Fena Oydun İhtiyar Ben — Işık Barış Fidaner

Karl Marx 18 Brumaire kitabında ekolojik bir mecaza başvurdu:

Brav gewühlt, alter Maulwurf! (Almanca özgün metin)
Well burrowed, old mole! (İngilizce çevirisi)
İyi kazdın ihtiyar köstebek! (Türkçe resmi çevirisi)
Fena oydun ihtiyar köstebek! (Türkçe gayrıresmi meali)

Bu cümle Hamlet’in hayaletle konuşması biterken başvurduğu hitabın tekrarıdır:

Well said, old mole! (İyi dedin, ihtiyar köstebek!)

Marx’ın bu Shakespeare atfının dümdüz izahı şöyledir: Komünist Parti Manifestosu‘nda bahsi geçen ‘Avrupa’da dolaşan hayalet’ aynı Kral Hamlet gibi bir ‘ihtiyar köstebek’tir ve Avrupa’yı ‘iyi kazmıştır (fena oymuştur)’.

Bu açıklama kulağa epey makul gelse de kazın ayağı bundan fazlasıdır: Siyasi/teorik barajlara malzeme edilen edebi/şiirsel bagajları dikkatle gözden geçirmelisiniz. Her söz X-huzmelerinden geçmeli ki ‘pakete dahil / hediye gelen’ bilinçdışı çağrışımlarını yutmadan algılayabilesiniz.

William Shakespeare oyunlarında bol bol kelime oyunu yapar, hatta dramaturjiyi dahi şekillendiren ‘kelime tiyatroları’ oynatan bu yazarın ismini Biliyom Şakaespri diye yazmak fazla isabetsiz olmaz. Hemen iki örnek [2]:

Hamlet: Rolünü abartıp Herod’dan Herodcu olma sakın.
Oyuncu: Müsterih olun efendim.

Polonyus: Sezar’ı oynadım ben, Brütüs beni katletti büyük başkentte.
Hamlet: Doğrusu pek brutal davranmış böylesi bir büyükbaşı katletmekle.

Şimdi baştaki konuya dönelim ve hayaletle konuşma sahnesini geri saralım… Hamlet hayaletle yüzleşmeden önce deri lekesi (ben) anlamında ‘vicious mole of nature’ tabirine başvurur. Diğeriyle bağıntı şöyle özetlenir:

Hayalet her zaman ‘mole’dur ama:
1) Ufukta belirdiği anda deri yüzeyini bozan bir lekeye benzer.
2) Derdini döküp içinizi oyduktan sonra tünelci köstebek olmuştur.

Vicious mole of nature (Doğanın fena-oyan köstebeği / habis lekesi)
Well said, old mole! (İyi dedin, ihtiyar köstebek! / eski lekem!)

Şimdi Marx’ın mecazını genişletebiliriz [3]: Komünizm de ilk yüzleştiğiniz anda ‘burjuva’ Ego inşanızı sarsan skandalöz bilgiler kılığında belirir. Fakat ‘bilmemkaç kişi bilmemnekadar sömürüldü ve katledildi’ veya ‘bilmemkaç orman ve su havzası tarihe karıştı’ gibi nesnel bilgiler bu sarsıntıyı yaratamaz. Ancak ‘senin gibi bir başka proleter’ ile gözgöze gelerek bu bilginin öznel karşılığı okunaklı hale gelir ve skandalöz etkisini gösterir. Bunu müteakip Biliyom Şakaespri’nin ‘mole’ kelime oyunu Türkçeye de taşınabilir:

Komünizm her zaman ‘ben’dir ama:
1) Ufuktayken ‘burjuva’ Ego inşanızı bozan skandalöz ‘ben/leke’dir.
2) Derdiyle içinizi oyduktan sonra tünelci ‘proleter ben/özne’ olmuştur.

Bu iki boyutu biraz genişleterek yazıyı noktalayalım:
1) Çatık kaş vurgulayan üst-ben (süperego) / İşlek çene vurgulayan alt-ben (id)
2) Skandal tüneli açtıktan sonra suskun/zarafetengiz bakış yetersiz kalır [3].

Üst-ben örneği komünizmin geri dönüş ihtimaline kaşlarını çatan Gorbaçov’un başının üstündeki doğum lekesidir. Alt-ben örneği ise komünistleri heyecanlandıran bitimsiz konuşmalarıyla bilinen Mao’nun çenesindeki bendir.

Gorbaçov

Mao

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Şakaların İngilizcesi:

Hamlet: It out-herods Herod. Pray you avoid it.
Player: I warrant your honor.

Polonius: I did enact Caesar. I was killed i’ th’ Capitol; Brutus killed me.
Hamlet: It was a brute part of him to kill so capital a calf there.

[2] Bkz “Kral Hamlet’in Hayaleti” Grigori Kozintsev, William Shakespeare, “Kral Hamlet: Beni hatırında tut” William Shakespeare

[3] Sahiden mühim katkılar yaptığı sahiden mühim ekoloji belgeselini eleştirmemi eleştiren Aslı Odman’ın filmin kurgulanış tarzında ‘iyi seyirci’ modeliyle örnek gösterilen suskun/zarafetengiz bakışların ne bakımdan yetersiz kaldığını iyi bildiğine eminim. Bkz “Eko Eko Eko = Ego-Eko-Ekho: Düğün Dernek Yerine Düğüm Dermek”, “Naş Ekho Kader” ~ Grup Gündoğarken, “Agu Agu Agu: bien et du mal vs. bön etti mal”, “Başgösteren ve Esas-İmleyen: Köstebek ve Mürekkepbalığı”