Çeviri Okunmak İçindir, Eviri Dekorlaşmak İçindir — Işık Barış Fidaner

Kitap tabi ki okunmak içindir ama bu varsayım üzerinden kitap bir ‘okuyan’lık dekoruna da dönüşebilir ve dönüşür. Her kitap onu ‘okumuş insan’ları ‘okumamış’lardan ayrıştıran bir ayraç işlevine sokulabilir.

Okuyan insanların okumamışlara yapacağı hem değerli önerilere hem de kıymetli tavsiyelere dolgu olur her kitap. İnsanın okumayı bitirerek kendini de tamamlama ve kendi özüne erişme fantazisidir. Kitapsızları kitaplandırmaktır. İşte bu fantastik düzeyde kitap ‘okumak için’ değildir, ‘okuyabilme ihtimalini sevmek’ içindir.

Okuyabilme ihtimalini sevdiğiniz kitabı okumazsınız, paragraflarına göz gezdirirsiniz, paketi açılmamış bir hediye gibi sallayarak içinde saklanan anlamları tahmin edersiniz. Dekorlaşan kitapla oynarsınız, kimlik inşanıza ve ilişkilerinize onu malzeme yaparsınız.

İyi de insanlar okuma maksadı gütmeden dekor olsun diye kitap alıyorsa o kitapları cümle cümle çevirmek de gereksiz bir angarya değil midir? İşte Dedalus Kitap yetkilisi Faruk Akhan tam da bu mantığı izleyerek ‘yapay zeka (makine) destekli çeviri’ diye bir meslek icat etti ve ‘gerçekten çevrilen’ çevirilere ‘klasik çeviri’ tabirini bağışladı [1].

Çevirmek kaynak metin ile hedef metin arasında durmak demektir, üstelik bir Editörün hedef metni gözden geçireceğini de bilerek. ‘Makine destekli çeviri’ denen faaliyette ise hedef metin oluşurken kaynak metin yerine ‘makine çıktılarıyla’ muhatap olunur. Kaynakla temas kesilmiştir, yönelinecek bir hedef de yoktur. Kaynağı hedefe çevirmek yerine ‘makine çıktılarını evirmek’ sözkonusudur, dolayısıyla bu işi yapanlara da Evirmen denmelidir. Geçerli şema ve alternatif olarak sunulan şema aşağıdaki gibidir:

Kaynak → Çevirmen → Hedef → Editör → Matbaa

Kaynak → Makine → Evirmen → Matbaa

Çevrilen metin okunmak ve anlaşılmak içindir, Evrilen metin ise gözden geçirilmek ve dekorlaşmak içindir. Çevirinin Ç’si kaynak metinle doğrudan temas kurmaksa Evirmenlikte Çeviri’nin Ç’si bile yoktur, tabi Ç olmayınca da geri kalan harfler vaziyeti kurtaramaz. Çevirmen çevirmendir, evirmen ise everyman‘dir, yani makine aşığı sıradan vatandaştan ayırt edilemez [2].

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Yapay Zekâ Destekli Edebiyat Çevirisi Olur mu? | Dedalus Kitap’tan Faruk Akhan ile Söyleşi” Kayıp Rıhtım, “Dürüstlüğü Unutup Yapay Zekâdan Medet Ummak” Fulya Kılınçarslan

[2] Bkz “Dedalus’un öz-tatmin makinesi”