Serim, Düğüm, Çözüm, Bağlaşım: Büyü, Bilim, Din, Psikanaliz — Işık Barış Fidaner

Her drama (iç içe geçebilen) üç kısımdan oluşur:
1) Serim
2) Düğüm
3) Çözüm
Düğüm serimi çözüme bağlar.

Bu bağlayış da dramayı bir arada tutan dördüncü kısmı oluşturur:
4) Bağlaşım

Çehov’un “tüfek varsa patlamalı” ilkesini anımsayalım:

Hikâye ile alakalı olmayan her şeyi kaldırın. Eğer ilk bölümde ‘duvarda bir tüfek asılı’ diyorsanız ikinci veya üçüncü bölümde o silah patlamalıdır. Eğer ateşlenmeyecekse o silah orada asılı olmamalıdır. (link)

Serimi çözüme bağlamak düğümün vazifesidir. Serimi çözüme bağlamayan düğümler hiç atılmamalıdır.

Tüfeğin duvara asılı oluşu formel bir sebeptir [1].

Tüfeğin patlamasında iki sebep daha vardır: Tetiği çektiren etkili sebep ve işlenen cinayetin ereksel sebebi.

Formel sebep düğümdür: Etkili sebep serilmelidir ki ereksel sebep dramayı çözebilsin.

Formel sebep etkili sebebi ereksel sebebe bağlar: Bir tüfek duvara asılmışsa patlayacaktır.

İşte bu bağlayış da maddi sebebi oluşturur.

Lacan bu dört sebep tipini dört disiplinle eşleştirmişti:

Dramanın bölümleri açısından bu disiplinleri gözden geçirelim:

1) Din ereksel sebebe bağlıdır ve çözüm bölümüyle ilgilenir: Kim iyi kim kötü belli oldu mu? İyiler cennete gitti mi? Kötüler cehenneme gitti mi? Tektanrılı dinlerin kıyamet anlatıları böyledir.

2) Büyü etkili sebebe bağlıdır ve serim bölümüyle ilgilenir: Özne ve nesnelerin kuvvetleri belli mi? Gezegenlerin gökyüzüne serilmesi veya kartların masaya serilmesi neyin alameti olabilir? Astroloji tarot vesaire böyledir.

Eğer din ve büyü işbirliği yaparsa serimin hiç düğümlenmeden çözülüverdiği bir kısa devre oluşur. Mesela bir saray münecciminin şöyle dediğini düşünün:

Maşallah gökteki bütün gezegenler gösteriyor ki bu sene de padişahımız sayesinde ülkemizde herşey çok güzel olacak inşallah!

Aydınlanmayla birlikte bilim gelir ve serim-çözüm (büyü-din) kısa devresini koparır:

3) Bilim formel sebebe bağlıdır ve düğüm bölümüyle ilgilenir: Serim artık laboratuvarda özel olarak tasarlanmış bir deney tertibatıdır, çözüm ise deneyden çıkan sonuçların yorumlanmasıdır.

Bilimde serim ile çözüm (cebirdeki çarpanlar gibi) birbirini götürmelidir, geriye sadece çırılçıplak formel teorik düğümler kalmalıdır. Bilim sadece “tüfeğin duvarda asılı olup olmadığı” sorusuyla (formel sebeple) ilgilenir, tüfeği patlatmasının (deneyler yapmasının) tek amacı budur.

Gerçi Parçacık Fiziği alanına bakarsak, gözlenmesi “henüz!” (şimdiki Hadron Çarpıştırıcısında) imkansız olsa da hiç çekinmeden icat edilen yüzlerce parçacık tipi gibi “patlamayacağı halde duvara asılan tüfekler” de akademik bilimde kendilerine bolca yer bulabilmektedir.

Bilimciler, din ve büyüye alerjileri olduğu için, attıkları teorik formel düğümlerle serimi çözüme bağladıklarını kabul etmezler:
— Bilimci sadece serim yapmıştır, deney düzeneğini kurup çalıştırmıştır.
— Çözüm ise tamamen doğadan kaynaklanmıştır, bilimci onu sadece ölçmüştür.

Psikanaliz ise bilimcinin kurduğu formel düğümler ışığında yeniden serim-çözüm bağına odaklanarak bilimcinin bir adım ötesine ve berisine geçer:

4) Psikanaliz maddi sebebe bağlıdır ve serim-düğüm-çözüm bağlaşımıyla ilgilenir.

Psikanaliz şöyle der: Düğümü sererek çözeriz. Semptom dile geldiği takdirde zaten çözülmüş olacaktır.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Aristocu sebep tipleri: etkili, formel, ereksel, maddi. Bkz “Sebep-olan-hakikat: Büyü, Din, Bilim, Psikanaliz” Jacques Lacan, “Sayın uyaran! Dürtüler nezdinde pozitif bilim ve psikanaliz bilimi”, “Büyükurgu Edebiyatı ve Bilimkurgu Edebiyatı: Ermişler mi muratlarına?”, “Geçenek bilinçdışıdır: Neden tarihin dışına düştük?”, “Yol Değirmenleri: Bilimsel, Dini, Büyülü, Psikanalitik”, “Doğurultu”