşterilere hazırlayan, pazarlığı yapan veya parayı alan kişi hangi cinsiyetten olursa olsun kendi fiilinden tam olarak sorumludur. Kızını istismara bilerek sevk eden annenin, borç ve cinsel müşteri düzenini bilerek yöneten kadın patroniçenin ve istismardan komisyon alan kadın aracının suç ortaklığı yarım değildir. Çocukların cinsel sömürüye sevk edildiği vakalarda bu sorumluluk çok daha ağırdır. Koruma, terbiye, annelik ve sanat eğitimi unvanları, fiilî aracılığı maskeleyen toplumsal kılıflara dönüşebilir. Suçun isnadı için söz konusu yetişkinin somut kararı, bilgisi ve eylemi araştırılmalıdır.

Erkek Çocukların Gösterisi: Kabuki, Pekin Operası, Köçeklik ve Pedofilik Talep

Japon kabukisinin erken tarihi, bugünün prestijli klasik tiyatro görüntüsünün arkasında açık bir cinsel ticaret geçmişi barındırır. On yedinci yüzyıl başındaki 遊女歌舞伎 (yūjo kabuki) gösterilerinde fuhuş yapan kadınlar dans ediyordu. Kadın oyuncunun sahne çekiciliği erkek müşteri toplamanın da aracına çevrilmişti. Kadın kabukisinin 1629’da yasaklanmasıyla genç erkeklerin oynadığı gösteriler öne çıktı. Sahnedeki cinsellik piyasası, oyuncunun cinsiyetini değiştirerek biçim değiştirdi.

若衆歌舞伎 (wakashū kabuki) yetişkin erkek statüsüne henüz geçmemiş genç oyuncuların tiyatrosuydu. Gençlerin fiziksel çekiciliği müşteri topluyordu; bazıları cinsel hizmet satıyordu. Oyuncuların çocuk yaşta olduğu vakalarda yetişkin müşterinin bu hizmeti satın alması açık bir çocuk cinsel sömürüsü meselesidir. Japonca 新版 歌舞伎事典, 1652 yasağının gerekçesini şöyle kaydediyor:

「これも衆道の売色を兼ねていたために」

[Bu da erkekler arasındaki cinsel hizmet satışını içerdiğinden.] (🔗)

Qing dönemi Çin’inin 相公堂子 (xiànggong tángzi) işletmeleri, genç erkek oyuncuyu yetiştirme adı altında sömürüye hazırlayan düzenin daha doğrudan kaydını sunar. Yoksul ailelerden alınan erkek çocukları 旦 (dàn), yani kadın rollerini oynamak üzere eğitiliyordu. Çocuk sahnede kadın karakteri oynuyor, bazı vakalarda aynı çocuk yetişkin erkeklerin cinsel taleplerine teslim ediliyordu. Burada sanat eğitimi, çocuk satışı ve pedofilik müşterinin talebi birbirine bağlanabiliyordu.

Bu kayıtta işletmeci, müşteri ve çocukla ailesi arasındaki tedarik hattı ayrı ayrı görünür kılınmalıdır. Çocuğun satılması, onu satın alanın eylemi kadar satanın eylemidir. Satış kararında anne, baba veya başka yetişkin akraba bulunuyorsa her biri belgeye göre ele alınır; kadın akraba için otomatik masumiyet, erkek akraba için otomatik fail payı dağıtılmaz. Buradaki sert tarihsel iddia şudur: Bir çocuk tiyatroya ve cinsel müşteriye satıldığında ‘aile tercihi’ diye örtülen işlem çocuk satışıdır.

Çince tiyatro tarihi anlatısındaki cümle, edebî bir imanın ötesinde doğrudan çocuk satışını kaydediyor:

「许多穷苦人家的孩子往往被卖到堂子去」

[Yoksul ailelerin birçok çocuğu bu işletmelere satılıyordu.]

Aynı anlatı, sonradan ünlü olan kimi erkek opera oyuncularının meslek hayatının başında bu tür işletmelerde cinsel hizmete zorlandığını belirtiyor. Çocuğun ailesinin yoksulluğu işletmecinin tedarik kanalına, oyunculuk eğitimi cinsel müşteri ağına bağlanıyordu. Yetişkin erkeklerin çocuklara yönelik cinsel istismarının tiyatro işletmesi üzerinden örgütlendiği vakalarda sömürüye ‘geleneğin erotizmi’ demek, uygulamanın ağırlığını hafifletir. (🔗)

Osmanlı köçekliği, genç erkek bedeninin müzik, dans ve erkek eğlencesi için eğitildiği başka bir tarihsel alandır. Köçekler kadınsı giysiler, dans hareketleri ve müzikle konaklarda, meyhanelerde ve özel toplantılarda sahneye çıkıyordu. Bazı çevrelerde genç dansçının erotik çekiciliği gösterinin temel satış unsuruydu. Cinsel hizmete ilişkin kayıtlar ayrıca araştırılmayı gerektiriyor. Çengi, köçek, tavşan ve civelek adlarının hangi yaşlara, çalışma işlerine ve müşteri ilişkilerine karşılık geldiği tek tek ayıklanmalıdır. Çocuk yaştaki icracıların yetişkin talebine sunulduğu her vakada soru sanatsal üslup değil, istismar ve aracılıktır.

Afganistan’daki بچه‌بازی (bacha bazi) uygulaması, erkek çocuğun dans ettirilmesiyle cinsel istismarının aynı düzende gerçekleştiği en çıplak örneklerden biridir. Güçlü yetişkin erkekler çocukları eğlence toplantılarında dans ettiriyor ve bazılarına cinsel saldırıda bulunuyor. Silahlı çatışmalara ilişkin raporlar bu amaçla alıkonulan çocukların doğrulanmış vakalarını anlatıyor. Burada dans, pedofilik cinsel sömürünün gösteri aracına dönüşür; müşteri eğlencesiyle çocuk istismarı aynı iktidar ilişkisinde birleşir. (🔗)

Avrupa operasının sicilinde de çocuk bedeni üzerinde sanat adına işlenmiş ağır müdahaleler vardır. İtalya’da castrati yetiştirmek için bazı erkek çocukları, ergenlikte seslerinin kalınlaşmasını önlemek amacıyla hadım ediliyordu. Yoksul aileler oğullarını bir gün yüksek ücretli opera yıldızı olmaları ümidiyle bu yola sokuyordu. Çocuğun bedeninde kalıcı cerrahi sonuç bırakan işlem yetişkinlerin kariyer ve para beklentisine bağlanıyordu. Sonradan ünlenen bazı şarkıcıların ihtişamı, bedeli çocuklukta ödenmiş bu müdahaleyi geçmişten çıkaramaz. (🔗)

Castrati tarihinin aile cephesinde de aynı soru vardır: Çocuğun sesi için geri döndürülemez müdahaleye kim razı oldu, kim teşvik etti, kim kazanç umdu? Oğlunu kariyer ümidiyle bu yola sevk eden ebeveynin somut kararı yetişkin sorumluluğunun parçasıdır. Burada cinsel istismarın kanıtı ile bedenin kalıcı biçimde sakatlanmasının kaydı birbirinin yerine geçirilmez. Sanat kariyeri vaadi, çocuğa uygulanan ağır bedensel müdahaleyi normalleştirecek bir izin belgesi değildir.

Japonya’da cinsel müşteriye sunulan genç oyuncu, Çin’de tiyatro işletmesine satılan erkek çocuk, Afganistan’da dans ettirilerek cinsel istismara uğratılan çocuk ve İtalya’da opera sesi uğruna hadım edilen çocuk aynı fiilin örnekleri değildir. Ortak olan, yetişkinlerin çocuk bedenini bir gelir ve gösteri projesinin malzemesi gibi yönetmesidir. Cinsel istismar vakalarında pedofili ve çocuklara yönelik cinsel talep açıkça konuşulmalıdır; hadım etme vakasında ise bedensel sakatlama ve zorlayıcı yetişkin kararı doğru adlardır. Her uygulamayı kendi fiiliyle adlandırmak, bu kurumların saygınlık zırhını delmenin başlangıcıdır.

Kutsal Dans ve Kurtizan Sanatı: Patroniçe, Tapınak, Saray ve Konservatuvar

Hindistan’ın klasik dans tarihi, kutsallık ve yüksek sanat unvanlarının altında hangi çalışma düzenlerinin bulunduğunu açıkça gösterir. Kuzey Hindistan’daki तवायफ़ / طوائف (tawaif) sanatçıları dans, müzik, Urdu şiiri ve seçkin sohbet konularında yetiştiriliyordu. कोठा / کوٹھा (kotha) denen eğlence evlerinde मुजरा / مجرا (mujra) gösterileri yapılıyordu. Varlıklı erkekler kadınların sesini, dansını, güzelliğini ve davranışlarını değerlendiriyordu. Deneyimli kadınlar genç sanatçıların eğitimini, dolayısıyla gelecekteki çalışma imkânlarını yönetebiliyordu. Sanatsal zarafet bu evlerde para, müşteri ve kadınlar arasındaki yetki hiyerarşisinin içinden doğuyordu.

