Uzamsal ile Bileşimsel — Işık Barış Fidaner

Öncelikle Deleuzecü kavram çifti gerçel-görcül’ü [1] alalım ve alternatif kavram çifti olarak uzamsal-bileşimsel’i önerelim: Gerçellik uzamsaldır çünkü uzaylarda gerçekleşir, görcüllük ise bileşimseldir çünkü imkan bileşimlerinden oluşur (Deleuze bunlara “bulutlar” der) [2]. Şimdi bu çifti termodinamikten gelen bir başka çift olan makrohâl-mikrohâl ilişkilendirebiliriz: Makrohâl bir sistemin uzamsal bölgelerine tayin edilen sıcaklık, basınç gibi fizikî özellikleri içerir, mikrohâller ise bir sistemdeki moleküllerin imkanlı bileşim ya da düzenlemelerini içerir. Bu aynı zamanda Deleuze-Guattari’nin molar-moleküler ayrımına da denk gelir. Bu da bizi fizikteki daha genel bir kavram çiftine götürür, Enerji-Entropi: Enerji uzamsal makrohâl yoluyla tanımlanır, Entropi ise bileşimsel mikrohâller yoluyla tanımlanır. Böylece Deleuzecü gerçel-görcül’ü termodinamik terimlerle yeniden tanımladık [3].

Sezgisel olarak, entropi, işe yarar enerjinin kaybıdır. Termodinamiğin birinci yasası toplam enerjinin her zaman korunduğunu söyler. Fakat işe yarar enerji toplam enerjinin sadece bir kısmıdır: Bir uzamsal sistemin enerjisi başka uzamsal biçimlere çevrilebildiği ölçüde işe yarardır. Ama toplam enerjinin bir kısmı her zaman ister istemez ve geri dönüşsüz olarak kaybedilir: Bileşimsel aleme boşalır. Bu işe yarar enerjinin kaybı entropi için sezgisel bir tarif verir, ki entropi, termodinamiğin ikinci yasasına göre, her zaman artar.

Yani enerji-entropi kavram çiftimizi sezgisel kavram çifti işe yarar-işe yaramaz ile ilişkilendirebiliriz: “Enerji” kelimesi esas olarak toplam enerjinin işe yarar kısmını imler, “entropi” ise toplam enerjinin işe yaramaz kısmını imler. Uzamsalda kalan enerji işe yarar enerjidir, bileşimselleşen enerji ise işe yaramaz entropidir. Bu gayet genel kavrayış temel olarak olumlu-olumsuz, hayat-ölüm çiftleriyle ilişkilendirilebilir. Yani Enerji ile Entropi, Freud’un Eros ile Thanatos’uyla akrabadır [4]. Lacan’ın “Her dürtü görcül olarak bir ölüm dürtüsüdür” sözüne göre Enerji görüngüsü Entropi’den meydana gelir, yani makrohâller mikrohâllerden meydana gelir, gerçellik görcüllükten (“görcül olarak” sözüne dikkat), uzamsallık bileşimsellikten, işe yarar işe yaramazdan meydana gelir.

Bu, iki bakış açısının paralaksıdır: İşe yarar, işe yaramazı kovma jestinden meydana gelir, işe yaramaz ise işe yarar ile diyalektik ilişki içindeki bir “bölünmez kalan”dır (Žižek). Yakın zamanda bu paralaksı şöyle ifade ettim: Dekripsiyon, bir simgesel yetkinin işine yarayan saldırgan bir sapkınlık ile ilişkilidir; Deşifreleme, işe yaramaz görünen ama gerçek yetkilenmesi ile işe yaramayı yeniden tanımlayan cinsel bir histeriyle ilişkilidir [5]. Bu iki bakış açısı Dekripsiyon-Deşifreleme kabaca Deleuze-Guattari’nin kavram çiftleri yerlileştirme-yersizleştirme, paranoya-şizofreni’ye tekabül eder.

Yukarıdaki tartışmada entropiyi “işe yarar enerjinin kaybı” olarak sadece sezgisel anlamda tarif ettik, ama ona henüz düzgün bir tanım vermedik. Makrohâllerin mikrohâllerden meydana geldiğini fark ettikten sonra, entropiyi bir bilgi ölçüsü olarak tanımlayabiliriz: Entropi imkanlı mikrohâllerin sayısıyla ilişkilidir; mikrohâli yeniden inşa etmek için gereken bilgidir. Bilgi olarak entropi psikanalizde imleyenlerin çokanlamlılığı ile ilişkilendirilebilir [6]. Dilde çokanlamlılık keyfiyeti [jouissance] ifade ettiğine göre, bir başka sezgisel kavram çiftine, haz-keyfiyet’e ulaşırız. Haz işe yarar enerjidir, keyfiyet ise işe yaramaz entropi ile hazzın kaybıdır.

Haz keyfiyetin yakalanabilen kısmıdır, iradeli yetkilendirme ile bedenler ve sistemlerdeki uzamsal bölgelere tayin edilebilen kısmıdır [7], keyfiyetin kendisi ise bileşimselliğin sonsuzluğu [8] olarak kalır, tezahürleri bedenlerin bilinçdışı arzularında ve sistemlerin bozulmalarında, böceklerinde, arızalarında bulunabilir.

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Gerçel ile Görcül, Actual ile Virtual karşılığıdır. Bkz “Gerçel ile Görcül” (Gilles Deleuze)

[2] Görcüllüğün varolan imkanların ötesinde bir şey olduğu söylenir. Ama bir sınırın ötesindeki şeyi tanımlayan o sınırın kendisidir, ve “görüngülerin perdesinin arkasında ancak biz oraya ne koyduysak o bulunur.” (Hegel)

[3] Uzamsallığın asıl karşıtı zamansallık değildir, bileşimselliktir. Zamansallık bileşimselliğin uzamsallık ile sınırlandığında aldığı biçimdir. Uzamsallık ve bileşimsellik ayrıca Žižekçi-Lacancı Tamam (All) ve Tamamsız’a (non-All) tekabül eder.

[4] Goodstein’ın Maddenin Hâlleri kitabı şu cümlelerle açılır: “Ludwig Boltzmann hayatının çoğunu istatistiksel mekanik çalışarak geçirdi ve 1906’da kendi eliyle öldü. Paul Ehrenfest çalışmayı devam ettirdi ve 1933’de benzer şekilde öldü. Şimdi de istatistiksel mekanik çalışma sırası bizde. Belki de konuya ihtiyatlı yaklaşmak akıllıca olacaktır.” Entropiyi ölüm dürtüsüyle ilişkilendirmek için bir başka neden.

[5] Bkz “Dekripsiyon ile Deşifreleme”

[6] Tekanlamlılık ise uzamsaldır. Bir uzayda herşeyin tekanlamlı koordinatları vardır. Bir koordinatörün işi tekanlamlılığı elde etmek için bileşimsel olanı uzamsallaştırmaktır. Fredric Jameson’ın “bilişsel haritalama”sı gibi. Analitik geometrideki “analitik” kelimesi bu tekanlamlılığı imletir.

[7] Beden, sistem, irade, yetki için bkz “Simgesel Düzen Nelerden Oluşur?”

[8] Jacques-Alain Miller topolojiye genelde uzamsal yaklaştığı Lacan: Topologically Speaking‘de “combinative” terimini kullanır. “Space of combinatives” oksimoronu ile bu iki terimi barıştırmayı dener. Bu da bir başka oksimoronu, matematikteki “bileşimsel uzay”ı anımsatır.