Yanlış Anlama ve Yanlı Şanlama — Işık Barış Fidaner

Her anlama bir yanlış anlamadır.

Lacan’a atfedilen bu sözün doğrusu şöyledir [1]:

Hakikat yanılgıdan ortaya çıkar. (Seminer 1, 21’inci bölüm başlığı)

Aynı fikri başka ifadelere tercüme edersek:
1) Kendi yanılgısı üzerine düşünmeyen hakikat geçersiz kalır.
2) Önüne bakmadan yürüyenler yoldaki taşlara takılıp düşerler.
3) Doğru/yanlış ayrımını bozan çelişki ve paradokslar da akıl ve mantığa dahildir.

Bu fikrin üzerine giden Slavoj Žižek felsefe tarihinin yanlış anlamalardan oluştuğunu anlatır:

Felsefe tarihindeki büyük “diyaloglar”ın hepsi yanlış anlama vakalarıdır: Aristo Platon’u yanlış anlamıştı, Thomas Aquinas Aristo’yu yanlış anlamıştı, Hegel Kant ve Schelling’i yanlış anlamıştı, Marx Hegel’i yanlış anlamıştı… Bir filozofun öbürüne mühim bir tesir gösterdiği istisnasız her vakada bu tesirin zemininde verimli bir yanlış okuma vardır – analitik felsefenin tamamı genç Wittgenstein’ın yanlış okunmasından çıkmamış mıdır? (Bedensiz Organlar)

Tabi filozofların hataları gündelik hatalardan ayrılır, onların eserleri “büyük” yanlış anlamalardır; onları düşündüren yanılgı ve paradokslar özel bireysel dertler değildir, medeniyet ve kültüre aittir, hepimize, bütün insanlığa aittir. Dolayısıyla tefekküre dalmış bir filozofun yanına gelip elinizi omzuna koyup bütün samimiyetinizle şunu demeniz ne onu ne de sizi rahatlatacaktır:

Canım sen bugünlerde fazla düşünceli ve durgun değil misin? [veya duruma göre “fazla heyecanlı değil misin?”] Bir yanlış anlama olmuştur, boşver, unut gitsin.

Tabi burada iki tarafı rahatsız eden sebepler farklıdır. Bu fark felsefe ile samimiyet (aklın kamusal kullanımı ile aklın hususi kullanımı) arasındaki uzlaşmaz ayrımı işaretler. Bu farkı bir söz oyunuyla işaretleyelim:

Yanlış anlama mı yoksa yanlı şanlama mı?

Aklın hususi kullanımı (samimiyet) yanlı şanlamalar üzerine kurulmuş hususi bir dünyada yaşar. O yüzden size samimiyetle gülümseyip “Sen bunu yanlış anlamışsın” diyen birinin asıl derdi bir yanlı şanlamanın yerine bir başka yanlı şanlamayı geçirmektir. Ona göre yanlış anlamalar hep izafidir, mutlak olan sadece yanlı şanlamalardır.

Aklın kamusal kullanımı (felsefe) ise yanlış anlamaları zemin alarak hakikati dünyaya getirmektedir. O yüzden eğer bir filozof bir meseleyi “çok gözünde büyütüyorsa” bu yanlı şanlamaya başvurmasında asıl amaç düşüncelerin dayandığı yanlış anlama zeminini işleyebilmektir. Filozofa göre bütün yanlı şanlamalar izafidir, mutlak olan yalnızca yanlış anlamalardır.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “The Truth Arises from Misrecognition” Slavoj Žižek (Part I, Part II); “Yanlışın yanlış olduğu doğrudur ama doğrunun doğru olduğu yanlıştır”, “True Falls Through False”