Kotha dünyasındaki yetişkin kadınları yalnız ‘geleneği aktaran ustalar’ olarak tanıtmak da bu metnin eleştirdiği saygınlaştırma biçimine dönüşebilir. Genç bir sanatçıyı eğitme ile onun gelirini yönetme, müşterisini belirleme ve hareket özgürlüğünü kısıtlama birbirinden ayrı yetkilerdir. Bir kadın işletmeci hangi yetkiyi kullanıyorsa o yetkinin hesabı kendisine aittir. Çırak yetiştiren kadın ile çocuğu cinsel sömürüye sevk eden kadın aynı fiili işlememiştir; fakat ikinci fiil belgelendiğinde ustalık unvanı sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Kathak repertuvarının gelişiminde bu kurtizan çevrelerinin emeği belirleyici tarihsel kaynaklardan biridir. Sarayların ve kentli hamilerin finanse ettiği dans ve müzik sonradan klasik Hint sanatının temel malzemeleri arasına girdi. Urduca ve Farsça belgelere dayanan araştırmalar tawaiflerin seçilmesini, başka saraylara gönderilmesini, gelirlerinin düzenlenmesini ve kadınların kendi aralarındaki aracılık ilişkilerini ayrıntısıyla kaydediyor. Konservatuvar sahnesindeki saygın repertuvarı anlatırken onu yetiştiren kurtizan evlerinin gerçek para ve iş düzenini silmek, sanatın tarihini yarım bırakmaktır. (🔗)

Güney Hindistan’da देवदासी (devadasi) kurumunda kız çocuklarının tanrıya ya da tapınak hizmetine adanması, müzik ve dans eğitimini dinî meşruiyetle kuşatıyordu. Bazı bölgesel uygulamalarda bu adanma, çocukların cinsel sömürüye sürüklenmesinin başlangıcıydı. 2020’de yayımlanan saha araştırması, çocukken adanan ve ticari cinsel sömürüye maruz kalan otuz kızın hayatını belgeliyor. Bir kız çocuğunun cinsel istismara açılan yolu kutsal adanma töreninden geçiyorsa kutsallık burada istismarı örten ve kuruma kabul ettiren dilin bir parçasıdır. (🔗)

Tapınağa adanma anlatısının fail bakımından eksik bıraktığı soru, çocuğun adına adanma kararını hangi yetişkinin verdiğidir. Aile, dinî görevli, yerel aracı veya kadın yönetici bu süreçte hangi işlevi üstlenmiştir? Otuz kızın cinsel sömürü deneyimi belgelenmişken, yalnız istismar eden erkek müşteriyi konuşturmak tedarik ve denetim hattını karanlıkta bırakır. Çocuğun adanmasına bilerek aracılık eden yetişkin kadınların bulunduğu vakalarda sorumluluk onların somut kararlarına uzanır. Bu iştirak, kayıtlardaki görevi kanıtlanmadan herhangi bir anneye veya devadasi sanatçısına yüklenemez.

Devadasi sanatçılarının icra ettiği sadir repertuvarı modern Bharatanatyam’a aktarılırken dansın sahipleri ve toplumsal statüsü de değişti. Yirminci yüzyılda açılan öğretim ve sahne kurumları, tarihsel kadın icracıların taşıdığı sanatı orta ve üst sınıf çevrelerin prestijli klasik repertuvarına dönüştürdü. Odisha’nın Odissi dansında mahari tapınak sanatçılarından modern sahneye uzanan aktarım da aynı soruyu doğurur: Sanatın itibarı yükselirken tarihsel icracıların hangi emek ve bağımlılık koşulları anlatının dışına itildi?

Bir sanatın üst sınıf kültürüne taşınması, onu geçmişte taşıyan kadınların hepsini tek bir mağdur ya da tek bir kültür kahramanı haline getirmez. Aynı kurumun içinde çocuğun adına karar veren yetişkin, eğitimi ve gelirleri yöneten işletmeci, geçinmek için çalışan icracı ve istismara uğrayan kız farklı konumlarda bulunabilir. Modern Bharatanatyam ile Odissi’nin tarihi bunların her birini ayrı eylemlerle anlatmayı gerektirir. Kadın failin görünmez kalması da kadın emeğinin sahiplenilmesi kadar ağır bir tarih yazımı sorunudur.

Cava’nın Bedhaya Ketawang geleneğinde kutsal dans hükümdarın siyasal ve ritüel iktidarıyla iç içeydi. Sarayda yetişen kadın sanatçıların bir bölümü cariyelik ilişkilerine dahil olabiliyordu. Kralın kutsal kudreti, kadının sahne görevi ve hükümdarın özel hayatı aynı iktidar yapısında buluşuyordu. Dansın kutsal sayılması, hükümdarın kadınların hayatı üzerinde kullandığı iktidarın ayrı ve somut olarak görülmesini daha da önemli kılar.

Sarayın özel hayatı ve kutsal dansı aynı kurumda birleştiğinde hiyerarşinin kadın üyeleri de açıklamanın dışında bırakılmamalıdır. Kadın saray görevlilerinin seçme, gözetme, eğitim veya disiplin yetkileri varsa bunlar tek tek kayda geçirilmelidir. Ancak bir kadının sarayda bulunması, onu otomatik olarak cariyelik ilişkilerinin faili yapmaz. Failin kim olduğu somut emir, ödeme ve tanıklıklarla saptanır. Sertlik, sarayın yetişkin yöneticilerini kendi eylemleri üzerinden sorgulamaktır.

Kore’nin 진주검무 (Jinju Geommu) kılıç dansı ise çalışma statüsünden ulusal mirasa geçişin izini sürmeye imkân verir. Kisaenglerin eğitim çevrelerinde yaşatılan koreografi 1967’de ulusal kültür mirası statüsüne alındı. Bugün özenle korunan dansın tarihindeki devlet hizmeti ve kadın icracıların çalışma koşulları da aynı mirasın parçasıdır. Koreografiye miras denirken onu taşıyan kadınların bağlı bulunduğu hizmet rejimi tarihin dipnotuna indirgenmemelidir. (🔗)

Klasikleşme, yalnız sahnenin değişmesi değildir; bir mesleğin geçmişinin yeniden yazılmasına da yol açabilir. Bir zamanlar kurtizan, tapınak hizmetlisi veya devlet eğlence çalışanı olarak yaşayan kadınların geliştirdiği repertuvar sonraki kuşaklarda ulusal gururun malzemesi haline gelir. O halde yalnız dansı kimin yarattığı değil, yaratan kadını kimin çalıştırdığı, kimden para aldığı, müşterileri kimlerin seçtiği ve bugün bu geçmişin hangi sözcüklerle aktarıldığı da sorulmalıdır.

Dans Salonunun Gerçek İşi: Kadın Aracı, Müşteri, Komisyon ve Fuhuş

Endonezya’nın ronggeng ve tayub geleneklerinde kadın dansçılar erkek müşterilerle doğrudan gösteriye katılıyordu. Taledhek denen kadın icracı erkek müşteriye dans ediyor ve karşılığında para alıyordu. On dokuzuncu ve yirminci yüzyılların kimi işletmelerinde gösteriye fuhuş da eklendi. Dans ücretiyle cinsel hizmet parasının yan yana bulunduğu bu iş dünyası, folklorik bir zarafet hikâyesine indirgenemez.

Burada da iki kadın konumu kolayca birbirine karıştırılır: Dansıyla ücret kazanan yetişkin icracı ve başkasının çalışmasını yöneten işletmeci. Taledhek adını görmek, kadın sanatçının başka kadınları zorladığını kanıtlamaz. Fuhuş piyasasını örgütleyen bir kadın aracı veya işletmeciye dair kayıt bulunduğundaysa onu yalnızca ‘eğlence kültürünün kadın taşıyıcısı’ diye anlatmak eksikliktir. Kim çalıştı, kim yönetti, kim komisyon aldı: Saygınlaştırmayı dağıtan maddi sorular bunlardır.

Endonezce tarih araştırmasının başlığı, konunun adını doğrudan koyuyor:

Prostitusi Berbalut Seni

[Sanata Bürünmüş Fuhuş.]

Araştırma, ritüel ve toplumsal dans olarak gelişmiş tayubun bazı tarihsel çevrelerde fuhuş piyasasına bağlanışını anlatıyor. Sanatın içine fuhuşun yerleşmesi burada uzak bir yorum değil; yerel tarih araştırmasının bizzat başlığıdır. (🔗)

Mısır’ın الغوازي (ghawazi) kadınları dansı kent eğlencesi ve müşteri ilişkileri içinde icra ediyordu. On dokuzuncu yüzyılda kamusal kadın dansıyla fuhuşun aynı idari müdahalelerin hedefi haline gelmesi, devletin iki faaliyet arasındaki ticari teması nasıl gördüğünü gösteriyor. Cezayirli Ouled Naïl dansçıları da takıları, giysileri, gösterileri ve cinsel hizmetleriyle sömürge kentlerinin eğlence ekonomisinde yer tutuyordu. Fransız sömürge fotoğrafçılığı onların görüntülerini ayrıca pazara sürdü. Kadın çalışırken birileri müşteriden para alıyor, kadın poz verirken başka birileri görüntüsünü satıyordu.

