Merkezi Boşluk Etrafında Arzunun Kesişimsel Alanı — Işık Barış Fidaner

浪🧩📞 LACAN DERSLERİ 浪🧩📞

Lacancı torus talep ile arzu arasındaki ilişkiye ifade verir [1]. Şu şekli inceleyiniz:

Torusun üzerindeki üç çember herhangi üç talebi belirtir, bunlara A, B, C diyelim.

Bu basit model teorik olarak herhangi sayıda talep için genellenebilir, ama dört veya daha çok talep içeren modelleri görselleştirmek imkansızdır. Tahayyülümüz uzamsal dünyada daha rahat işlediği için bu basit görsel modeli kullanmamız daha iyi olacaktır, tabi mevzunun aslında bileşimsel (uzamsal olmayan) bir dünyadışında (unworld) vuku bulduğunu da aklımızda tutalım [2].

Bu torus resminde iki ayrı boş uzay bulunur: (1) Torusun orta deliği herşeyi isteyen bileşik bir talebi belirtir, (2) Torusun etrafındaki boş uzay ise talebin yokluğunu belirtir.

Torusun hacmi bu iki uzayın arasına yerleşmiştir. Merkez etrafındaki halka, arzunun çok sayıda talep arasında dolaşım yaptığı kesişimsel alandır: Özne ilk önce A’yı talep eder, sonra B’yi de talep eder, sonra sırf B’yi talep eder, sonra C’yi de talep eder, vb. Arzunun bu hareketi pratikte özneyi çok sayıda talep arasında böler.

Merkezde bulunan herşeyi isteyen bileşik talep, merkez etrafındaki kesişimsel alan boyunca arzunun dolaşımını güdülediği ölçüde, fiilen hiçbirşey istemeyen saf bir talep işlevi gösterir, bu da bütün taleplerde ortak olan sevgi talebi (veya muhatap alınma talebi) ile örtüşür. Bu yüzden merkez boşaltılmıştır ve elimizde küre yerine torus vardır. Buna göre arzu tatminsiz kalır çünkü eksikliğini muhafaza ederek kendi kendisini sürdürür. Lacan bu merkezi boşaltmayı şöyle formülleştirdi: “Sana sunduğum şeyi reddetmeni istiyorum çünkü bu o değil.” [3]

Lacancı torusun siyaset için ne anlama geldiğini görmek için birkaç örnek verelim.

Şöyle olsun: A = sınıf, B = ırk, C = cinsiyet. Merkezi boşluk üç eksenin hepsini ilerici bir şekilde bileştirebilecek olan kusursuz siyaseti belirtir. Fakat bu ideale asla ulaşılamaz. Onun yerine bu siyasal ideal fiilen kesişimsel alanı kateden arzunun bitimsiz hareketini güdüler. Eğer siyasal ideal talebini sınıftan cinsiyete kaydırırsa, ırkı gözden kaçırır. Eğer talebini cinsiyetten ırka kaydırırsa, sınıfı gözden kaçırır. Asla üç eksenin hepsini bileştiren kusursuz siyasete ulaşamayacaktır, ama halka boyunca dönüp durması da asla son bulmayacaktır.

Şimdi gelin 1917’de Sovyetler Birliği’nin kurulmasına yardım eden Bolşevik sloganı hatırlayalım, şöyle olsun: A = Barış, B = Toprak, C = Ekmek. Yine merkezi boşluk halkın tüm elzem ihtiyaçlarını karşılayabilecek olan ideal dünyayı belirtir (bu ideal henüz “Komünizm” adını almamıştır). Ama gerçekte ona ulaşılamaz. Onun yerine merkezdeki boşluk insan arzusunun merkez etrafındaki kesişimsel alanı katetmesi için büyük bir motivasyon işlevi görür. Önce Barış talep edilir, sonra onun Toprak ile kesişimi dolaşılır, sonra Barış gözden kaçar ve Ekmek’e doğru kayılır, vb. Kısacası üçlü komboya asla ulaşılamaz ve siyasal arzu her zaman eksikliğini sürdürür ve nihai olarak tatminsiz kalır. “Komünizm” Esas-İmleyen olarak gelip insanlardaki (“halk”taki) bu temel tatminsizliğin hem üzerini örter hem de onu siyasal olarak yönlendirir.

Bir başka örnek Lacan’ın kendi psişe modelidir, şöyle olsun: A = İmgesel, B = Simgesel, C = Gerçek. Lacan’ın objet petit a adını verdiği merkezi boşluk bu üç kaydın imkansız bileşimini belirtir. Fiilen objet a kayıtlar arasındaki kesişimleri dolaşma arzusunu güdüler. Lacan insan arzusunun dairesel güzergahına şu terimleri yerleştirmiştir: ölüm, fallik keyfiyet, hayat, Öteki’nin keyfiyeti, beden, anlam [4].

Bir başka güncel örnek Gabriel Tupinambá’nın Psikanaliz Arzusu (The Desire of Psychoanalysis, 2021) kitabıdır, şöyle olsun: A = kurum, B = klinik, C = kavram. Psikanaliz idealini başarabilecek olan tam bileşim, özü itibariyle, Tupinambá’nın “psikanaliz arzusu”nu merkezi boşluk etrafındaki kesişimsel alan boyunca güdüleyen objet petit a‘dır. İngilizcedeki “would” kelimesinin asıl işlevi torusun boş merkezini belirtmektir.

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Lacancı Torusta Talep ve Arzu”

[2] Bkz “Uzamsal ile Bileşimsel”

[3] “Sana sunduğum şeyi reddetmeni istiyorum çünkü bu o değil” Dany Nobus

[4] Bkz “Around the Borromean Knot”