Eril Yapay Zeka ve Dişil Yapay Zeka (Suni Muhaberat) — Işık Barış Fidaner

Bilgisayar mühendisliğinde/bilimlerinde Yapay Zeka ilk arzıendam ettiğinde Kural-Tabanlı Sistemlerden oluşuyordu, ‘Eğer şöyleyse böyle yap, yok öyle değilse de böyle yap!’ tarzında saydam algoritmalarla kodlanan bu programların nasıl çalıştıkları aşağı yukarı anlaşılabiliyordu. İlk chatbot olan psikoterapist simülatörü ELIZA böyleydi.

Daha sonra bambaşka bir mantıkla çalışan Yapay Sinir Ağları gelip alana egemen oldu, Pekiştirici yordamlarla en doğru cevapları vermesi öğretilen bu algoritmalar kapalı kutuydu ve perde arkasında ne dolaplar döndüğünü yorumlamak imkansızdı. Geçen yıl patlayan ChatGPT işte böyle müphem bir algoritmaya dayanıyor.

Buraya kadar söylediklerimi alandakiler zaten biliyor. Benim buna eklediğim bilgi şu: Lacancı-Žižekçi pencereden bakılırsa Yapay Zeka’daki genel dönüşümün Eril mantıktan Dişil mantığa geçtiği görülür. Lacancı cinsiyetlenme formüllerinin Žižekçi yorumuna göre Yapay Zeka’nın işini bitirdiğini belirten Eril ve Dişil bitiş koşulları aşağıdaki gibi uygulanır [1]:

Eril bitiş koşulu: Herşey hesaplandı! (herkes tabi)
Dişil bitiş koşulu: Hesaplanmadık hiçbirşey kalmadı! (kimse muaf değil)

Eril düz mantığa göre ‘Hesaplandı + / Hesaplanmadı –’ ikileminin ötesi ya yoktur ya geçersizdir, bir şey ya pozitiftir, ya negatiftir; negatiflik yadsınırsa yeniden pozitif olacaktır, bu sayede dünya basitleşir, kurallara bağlanır ve bilinebilir olur (law of excluded middle = üçüncü ihtimali dışlamak).

Dişil mantıkta ise çifte yadsımalı ‘Hesaplanmamış değil ya?’ kanısı muhafaza edilir ve pozitif ‘Hesaplanmış işte!’ hükmüne indirgenmez, çünkü bir yadsıma kendinden öncekini iptal etmeyecektir (‘-dı’ yerine ‘-mış’ ekiyle belirtilen budur); dünya daha karmaşıktır, bilinemezdir.

Sonuçta dünyanın basitliğini korumak adına Dişil karmaşayı temsilen Eril düzene bir istisna gelecektir (vanishing mediator = kaybolan aracı) ve bir sonraki hesaplama devresi o kör noktadan tetiklenecektir:

Eril başlama koşulu: Hesaba gelmeyen bir şeyler var! (muaf biri var)
Dişil başlama koşulu: Herşey hesaplanamaz ki? (herkes tabi değil)

İki tavrı ayırt eden soru şudur: Hesaplanamayan şey kurala bağlanacak mı bağlanmayacak mı?

Eril kural-tabanlı saydam algoritma bir hesabın kuralını ihlal eden şeyi başka bir hesabın kuralına bağlayacaktır, öyle ki yeniden herşey hesaplanmış olabilsin. Buna göre ELIZA başarısız olduğu zaman ‘neyi beceremediği’ açıkça tanımlanabilir ve bir yama/patch ile düzeltilebilir.

Dişil yapay sinir ağının kara kutusunda ise hesaplanamayan şeyler birimlenemeyen ihtimal kırıntıları gibi dağınık halde durur, her an hesaplanamayan ‘bir şey daha’ peyda olabilir ve o ‘malumat fazlası’nı ayrıca hesaba katmak gerekecektir. Buna göre ChatGPT başarısız olduğu zaman ‘neyi beceremediğini’ tanımlayamazsınız, ancak ‘Herşeyi de yapamaz ki!’ diyebilirsiniz.

Eril Yapay Zeka ismini hak eder çünkü zeki davranışlı yapay müdahalelelere açıktır, suni mekanizmalara yaslanan belirsiz bir haberdarlık hali olan Dişil Yapay Zeka’ya ise Suni Muhaberat ismi daha çok yakışır [2].

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörü, Nümerik Esintiler‘in üreticisidir. (+)

Notlar:

[1] Bkz “Lacan’da Cinsiyetlenme Formülleri”

[2] Bkz “AI = Suni Muhaberat ve Nümerik Esintiler”