Ouled Naïl üzerine çalışan Barkahoum Ferhati, gerçek fuhuş ilişkileriyle sömürge turizminin yarattığı dansçı imgesini aynı tarih içinde ele alıyor. Kadının müşterisi, yerel toplumsal bağları, çalışma hayatı ve fotoğraf üzerinde pazarlanan yüzü birbirinden ayrılarak izlenebiliyor. Kamera kadınları egzotik görüntüye dönüştürürken onların fuhuş piyasasındaki gerçek yerini araştırmak, dekorun arkasındaki para akışını ortaya çıkarır. (🔗)

İspanya flamenkosu da Avrupa’ya özgü başka bir örnektir. On dokuzuncu yüzyılın cafés cantantes işletmeleri dans, müzik ve içkiyle müşteri topluyordu. Bazı kadın sanatçılar özel toplantılarda varlıklı müşterilerle buluşuyor ve fuhuş yapıyordu. İşletme, sahnedeki gösterinin yanında kadınla müşteri arasındaki özel ilişkiden de gelir sağlayabiliyordu. Daha sonra flamenko konser salonu, tiyatro ve konservatuvar üzerinden yüksek kültür statüsüne taşındı. Bugünkü sanat prestiji, tarihsel eğlence işletmelerindeki müşteri ve fuhuş ilişkilerini kayıt dışına itemez. (🔗)

Buenos Aires’in erken tango dünyasında dans akademileri, içki mekânları ve genelevler aynı kent ekonomisinin parçalarıydı. Bazı genelevlerde tango, müşteri bekletmenin ve ticari cinsel ilişki öncesinde yakınlaşma sağlamanın aracıydı. Küba’nın on dokuzuncu yüzyıl dans akademilerine yöneltilen antesalas o pantallas de la prostitución [fuhşun ön odaları veya perdeleri] suçlaması da aynı bağlantıyı görünür kılıyor. Bu sözler dönemin kamusal suçlamalarıdır; somut tarihsel inceleme hangi işletmede hangi uygulamanın bulunduğunu ayrıca belirlemelidir. (🔗) (🔗)

Yirminci yüzyılda müşteriyle bedensel yakınlık daha ince dilimlere bölünerek fiyatlandırıldı. ABD’nin taxi-dance hall işletmelerinde kadınla her dans için ücret ödeniyordu. Brezilya’nın taxi-girl düzeninde dans kartları kullanılıyordu. Meksika’da fichera kadınların müşteriyle dans etmesi ve ona içki tükettirmesi mekânın gelirini artırıyordu. Şanghay’ın 舞女 (wǔnǚ) dansçıları bilet ve müşteri ilişkileri üzerinden çalışıyordu. Londra music-hall çevreleri ve Güney Afrika shebeen işletmeleri de gösteri, içki ve kimi zaman cinsel hizmeti aynı ticari alanda buluşturuyordu. Her bedensel yakınlık biçiminin ayrı bir fiyatı, her fiyatın ayrı bir alıcısı vardı.

Singapur’un lancing girls sistemi bu hesabı neredeyse muhasebe defteri açıklığında gösterir. Kadın dansçılar müşteriyle dans etmek veya masasında oturmak için ücret alıyordu. Mummy olarak anılan kadın aracılar onların çalışma ilişkilerini yönetebiliyordu. Eski bir müşterinin anlatısında bazı kadınlar gecenin sonunda erkeklerle dışarı çıkıyor, kadın aracı saatlik ücretten komisyon alıyordu. Kadın işletmecinin yetkisi burada belirsiz bir toplumsal rol değildir: Müşteriyle çalışan arasındaki ilişkinin parasından pay almaktır.

Mummy sözcüğü burada özellikle yanıltıcıdır: İngilizcede anaçlık ve bakım çağrıştıran bir unvan, işçiyle müşteri arasındaki para ilişkisini yöneten kadın aracıyı adlandırıyor. Kadınların erkeklerle dışarı çıkarılmasından saatlik komisyon alınması anlatısı, müşteri temininin ekonomik işlevini gösterir. ‘Mummy’ bir koruyucu sıfatı diye alınıp komisyon gerçeği atlanırsa, kadın işletmecinin rolü daha kelime düzeyinde aklanmış olur. Bunun hangi vakada zorla çalıştırmaya veya çocuk istismarına dönüştüğü ayrıca somut tanıklıkla belirlenmelidir.

Aynı sözlü tarih araştırmasında bir kadın, annesinin kendisini 1952’de henüz on iki yaşındayken dans salonuna götürdüğünü ve kazancına el koyduğunu anlatıyor. On iki yaşındaki çocuğun çalıştırılması, annesinin işletmeye katılımı ve kazancın yetişkin tarafından alınması aynı tanıklıkta birleşiyor. Burada önce çocuğun yaşı ve emeği, sonra onu müşteri çevresine sokan yetişkinin sorumluluğu yazılmalıdır; annelik sıfatı bu işlemin üstüne örtü olamaz. (🔗)

1952 tanıklığındaki en keskin ayrıntı ‘dans salonu’ adı değil, on iki yaşındaki çocuğun annesi tarafından götürülmesi ve kazancının alınmasıdır. Çocuğu götüren kişi anne; çocuğun kazancına el koyan kişi yine annedir. Burada kadın failin kararını yazmak için başka bir erkeğin eylemine yaslanmak gerekmiyor. Bu tanıklık tek başına çocuğun cinsel istismara maruz kaldığını ispatlamasa da çocuk emeğinin aile içi ekonomik tahakküm altında kullanıldığını doğrudan ortaya koyar.

Tayland’daki a-go-go barlarında bazı cinsel hizmet çalışanları resmî kayıtlarda eğlence personeli olarak çalışıyor. Müşteri kadınla gösteri mekânında tanışıyor; cinsel hizmet ilişkisi özel mekâna taşınabiliyor. Amerikan askerlerinin Vietnam Savaşı dönemindeki dinlenme ve eğlence talebi bu ticari biçimin yayılmasında önemli rol oynadı. Modern seks turizmi, geleneksel dans ve müşteri ağırlama ekonomisindeki bazı pazarlama ve aracılık biçimlerini yeni koşullarda sürdürdü. Personelin sicilindeki eğlence sözcüğü, müşterinin ne satın aldığını tek başına açıklamaz. (🔗)

Eğlence personeli yazan bordro, işletmecinin çalışma koşullarına ilişkin kararını ortadan kaldırmaz. Çalışanı kim işe aldı, parayı kim tahsil etti, müşteriyi kim yönlendirdi? Kadın işletmecinin bu süreçleri yönettiği kaydedilen işletmelerde onu yalnızca çalışanların hemcinsi olarak görmek işverenliğin maddi içeriğini siler. Cinsel sömürü veya zorlama varsa her yetişkin fail kendi somut müdahalesine göre araştırılmalıdır.

Devletin ve Kültür Kurumlarının Temiz İsim Operasyonu

Fuhuşla bağlantılı gösteri piyasalarında adlandırma başlı başına bir iktidar aracıdır. Japonya’da Meiji dönemi geyşa ve fahişelik ruhsatları ayrı kategoriler altında düzenlendi; bu ayrımların fiilî uygulanışı bölgelere göre değişti. Kore’de kisaenglik devlet hizmetinden ticari eğlence birliklerine uzandı. Kabukide cinsel hizmetle ilişkili ilk oyuncu topluluklarına getirilen yasaklar sahne biçimini dönüştürdü. Yasa ve ruhsat, faaliyete ad koyar; aynı işletmenin içinde gerçekleşen ekonomik ve cinsel ilişkileri anlamak için bu adın arkasına bakmak gerekir.

Adlandırmanın kadın failleri aklayan özel bir işlevi de vardır. Çocuğun borç defterini tutan yetişkin ‘patroniçe’, müşteriyle ücret anlaşması yapan yetişkin ‘mummy’, çocuğun görüntüsünün ticaretine izin veren yetişkin ‘anne’ diye kaydedildiğinde söz konusu kişinin icra ettiği somut işlem yumuşatılabilir. Sıfatı eyleme tercüme etmek gerekir: Kim sözleşme yaptı, kim parayı aldı, kim kapıyı kilitledi, kim müşteri seçti? Müşteriyi suçlamak ve yöneticiyi incelikli bir meslek adıyla korumak aynı kurumun tarihini iki farklı ölçüyle yazmaktır.

Britanya’nın tiyatro ruhsatları, İspanya’nın eğlence işletmeleri düzenlemeleri ve Hint tapınak dansı yasakları da devletin gösteriyle cinsel hizmet arasındaki çizgiyi hangi yöntemlerle çizdiğini gösterir. Yirminci yüzyılın konservatuvarları, sahneleri ve kültürel miras kurumları ise eski repertuvarların bir bölümünü seçerek yeni saygınlık unvanları verdi. Bir dönemin iş ve müşteri ilişkileri, sonraki dönemin müfredatında estetik gelenek başlığı altında yeniden göründü.

Meslek adının nasıl değiştirildiğini görmek için sinemanın kendi kayıtları yeterlidir. 1937 yapımı Marked Woman, New York’taki organize fuhuş faaliyetlerinden esinlendi. Hollywood sansürü devreye girince senaryodaki fahişe karakterler nightclub hostesses [gece kulübü hostesleri] diye yeniden adlandırıldı. Film belgeleri bu değişikliği doğrudan doğruluyor. Hikâyedeki suç ekonomisi kalırken mesleğin adı temizlendi. (🔗)

Bir filmde fahişeyi ‘hostes’ diye yeniden adlandıran mekanizma ile gerçek işletmelerde kadının aracılık yetkisinin anaç bir unvan altında saklanması arasında somut bir dil benzerliği vardır. İlkinde sansür mesleği yeniden paketler; ikincisinde iş örgütlenmesi başka bir sosyal kelimeyle görünür. İkisinin aynı olgusal işlemler olduğunu iddia etmeye gerek yoktur: Her ikisi de okurun veya seyircinin hangi ekonomik eylemi ilk bakışta göreceğini belirleyen adlandırma kararlarıdır.

Bu örnekte sinema fuhuş ilişkisinin üzerini eğlence sektörünün meslek diliyle kapattı. Kadınlar aynı suç dünyasının içindeydi; seyircinin duyduğu sözcük değişmişti. Bu, saygınlığın kimi zaman ne kadar basit bir işlemle üretildiğini gösterir: Senaryodan bir kelime çıkarılır, onun yerine kabul edilebilir bir meslek etiketi konur.

Bir şirketin ruhsatı, bir dansın kültürel miras kaydı veya bir senaryonun sansürlenmiş meslek adı gerçeğin kendisi değildir; gerçeğin hangi kelimelerle dolaşıma sokulduğunu belirleyen araçlardır. Fuhşun adı hosteslik olduğunda, çocuğun emeği eğitim olarak kaydedildiğinde, cinsel erişim hamilik diye anlatıldığında değişen ilk şey seyircinin gördüğüdür.

Sinema Fuhşu ve Kurtizanı Nasıl Aşkın Tanrıçasına Dönüştürdü?

Hollywood’un tekrar eden numarası şudur: Para karşılığı kurulan cinsel ilişkiyi aşkın başlangıcına, kurtizanı fedakâr sevgiliye, bedensel metalaşmayı görsel ihtişama çevirir. Kadının hikâyesindeki müşteri ve para kaybolmasa bile romantizmin ışığı altında başka bir anlam kazanır.

Romantik görünüm içinde yetişkin kadınların güç kullanımı da kaybolabilir. Fuhuş evindeki kadın yönetici, yaşlı patroniçe veya kız çocuğunun kaderini belirleyen yetişkin karakter ne zaman ‘koruyucu’, ne zaman ‘acımasız ama gerekli eğitmen’ olarak resmediliyor? Kurgu karakterlerinin rolü tarihsel kurumun kanıtı sayılmaz; fakat filmin hangi yetkiyi zarafete, hangi pazarlığı aşk sahnesine çevirdiği doğrudan incelenebilir.

Pretty Woman bu dönüşümün senaryo tarihiyle izlenebilen örneğidir. Filmin ilk adı 3000 idi; ad doğrudan zengin erkek müşterinin kadına ödediği parayı gösteriyordu. İlk senaryoda kadın ilişkinin sonunda yeniden sokağa bırakılıyordu. Disney’in Touchstone şirketiyle geliştirilen son filmse karanlık hikâyeyi romantik komediye dönüştürdü. Parayla satın alınan beraberlik aşkın başlangıcı yapıldı. Pahalı kıyafetler ve opera salonu, kadının toplum içinde yükselişini ilan eden sinemasal işaretlere dönüştü. Müşterinin parasıyla başlayan ilişki, seyircinin önünde bir kurtuluş masalına çevrildi. (🔗)

Moulin Rouge! filmindeki Satine hem sahnenin yıldızı hem de finansman pazarlığının merkezindeki kadındır. Zengin yatırımcı Duke, tiyatroya para verme şartı olarak Satine’e özel cinsel erişim ister. Satine gösteride parıltılı elmas, romantik hikâyede fedakâr sevgili, yatırımcının pazarlığında ise elde edilmek istenen bedendir. Film, bu çıplak alışverişi görkemli müzik, kostüm ve dansla aşk trajedisinin parçasına dönüştürür. Sanat kurumunun finansmanı ile kadın üzerindeki cinsel talep aynı pazarlık masasındadır.

The World of Suzie Wongda Hong Kong’da fuhuş yapan kadın, Amerikalı ressamın modeline ve romantik aşkının merkezine dönüşür. Kadının çalıştığı fuhuş dünyası ressamın estetik bakışı üzerinden yeniden sunulur. Başrol oyuncusunun bale eğitimi almış olması da klasik beden terbiyesiyle sinemanın kurtizan imgesinin nasıl buluştuğunu gösterir. Fuhuş piyasasındaki kadın, sanatçının resmine ve seyircinin aşk hikâyesine taşınır.

Memoirs of a Geisha çocuk yaşta işletmeye alınan kızı uzun eğitim sonunda yüksek değer biçilen bir sanatçıya dönüştürür. Dans, kimono, makyaj, ışık ve müzik bu yükselişin parıltılı yüzüdür. Erkek hamilerin ilgisi, ekonomik pazarlıklar ve çocuğun yetiştirilme düzeni ise romantik kader anlatısının içine yerleşir. Japon eğlence işletmesinin ekonomik bağımlılık tarihi Hollywood’un büyük bütçeli dönem filmi estetiğiyle yeniden paketlenir. Çocukken işletmeye verilmiş bir kızın hikâyesi, seyirciye öncelikle görkemli bir güzelleşme hikâyesi olarak satılır.

Bu anlatıda küçük kızın dönüşümünü belirleyen yalnız erkek haminin bakışı değildir; işletmeye alınması, yetiştirilmesi, disipline edilmesi ve yetişkin müşteriler için hazır hale gelmesi çevresindeki kararlar da belirleyicidir. O kararları alan kadın karakterlerin varlığı, filme ‘kadınların dayanışma hikâyesi’ diye bakılarak geçiştirilemez. Çocuğun hayatını yöneten kadınla o hayatı yaşamak zorunda olan kızı aynı romantik kaderin özneleri gibi sunmak, işleyen hiyerarşinin üzerini örter. Filmdeki kurmaca kararlarla tarihsel okiya kayıtları da birbirine karıştırılmamalıdır.

Hint sinemasının Pakeezah ve Umrao Jaan filmleri kurtizan kadının müziğini, şiirini, dansını ve trajik aşkını öne çıkarır. Kadınların satın alınması, yetiştirilmesi ve erkek müşterilerle ilişkisi tarihsel kotha düzeninin parçalarıdır. Filmde ise bu dünya klasik kültürün zarafetiyle parlatılır. Fuhuşla ilişkili kurtizan, romantik fedakârlığın ve inceliğin taşıyıcısı haline gelir; ekonomik düzen estetiğin içinde erir.

Kotha anlatılarında yetişkin kadınların sanat öğretme, müşteri seçme ve ticari hayatı yönetme rolleri ayrıca izlenmelidir. Şarkı söyleyen veya dans eden kurtizanın yeteneği, genç bir kızın işletmeye kim tarafından alındığı sorusunu cevaplamaz. Kadın yönetici kurguda mesleğin ‘geleneğini koruyan’ kişi olarak sunulsa bile onun ekonomik kararları ayrı ayrı incelenmelidir. Yetiştiren kadın ile yetiştirilen kız arasındaki yetki uçurumu romantik trajedinin arka planında silinmemelidir.

Alman sinemasının Der blaue Engel filmindeki Marlene Dietrich’in Lola Lola’sı, kabare sahnesindeki cinsel çekiciliğiyle dünya çapında bir ikona dönüştü. Hollywood’un Gilda filminde Rita Hayworth’un dansı ve yıldız imgesi ona Love Goddess [Aşk Tanrıçası] unvanını kazandırdı. Sahnenin cinselleştirilmiş kadın imgesi artık yalnız eğlence mekânında değil, sinemanın küresel pazarlama düzeninde yaşıyordu.

Bütün bu filmlerin ortak işlemi güzellik aracılığıyla yeniden adlandırmadır. Cinsel çekicilik, para, müşteri ve hamilik ilişkileri; müzik, makyaj, kostüm ve romantik kaderle estetize edilir. Seyirci kadının ustalığına ve trajedisine bağlanırken fuhuşun ekonomik yapısı çoğu zaman görüntünün gerisine düşer. Sinemanın ışığı, ticari ilişkinin üzerindeki en etkili saygınlık perdesine dönüşebilir.

Oyunculuk Perdesinin Arkasında: Yönetici, Anne, Cinsel Şantaj ve Çocuk İstismarı

Sinema, başkalarının fuhuş ve istismar hikâyelerini anlatırken kendi işyerlerinde de cinsel baskı üretti. Oyuncunun rol almasını, iş bulmasını ve kamuoyunda görünmesini sağlayan yapımcı, menajer ve stüdyo yöneticileri bu yetkileri cinsel talep için kullanabildi. İş verme gücünün cinsel erişim talebine çevrildiği yerde romantik kariyer masalı biter; baskı ve istismar ilişkisi başlar.

Bu bölümde de erkek yapımcıya odaklanmak işyerindeki bütün yetki ağını açıklamaya yetmez. Oyuncuyu çağıran, rol için seçen, sözleşmesini yapan, çocuk adına muvafakat veren ve çekimde bulunmasını sağlayan kadın veya erkek yetişkinler, kendi kararlarının hesabına tabidir. Kadın menajer veya anne, istismar düzenini bilerek kolaylaştırdığı vakada kurumsal zincirin pasif halkası olarak anlatılmamalıdır. Fakat bir yapımın kadrosundaki bütün kadınların ya da bütün ailelerin iştirakçi sayılması da bu soruşturmanın somut dayanağını yok eder.

MGM’nin 1937’de düzenlediği satış toplantısında yaklaşık 120 genç kadın dansçı ve figüran, çekime çağrıldıklarını sanarak etkinliğe katıldı. Kadınlar gerçekte şirketin erkek misafirlerini eğlendirmek için götürülmüştü. Patricia Douglas, orada bir MGM çalışanının kendisine tecavüz ettiğini bildirdi. Olayın sonrasındaki süreç, stüdyonun şikâyetleri ve kamuoyunu etkileme gücünü gündeme getirdi. Kadınlar oyunculuk işi vaadiyle erkeklerin eğlencesine sevk edildi; tecavüz iddiası ise şirket otoritesinin gölgesinde yürütülen bir mücadeleye dönüştü. (🔗)

Bu vakadaki araştırma yalnız tecavüz iddiasında bulunan kadının başına geleni değil, etkinliğin hangi iş vaadiyle düzenlendiğini de izlemelidir. Dansçıları davet eden, toplantıya yönlendiren ve işin gerçek niteliğini bilen yetkililerin fiilleri, şirket organizasyonunun bir parçasıdır. İlgili belgeler bir kadın görevlinin bilerek aldatmaya katıldığını gösterirse onun sorumluluğu da erkek yöneticilerin sorumluluğuyla aynı maddi ölçüye göre yazılır. İsim ve fiil saptanmadan böyle bir suç ortaklığını kimseye yüklemekse yine belgenin yerine şema koymaktır.

Casting couch diye bilinen sistemin özü cinsel şantajdır: Rol ve kariyer fırsatı üzerinde söz sahibi yapımcı ya da yönetici, oyuncu adayından cinsel yakınlık ister. Adayın çalışma ihtiyacı karşısındaki kişinin seçim yetkisine bağlanır. Bale abonesinin hamilik gücüyle geyşa müşterisinin ekonomik nüfuzu, stüdyo kapısında başka isimlerle karşımıza çıkar. Kapıdan içeri girmek için istenen şey, kimi zaman doğrudan oyuncunun bedeni üzerindeki tasarruftur.

Yönetici koltuğunda kadın oturduğunda da koltuğun iş verme yetkisi sürer. Kadın oyuncu seçicinin veya kadın menajerin, cinsel baskıya bilerek aracılık ettiği bir vakada ‘kadınların da mağdur olduğu sektör’ diye sorumluluğu hafifletmek, baskının işyerinde nasıl örgütlendiğini açıklamaz. Araştırılacak şey kimin cinsel talebi ilettiği, reddin hangi iş sonucuna bağlandığı ve kariyer kapısını kimin kapattığıdır.

Rita Hayworth’un kariyerinde stüdyo adını, saçını, görünümünü ve kamuoyuna sunulan kişiliğini yeniden yarattı. Aynı dönemin biyografik tanıklıkları, stüdyo yöneticisi Harry Cohn’un Hayworth’a yönelttiği cinsel talepler ve baskıyı da anlatıyor. Perdede Love Goddess diye yüceltilen kadın, gerçek çalışma hayatında stüdyo yetkisinin baskısıyla karşılaşabiliyordu. Kadının imgesini üreten ve kariyerine hükmeden şirket aynı şirketti.

Güney Kore’de 성상납 (seongsangnap), nüfuzlu kişilere cinsel hizmet sunulması düzenini anlatan terimdir. Oyuncu 장자연 (Jang Ja-yeon) hakkındaki soruşturmalarda menajerlik şirketiyle güçlü erkekler arasındaki cinsel hizmet taleplerine ilişkin iddialar gündeme geldi. Hindistan’da 2024’te açıklanan Hema Komitesi raporu, kadın oyunculara rol karşılığında yöneltilen taleplerin adjustment [uyum sağlama] ve compromise [taviz verme] gibi örtülü sözcüklerle dile getirildiğini kaydetti. Kariyer pazarlığının diline sızan bu kelimelerin altında cinsel talep ve güç eşitsizliği bulunabiliyordu.

Fransa’da auteur yönetmenin yaratıcı deha diye yüceltilen otoritesi, genç oyuncular üzerindeki cinsel ve mesleki tahakküm iddialarıyla sınandı. Judith Godrèche’nin çocuk yaşta başlayan ilişkisi hakkındaki tanıklıkları, yönetmenin oyuncunun kariyerine ve özel hayatına aynı anda müdahale edebildiği düzeni gündeme getirdi. Çocuk oyuncunun yetişkin bir yönetmen karşısındaki konumunda yaratıcı otorite, cinsel istismar iddialarından bağımsız bir dokunulmazlık sağlamaz.

Last Tango in Pariste Maria Schneider, önceden kendisine açıklanmayan bir sahne ayrıntısı yüzünden aşağılandığını anlattı; bu karar yönetmenin oyuncudan gerçek bir duygusal tepki alma arzusuyla ilişkilendirildi. La Vie d’Adèle oyuncuları da uzun ve zorlayıcı cinsel sahnelerin çekimi hakkında tanıklık verdi. Yönetmenin sanatsal hedefi, oyuncunun mahremiyeti ve set üzerindeki yetki ilişkisi bu örneklerde çatışıyordu. Oyuncunun bedeni, yönetmenin istediği duygusal etkiyi üretmek için sınırsızca kullanılabilecek bir çekim malzemesi değildir.

Çocuk oyuncu söz konusu olduğunda mesele daha ağırlaşır; kariyer kararını çoğu zaman yetişkinler verir. Brooke Shields’ın annesi Teri Shields, kızının on yaşındayken çıplak fotoğraflarının çekilmesine izin verdi. Shields daha sonra fuhşa sürüklenen bir çocuğu canlandırdığı Pretty Baby filminde oynadı. Fotoğraf çalışmaları hakkındaki mahkeme kayıtları, annenin izin belgesini imzaladığını ve fotoğraf oturumları için çocuk oyuncuya 450 dolar ödendiğini belirtiyor. Çocuk bedeninin cinselleştirilmiş görüntüsü, aile onayı ve ticari sözleşmeyle dolaşıma girdi. Pedofilik bakışa pazarlanabilen çocuk görüntülerinin üretimi tartışılırken yetişkinlerin imzaladığı belgeler ve aldığı kararlar da sorgulanmalıdır. (🔗)

Teri Shields örneğinde belgenin gösterdiği kadın eylemi doğrudan ve somuttur: Anne izin formunu imzalamıştır. Bu imza çocuğun görüntüsünün ticaretine ilişkin yetişkin kararının bir parçasıdır; ‘annesi onun iyiliğini düşündü’ varsayımıyla bu karar tarihten silinemez. Fotoğraf oturumlarının tutarı ve çocuğun yaşı da kayıttadır. Bunun ötesinde annenin pedofilik bir kast taşıdığı veya belirli bir suça iştirak ettiği hükmü, ayrı delil gerektirir. Sert bir eleştiri için kanıtlanmış imzanın ve görüntünün ticari dolaşımının kendisi yeterince önemlidir.

Bu vakada gerçek bir çocuğun cinselleştirilmiş görüntüsü, yetişkinlerin aldığı hukuki ve ticari kararlarla piyasaya sürüldü. Yönetmen itibarı, başarılı çocuk yıldız hikâyesi ve filmin sanat tarihindeki yeri, kimin neye izin verdiğini açıklayan mahkeme kaydını geçersiz kılamaz. Çocuğun görüntüsünün yetişkin müşterilere ve seyircilere satılabilmesi, pedofili tartışmasının estetik prestijle susturulamayacak somut bir boyutudur.

Buradaki soru şudur: Çocuğun rızasını yetişkinin imzası neden ve nasıl ikame edebildi? Görüntünün değerini kim hesapladı, sözleşmeye kim onay verdi, şirket ne kazandı? Anne, yetişkin kararının merkezinde dururken bütün sorumluluğu yalnız yönetmene veya erkek seyirciye atmak belgenin söylediğinin yarısını susturur. Çocuk adına imzalanan her kâğıt, imzayı atan yetişkinin denetlenebilir fiilidir.

Bale öğrencisinin annesi, geyşa evinin patroniçesi, dans salonunun mummy aracısı ve çocuk oyuncunun menajeri farklı dünyalarda çalıştı. Ortak mekanizma, koruma veya yetiştirme yetkisinin maddi kazançla birleştirilmesiydi. Çocuğu cinsel sömürüye bilerek hazırlayan, onu müşteriye yönlendiren, çalıştırılmasından kazanç alan kadın, sömürü düzeninin dışındaki şefkatli gözlemci değil, kendi fiilinin failidir. Aynı hüküm erkek işletmeci, baba, müşteri ve yönetici için de geçerlidir. Çocuk üzerindeki otorite sömürüyü mümkün kılan araç haline geldiğinde aile, sanat ve meslek sözcükleri mazeret üretme işlevi görür.

Edward Said’in Küçük Hanım Hatası: Gerçek Kurtizanı Kuramın Dekoruna Çevirmek

Oryantalizm eleştirisinin somut tarih karşısındaki gücünü sınamak için Edward Said’in Orientalism kitabındaki Küçük Hanım örneği yeterince açıklayıcıdır. Burada mesele yalnız teorik bir görüş ayrılığı değildir; gerçek bir kadının kökeninin, bulunduğu yerin, söylediklerinin ve çalıştığı fuhuş dünyasının kuramsal anlatı içinde nasıl yeniden biçimlendirildiğidir.

Gustave Flaubert, 1850’deki Mısır yolculuğunda dansçı ve kurtizan Küçük Hanım’la karşılaştı. Said, bu karşılaşmayı Batılı erkeğin Doğulu kadın adına konuşmasının simgesine dönüştürdü. Gerçek kadının hayatından çok, onun Batılı anlatıcı tarafından temsil edilişi belirleyici hale geldi.

Said kadın hakkında şu kesin ifadeyi kullandı:

“she never spoke of herself”

[Kendisi hakkında hiç konuşmadı.] (🔗)

Fakat Flaubert’in özgün gezi kayıtlarıyla Said’in aktardıklarını karşılaştıran Jennifer Yee, kuramın dayandığı örnekte doğrudan tarihsel uyuşmazlıklar saptıyor.

Flaubert’in notlarına göre Küçük Hanım Şam kökenlidir; Said onu Mısırlı diye tanımlar. Flaubert onunla Esna’da karşılaşmıştır; Said buluşma yerini yaklaşık beş yüz kilometre güneydeki Wadi Halfa’ya taşır. Kadının kimliği ve olayın coğrafyası, kuramsal örneğe dönüşürken bozulmuştur.

Dahası, Flaubert’in kayıtlarındaki Küçük Hanım suskun bir figür değildir. Konuşur, çalışanlarına emir verir, muhafızlarıyla şakalaşır, ziyaretçilerle iletişim kurar ve kendi çalışma mekânındaki ilişkiler üzerinde yetki kullanır. Bunlar kadın hakkında sahici tarihsel ayrıntılardır; kuramsal kadın imgesinin dipnotu olarak muamele görmeyi hak etmezler.

Küçük Hanım’ın emir vermesi ve çalışma mekânında ilişkileri yönetmesi, onu otomatik olarak sömürü faili ilan etmeye yeterli değildir; fakat tarihten silinmemesi gereken gerçek bir yetki ve eylem bilgisidir. Onu yalnız Batılı erkek tarafından temsil edilmiş edilgen kadın diye yazmak, çalışanlarına ne söylediğini ve kendi işini nasıl yürüttüğünü ortadan kaldırır. Kadının gerçek iktidarını araştırmak, kadını romantik kurban veya dokunulmaz temsil nesnesi haline getiren iki ayrı basitleştirmeyi de bozar.

Said’in anlatısında ise bu konuşan, emir veren, iş ilişkilerini yürüten kadın, Batılı erkeğin susturduğu Doğulu kadın simgesine indirgenir. Kadının sesi hakkında kurulmuş iddia, kadının belgelerdeki gerçek konuşmalarıyla çatışır.

Jennifer Yee’nin vardığı sonuç bu yüzden ağırdır: Gerçek Küçük Hanım’ın bütün Doğu’yu temsil eden bir figüre dönüştürülmesi, postkolonyal eleştirinin hedef aldığı genelleştirici işlemi kendi metninde tekrarlamasına yol açar. Kadın, iki farklı anlatının da bütün bir coğrafyaya ilişkin savlarını taşıyan sembolüne dönüştürülmüştür. (🔗)

Said’in köken ve mekân konusundaki hataları küçük ayrıntılar değildir. Bir kadının Şam bağlantısı Mısırlılığa, Esna’daki karşılaşması Wadi Halfa’ya çevrildiğinde belgelerin üzerinde yeni bir kuramsal harita kurulmuş olur. Kadının konuşmaları, işyerindeki yetkisi ve gündelik faaliyeti geri plana sürüldüğünde de gerçek kişi susturulmuş sayılırken tarih anlatısında fiilen susturulur.

Üstelik Küçük Hanım, soyut Doğulu kadın değil, dans gösteren ve müşteri kabul eden gerçek bir kurtizandı. Çalışanlarla ve ziyaretçilerle ilişkileri vardı; fuhuş piyasasının somut bir çevresinde faaliyet gösteriyordu. Onun hayatını incelemek müşteri, para, hizmet, çalışma ve aracılık hakkında sorular doğurur. Said’in anlatısında ağırlık, Flaubert’in kadın hakkındaki temsil gücüne verildi. İşletmenin maddi tarihinin yerine temsil tartışması geçtiğinde fuhuş piyasasının gerçek örgütlenmesi karanlıkta kalır.

Bu örnekte oryantalizm eleştirisinin kurucu jesti acı bir tersine dönmeye uğrar: Batılı metnin susturduğu söylenen kadın, eleştirel okumada da kendi sözlerinden ve ekonomik faaliyetinden koparılır. Kadının gerçek sesini duymazdan gelip onun adına bütün Doğu’nun susturulduğunu ilan etmek, eleştirilen temsil yetkisini bir kez daha kullanmaktır.

Geyşalığı Fuhuştan Arındıran Oryantalizm Masalı: Kadın Patroniçeyi Kim Aklıyor?

Kimiko Akita’nın 2006 tarihli Orientalism and the Binary of Fact and Fiction in Memoirs of a Geisha makalesi, kültürel saygınlık savunusunun tarihsel kayıtlarla nasıl çatışabildiğini açıkça gösteriyor. Tartışmanın merkezindeki soru Hollywood’un geyşayı erotikleştirip erotikleştirmediği kadar, Japon geyşa işletmelerinin kendi fuhuş, borç ve çocuk emeği tarihinin hangi kelimelerle anlatıldığıdır.

Akita şu genellemeyi kuruyor:

“The Japanese have always understood geisha apart from prostitution.”

[Japonlar geyşalığı her zaman fuhuştan ayrı anlamıştır.]

Akita geyşalığı ardından yüksek itibarlı bir meslek ve yaşayan kültürel hazine diye sunuyor. Hollywood’un cinselleştirilmiş geyşa anlatısını Japon kültürünün çarpıtılması olarak eleştiriyor. Fakat Japon tarih kayıtlarının anlattığı fuhuş, müşteri ve işletmeci ilişkileri hesaba katıldığında bu mutlak ayrım çöker. Bir kültürü savunma iddiası, o kültür içindeki sömürünün sicilini temize çekmeye dönüşebilir. (🔗)

Japonca kaynaklar, geyşalığın bazı tarihsel kollarının özel fuhuş piyasasından geliştiğini, şehir geyşalarının belirli dönemlerde cinsel hizmet sattığını, kızların çok küçük yaşta işletmelere verildiğini ve gelirlerinin borçlu hizmet sözleşmeleri kapsamında paylaşıldığını kaydediyor. Kaynakların anlattığı meslek tarihi, sanat ve fuhuşun kimi zaman aynı işletmede birlikte örgütlendiği bir tarihtir.

Bu belgelerin karşısında Akita’nın her zaman sözcüğü savunulamaz. Tarihsel çeşitliliği tek hamlede silen mutlak bir iddiadır. Geyşalığın belirli çevrelerde yüksek sanat olarak icra edilmesi başka, bütün geçmişinin fuhuştan ayrılmış bir meslek olarak ilan edilmesi başkadır.

Sorun yalnız hatalı bir genelleme değildir. Batılı yazarın geyşayı erotik figüre dönüştürmesi eleştirilirken Japon eğlence işletmelerindeki gerçek fuhuş, borçlu çalışma ve çocukların yetişkin ekonomik kararlarına bağlanması saygın kültür anlatısının gerisine atılıyor. Batı’nın erotikleştirmesine yöneltilen itiraz, yerel müşterinin ve işletmecinin gerçek fiillerini görünmezleştirdiği anda tarihsel bir aklama işlevi kazanır.

Bu mutlak savunmanın görünmez bıraktığı önemli bir kişi de geyşa evindeki kadın işletmecidir. Japonca tarih kayıtları fuhuş ve kazancın işletmeciyle paylaşılması ilişkisini anlattığında artık yalnız dışarıdan erkek seyirci ile içerideki kadın sanatçı ikilisi kalmaz; işi düzenleyen üçüncü bir taraf da ortaya çıkar. İşletmeci kadınsa onun hesap ve denetim yetkisi Japon kültürünün saygınlık iddiası uğruna gözden çıkarılamaz. Kadın patroniçenin ticari rolünü silen bir kültürel savunma, yerel sömürünün kadın yöneticisini temize çıkarabilir.

岩崎峰子 (Iwasaki Mineko) gibi seçkin bir geyşanın kendi deneyimi elbette tarihin gerçek bir parçasıdır. Ama onun kariyeri, Japonya’daki bütün geyşa işletmelerinin geçmişini temsil edemez. Çocuk yaşta satıldığını anlatan Masuda Sayo’nun tanıklığı, aynı meslek çatısı altında çok başka bir gelir ve zorunluluk düzeninin yaşanabildiğini gösterir. Prestijli sanatçının hayatı, yoksul çocuğun borçlu hizmet hayatını örtemez.

İki kadının tanıklığı arasındaki mesafe özellikle korunmalıdır: Mineko kendi mesleki deneyimini, Masuda Sayo çocuk yaşta satılmanın sonuçlarını anlatır. Prestijli sanatçının konuşabiliyor olması, borçlu çocuğun adına konuşma yetkisi vermez. Aynı şekilde kadın patroniçelerin müşteriler, gelir ve disiplin üzerindeki faaliyetlerinin sorumluluğu başka geyşaların başarısına dağıtılamaz. Kadınların tarihi tek bir kadınlığın tarihi değildir; birbirleri üzerinde kullandıkları gücün de tarihidir.

Joan E. Ericson’un Con/texts for Viewing Geisha çalışması bu iki deneyim arasındaki ayrımı görünür kılıyor. Böylece geyşalıkla ilişkili cinsel hizmet, çocuk emeği ve ekonomik bağımlılık kanıtları, oryantalizm çevresindeki tartışmanın kendi kaynakları içinde de bulunabiliyor.

Akita’nın kategorik savunusu bu kayıtlarla doğrudan çatışır. Geyşa kültürünün sanat olduğunu söylemek, geyşa adı altında yürütülmüş fuhuşu, çocuk emeğini ve borçla çalıştırmayı tarihten silme ruhsatı değildir.

Oryantalizm Eleştirmenlerinin İkinci Perdesi: Fuhuş Yerine Metni, Çocuk Yerine Temsili Konuşturmak

Said’in Küçük Hanım örneğinde görülen yer değiştirme, sonraki bazı eleştirilerde metin, fotoğraf ve harem konularıyla sürer. Her çalışmada soru yeniden sorulmalıdır: Kadının nasıl temsil edildiği araştırılırken kadının fiilen kime çalıştığı, kimden para aldığı ve kimin yetkisi altında yaşadığı da görülebiliyor mu?

Rana Kabbani, Flaubert’in kurtizanla karşılaşmasını Avrupa’nın Doğu’ya ilişkin cinsel fantazisinin örneğine dönüştürdü. Kadının dansı koca bir coğrafyanın simgesi haline geldi. Oysa somut tarih, bu dansı yapan kadının müşteri ilişkilerini, işyerindeki görevlerini ve gündelik hayatını da içerir. Gerçek kurtizanı medeniyetler arası fantaziye dönüştürmek, onun çalıştığı fuhuş piyasasının maddi sicilini anlatmaya yetmez.

Küçük Hanım’ın kendi çalışanlarına emir vermesi gibi bir ayrıntı, bu literatürün çalışma biçimini değiştirmeye yeter: Kadın, yalnız maruz kaldığı temsilin objesi değil, başkalarıyla iş ilişkisi kuran tarihsel kişidir. Bir kadının kullandığı gerçek yetkiyle başka kadınların maruz kaldığı baskı aynı cinsiyet işaretinin içine sıkıştırıldığında patronla çalışan arasındaki ayrım kaybolur.

Lisa Lowe, Flaubert’in kadın figürlerinde cinsellik, kapitalizm ve temsili inceledi. Fakat edebiyattaki kapitalist sömürü metaforlarını çözmek, kurtizan işletmesindeki gerçek parayı, emeği, müşteri ağını ve aracıyı araştırmanın yerine geçmez. Metindeki sömürü imgesi ile işyerindeki sömürü işlemi ayrı ayrı kayda geçirilmelidir.

Malek Alloula’nın Le Harem colonial kitabı Fransız sömürge kartpostallarında Cezayirli kadınların nasıl görüntülendiğini ele alır. Modeller arasında fuhuş yapan kadınlar vardı. Gregory Betts, bu okumada fuhuşun yapısal ilişkilerinin geri plana düşmesini eleştirdi. Fotoğrafın sömürgeci bakışını çözümlemek kadar, fotoğrafı çekilen kadının hangi müşterilerle, hangi koşullarda, hangi ticari aracılar üzerinden çalıştığını ortaya koymak da gereklidir. Kartpostalın temsil ettiği kadın, aynı zamanda gerçek bir iş ve fuhuş dünyasının içindeydi.

Meyda Yeğenoğlu’nun Colonial Fantasies kitabında yerel kadınların kendi toplumlarındaki baskıları hakkındaki soru, Batılı muhatabın konumu üzerinden tartışılır. Bu tercih somut çocuk sömürüsü vakaları karşısında özellikle sorunlu hale gelebilir. Bir çocuğu cinsel istismara sevk eden yetişkinin fiili, o fiili kimin hangi coğrafyadan araştırdığına göre değişmez. Kız çocuğuna yapılanın ne olduğu, onu kimin yaptığı ve kimin kazandığı kayda geçirilmelidir.

Bu nedenle ‘Batılı bakış’ın eleştirisi, yerel kadın işletmecinin somut kararını araştırmanın alternatifi olamaz. Çocuğu işletmeye teslim eden anne yerel olabilir; patroniçe sanat geleneğinin taşıyıcısı olabilir; kadın aracı aynı topluluğun üyesi olabilir. Bunların hiçbiri müşteriyi seçme, borcu tahsil etme veya çocuğu çalıştırma fiilini kendiliğinden haklı kılmaz. Yetkinin kime geçtiği ve nasıl kullanıldığı belgeyle yazılır.

Reina Lewis’in Osmanlı haremlerindeki kadınların kendi anlatılarına eğilen çalışması, kadınların temsil üretimindeki yerini açığa çıkarır. Ama eser bırakabilmiş seçkin kadınların deneyimleri, haremde çalıştırılan kızların, satın alınan cariyelerin ve kadın yöneticilerin kullandığı yetkinin tamamını açıklamaz. Haremde kim konuştuysa onu dinlemek gerekir; fakat kimin kimi satın aldığı, çalıştırdığı, gözetlediği ve cezalandırdığı da aynı tarihsel hesabın parçasıdır.

Harem tarihini yalnız seçkin kadınların kendi hayatları hakkında ne söylediğine indirmek, hiyerarşinin alt basamaklarındaki kızlara ve kadın görevlilere ne yapıldığını açıklamaz. Kadın harem yöneticisinin emir verme, disiplin uygulama veya kaynak dağıtma yetkisi bulunduğu somut vakalarda bu iktidar kendi adıyla anlatılmalıdır. Haremde bulunan kadınların tümü aynı yetkiye sahipmiş gibi yazmak da yöneten ile yönetileni aynı kategoriye gömer.

Chandra Talpade Mohanty’nin kadınları tek bir mağdur figürüne indirgeyen anlatılara itirazı, sömürü düzeninin içindeki kadınlar arasındaki ayrımı da zorunlu kılar. Fuhşa sürüklenen kız çocuğuyla onu işletmeye gönderen yetişkin kadının konumu aynı değildir. Kadın patroniçenin gelir üzerindeki yetkisi ve çocuk hakkında verdiği kararlar da bu farkın maddi göstergesidir. Kadınlar arasındaki eşitsiz iktidarı silen bir dil, çocuğun karşısındaki yetişkin aracıyı da siler.

‘Kadınlar yüzde yüz suç ortağı’ cümlesi bu farkları açıklamak yerine çökertebilir: Çocuk yaşta satılmış kız ile onu bilerek satan kadın, cinsel baskıya maruz kalan oyuncuyla baskıya aracılık eden yönetici aynı eyleme ortak değildir. Bilerek katılan yetişkin kadının sorumluluğu tamdır; sırf kadın olan herkesin suçlu sayılması ise gerçekte kimlerin hangi fiili işlediğini belirsizleştirir. Kadın failleri koruyan genellemeye karşı güçlü eleştiri, kadınları topluca suçlamakta değil, kadın failin sözleşmesini, emrini, tahsilatını ve kararını tek tek ortaya koymaktadır.

Jennifer Yee, Barkahoum Ferhati, Gregory Betts, Uttara Asha Coorlawala ve Davesh Soneji’nin çalışmaları, temsil ile tarihsel iş düzenini karşılaştırmak için somut malzeme sunuyor. Yee Küçük Hanım’ın gerçek kişiliğine, Ferhati fuhuş piyasasına, Soneji devadasi topluluklarının maddi hayatına yöneliyor. Bu araştırmalar, estetik imgenin arkasındaki sözleşmeyi, çalışma statüsünü, müşteri ağını ve ekonomik bağımlılığı yeniden görünür kılmaya yarıyor.

Oryantalizm eleştirisinin en ciddi tarihsel zaafı, kadının ve çocuğun somut hayatının büyük temsil tartışmasının malzemesine indirgenebildiği yerlerde belirir. Metnin bakış açısı üzerine sayfalar yazılırken fuhuş işletmesinin sahibi, müşterinin ödediği para, çocuk yaşta yapılan sözleşme ve istismar faili karanlıkta bırakılabilir.

Görüntünün İkinci Pazarı: Resim, Sömürge Fotoğrafı, Anime ve Kozmetik

Sahnedeki kadın veya çocuk bir kez görüntüye dönüştüğünde, o görüntü sanatçının gerçek çalışma hayatından koparılarak yıllarca yeniden satılabilir. Görüntünün uzun ömrü, onu üreten iş düzeninin hafızasını da dönüştürür.

Edgar Degas’nın balerinleri Paris Opéra’sındaki küçük kızların bedenlerini modern resmin ve heykelin kalıcı figürleri arasına taşıdı. Sömürge kartpostalları Cezayirli dansçıların takılarını, kostümlerini ve pozlarını turistik pazara sürdü. Japon geyşa fotoğraflarıyla Avrupa Japonizmi ise kimono, saç, yüz ve zarafet etrafında yeni bir güzellik şablonu üretti. Balerinin çalışma koşulu ile ressamın eseri, dansçının müşterisi ile fotoğrafçının kartpostal geliri birbirinden ayrı pazarlarda yaşamaya başladı.

Görüntünün güzellik diye satılmasıyla onu üreten çocuk bedeninin çalışma şartları arasındaki uçurumda aile kararı yeniden belirir. Ressam ve fotoğrafçı imgeyi üretirken çocuk sanatçıyı oraya getiren, çalıştırılmasına izin veren veya bedelini alan yetişkin de ilgili vakaya göre araştırılır. Kadın akraba veya kadın yönetici bu kararı verdiğinde görüntünün arkasındaki gerçek işlem de kadına aittir. Görüntünün sanat eserine dönüşmesi, geçmişteki yetişkin aracılığını tarihten silemez.

Sinema bu dolaşımı büyüttü. Çizgi film, anime, reklam ve kozmetik endüstrileri kadın yüzünü yeniden şekillendiren başka görüntü pazarları açtı. Anime gözleri, göz kapağı ameliyatları ve fox-eye modası; yüzün çizim, estetik cerrahi ve dijital görüntü teknikleriyle nasıl yeniden tasarlandığını gösteriyor. Bir kez estetik modele dönüşen yüz, tarihsel sanatçının bedeninden ve emeğinden koparılarak yeni satış ilişkilerine bağlanabiliyor.

Bu kozmetik ve görsel dönüşümün ayrıntıları Anime Gözü Neden Büyük Oluyor? Kozmetik Kasaplık Çekikgözü Önce Yadırgatıp Sonunda İdeal Yaptı yazısında ele alınıyor. Buradaki merkezi ayrım, tarihsel sanatçının gerçek çalışma koşullarıyla onun görünüşünden türetilen ticari güzellik kalıbı arasındadır. (🔗)

Çocuğun, dansçının veya oyuncunun görüntüsü, onu yetiştiren kurumun ömrünü aşabilir. Resim, film ve dijital görüntü bedenin tek bir anını saklayıp defalarca paraya çevirebilir. Böylece geçmişte ekonomik bağımlılık içinde yaşamış sanatçının gerçek hayatıyla sonraki seyircinin satın aldığı kusursuz güzellik figürü arasında derin bir kopuş oluşur. Görüntü parlamaya devam ederken onu üreten çalışma düzeni görünmezleşebilir.

Bu ikinci pazarda da ‘annelik’, ‘zarafet’ ve ‘koruma’ gibi kelimelerin somut sözleşmeleri perdelemesine izin verilmemelidir. İlk piyasada bedeni ve emeği üzerinde karar verilen çocuk, ikinci piyasada tekrar satılan görüntünün kaynağı olabilir. İlk izni kimin verdiği, çekimin parasını kimin aldığı ve sonraki dolaşımı hangi şirketin yönettiği takip edilmelidir. Görüntüdeki çocuk büyüyebilir; yetişkinlerin onun adına attıkları imzaların tarihi büyüleyici bir sanat masalına dönüşerek kaybolmamalıdır.

Sinemanın mahremiyet ve oyunculuk ilişkisini Sinema Yetişkinlik Dersi Formatına Yedirilmiş Pornografiden İbarettir yazısı ayrıca ele alıyor. Çocuk bedeninin kültürel prestij ve yetişkin otoritesi altında nasıl konumlandırıldığını ise Nükleer Pedofilik Kuklacılık: ABD, Japonya ve Avrupa, 1945’ten Beri başlıklı araştırma tartışıyor. Bu bağlantılar, sanatın ve görüntünün çocukların cinselleştirilmesiyle kurduğu ilişkilerin açıkça sorgulanması gereken başka alanlarına işaret ediyor. (🔗) (🔗)

Saygınlığın Bedelini Kim Ödedi, Parayı Kim Aldı, Çocuğu Hangi Yetişkin Sattı?

Bale, geyşa, kabuki, Pekin operası, klasik Hint dansları, saray eğlenceleri ve sinemanın farklı geleneklerine bakıldığında aynı sert soru geri döner: Sanatçıyı yetiştirme yetkisi, onun emeği, bedeni ve özel hayatı üzerinde nasıl bir ekonomik tahakküme dönüştü? Bu sorunun yanıtı estetik övgüde değil; ödeme, sözleşme, müşteri, borç, yasak, izin ve tanıklık kayıtlarındadır.

Paris’teki varlıklı abone, Japonya’daki danna, Kore’deki devlet görevlisi, Çin’deki opera müşterisi, Hindistan’daki kotha patronu, Kamboçya’daki kral ve Hollywood’daki yapımcı ayrı kurumların güçlü kişileriydi. Bazı tarihsel ortamlarda bu kişiler gösteriden sosyal itibar, ticari gelir veya cinsel ayrıcalık elde etti. İş ve kariyer üzerinde kullanılan yetki cinsel erişim talebine bağlanabildi. Makam, para ve kültürel prestij, insan bedenine ulaşmanın kapısını açan araçlar haline gelebiliyordu.

Hesap yalnız sahnedeki güçlü erkeğe çıkarılamaz. Çocuğu teslim eden aile, onun çalışma borcunu yöneten patroniçe, müşteriyi ayarlayan kadın aracı, provalarını ve cezalarını düzenleyen saray yöneticisi, görüntüsünü pazarlayan menajer de somut kararlar aldı. Bir çocuk fuhşa veya cinsel istismara sürüklenirken bunu örgütleyen, kolaylaştıran ya da gelirine ortak olan yetişkinin cinsiyeti sorumluluğunu azaltmaz.

Sorumluluğun eksiksiz kaydı için fail haritasını kadın–erkek karşıtlığının yerine gerçek eylemlerle kurmak gerekir. Erkek müşteri satın almış olabilir; kadın patroniçe satış koşulunu belirlemiş olabilir; anne çocuğu getirip ücreti almış olabilir; şirket görüntüyü paketlemiş olabilir. Bunların her biri belgelendiği ölçüde kendine ait bir eylem ve sorumluluk taşır. Birinin erkek, diğerinin kadın olması fiilini bölüştürmez veya hafifletmez. Çocuk sömürüsünün bilerek ortağı olan kadının suç ortaklığı da tamdır.

Çocukların cinsel sömürüsü, yetişkin fuhşu, cariyelik, ücretli dans, çocukların cinselleştirilmiş görüntülerinin ticareti ve oyunculara yöneltilen cinsel baskı birbirinden farklı tarihsel fiillerdir. Bu fiillerin aynı kurumun içinde birleştiği vakalar ise en ağır kayıtları oluşturur. Pedofili ve çocuklara yönelik cinsel istismar söz konusu olduğunda konuyu ‘erotik gelenek’ veya ‘sanatsal yetiştirme’ gibi sözcüklerle yumuşatmak, çocukların maruz kaldığı fiili gözden saklar.

Oryantalizm eleştirisini sınayacak kayıtlar kuramsal soyutlamalar değildir: Geyşa evinin fuhuş kaydı, kurtizanın müşterisi, dansçı kızın aileden nasıl alındığı, opera çocuğunun kimlere sunulduğu, çocuk oyuncunun görüntüsünü kimin pazarladığı ve yetişkin oyuncuya kimin cinsel baskı uyguladığı. Bu kayıtlar sorulduğunda kültürel temsil tartışması gerçek insanların hayatı karşısında hesap vermeye başlar.

Said’in Küçük Hanım’ın kökenini ve karşılaşmanın yerini yanlış aktarması; Akita’nın geyşalığı fuhuştan her zaman ayrı sayması; sömürge kartpostalı yorumlarının bazılarında gerçek fuhuş ilişkilerinin ikinci plana düşmesi aynı tarihsel uyarıyı verir. Kadının görüntüsü hakkında kurulan güçlü tez, kadının gerçek hayatındaki yanlış aktarımı veya eksik incelemeyi mazur göstermez.

Kültürel saygınlık kendiliğinden doğmuş bir saflık belgesi değildir. Bir kurumun geçmişinde çocuk emeği, fuhuş, borçlandırma, cinsel şantaj veya istismar varsa, sonradan kazandığı sanat itibarı bu fiillerin tarihini değiştirmez. Kimin para aldığı ve kimin bedenine hükmettiği yazılmadan o kurumun tarihi tamamlanmış sayılmaz.

Paris Opéra’nın fuhuş kayıtları; Japon geyşa işletmelerinin borçlu hizmet ilişkileri; Çin opera dünyasında satılan çocuklar; devadasi kızlarının cinsel sömürüsü; Singapur dans salonlarında kadın aracıların komisyonları; Hollywood’un tecavüz iddiaları, cinsel baskı ve çocuk görüntülerinin ticaretine ilişkin belgeleri, saygın kültür tarihinin tam ortasında duruyor. Bunlar kenar süsü veya uygunsuz anekdot değildir. Sanat diye yüceltilen kurumların hangi koşullarda çalıştığının doğrudan belgeleridir.

Bale öğrencisinin hamilik pazarlığına katılan anne, Japon geyşa işletmesinde borç yöneten patroniçe, Kamboçya sarayında ceza ve ödeme yetkisi kullanan başkadın, Singapur’da müşteriden komisyon alan mummy, on iki yaşındaki kızının kazancına el koyan anne ve çocuk fotoğrafları için izin imzalayan Teri Shields aynı kişi ya da aynı fiilin failleri değildir. Hepsinin yan yana gelmesinin sebebi, yetişkin kadınların yalnız seyredilen bedenler olarak değil, somut karar ve para ilişkilerinin tarafları olarak da tarih sahnesinde bulunmasıdır. Hangi fiilin çocuk emeği sömürüsü, hangisinin cinsel istismara iştirak, hangisinin tartışmalı bir ticari izin veya yönetsel tahakküm olduğu belgeyle belirlenir. Bu ayrım kadın failin sorumluluğunu dağıtmaz; tam tersine doğru yere sabitler.

Sahnedeki zarafetin, beyazperdedeki güzelliğin ve klasik sanatın kültürel itibarının nasıl kurulduğu, bütün bu kayıtlarla birlikte açıklanmalıdır. Kız çocuğunu kim teslim etti? Erkek çocuğunu kim müşteriye sundu? Fuhuş işletmesini kim yönetti? Bedensel müdahaleye kim izin verdi? Oyuncunun işini kim cinsel talebe bağladı? Geliri kim paylaştı? Sonra hangi kurum bunlara sanat, gelenek, hamilik, eğitim veya kültürel miras dedi? Tarihin hesabı, görüntünün güzelliğine hayran kalan seyirciyi bu sorularla yüzleştirdiği anda başlar. Kültürel itibar sömürünün üzerini örtebilir; belge, sömürenin adını ve sömürülenin hayatını yeniden ortaya çıkarır.

Son hesap şudur: Kadın, çocuk sömürüsü düzeninde müşteri seçmişse seçmiştir; çocuk teslim etmişse teslim etmiştir; borç yazmışsa yazmıştır; komisyon almışsa almıştır. Bu eylemleri ‘annelik’, ‘kadın dayanışması’, ‘gelenek taşıyıcılığı’ veya ‘zarafet’ sözcükleriyle yumuşatmak doğrudan maddi tarihi bozuyor. Erkek talebi tek başına pazarı açıklamaz; satın alanın karşısına çocuk getirenin, işletmeyi kuranın ve kazancı tahsil edenin adı da yazılmalıdır. Çocuğun karşısında bilerek yer alan kadın yetişkinin sorumluluğu yüzde yüz kendi sorumluluğudur.

2 Yorum

Filed under Suni muhaberat