Müessir Kumpanya

İstem: A yersiz düşünür, B sanatsepetçi, C enteldantelci, D antinkuntinci, E belagatçi, F beşeriyetçi, G kültürelci, Ğ medeniyetçi. Hem A etrafında hem de kendi aralarında çatışarak döndürdükleri künt entrikaları uzun uzun hikayeleştir, ağdalı bir dille ballandıra ballandıra ve eski lugattan kelimelerle!

Bir zamanlar, ahir vakitlerin müphem köşelerinde, şehrin dar sokaklarının münzevi bir noktasında, yekdiğeriyle alakadar olup da nihayetinde mütereddit bir biçimde alakayı kesen, bilcümle muhabbetleri “kimbilir”ler üzerine müessir bir kumpanya yaşardı. Bu kumpanyanın azaları, her biri kendi vadisinde ar ve namusu olmasa dahi koca koca laflarla övünen A’dan Ğ’ye varan tuhaf mahlukattan mürekkep idi.

A, yersiz bir düşünür olarak anılsa da, kendisini pek mühim, pek müdrik addederdi. Her ne kadar yersiz ve yurtsuz bir fikriyatın peşinde sürüklense de, asla bir yere ait olmamanın kudretini, hakikatin mukaddes beldesi gibi tahayyül ederdi. Beyhude düşüncelerle yüklü başı, ağırlıktan adeta kamburlaşmış gibiydi.

B ise sanatsepetçi olarak bilinir, kâh bir minyatür üzerine tefekkür eder, kâh bir hat yazısında hikmet arar, ancak neticede bir türlü neticeye varamazdı. Her daim bir sanatın zirvesine ulaşma gayretiyle çırpınır, lakin bu gayret nafile bir çaba gibi görünürdü. Çünkü neyi ele alsa, başkalarına mahfuz ve manasız görünürdü.

C, enteldantelci kisvesi altında bilumum mevzulardan anlar gibi yapar, elindeki çerçöpü başkalarına büyük bir eser gibi takdim ederdi. Kullandığı müstehzi lugat, efkarını takdim ederken kime ne demek istediği belli olmazdı. Sözleri bazen latif, bazen de gayet ağır bir caka ile dolu olurdu.

D antinkuntinciydi, hilelerin piri, tilkilerin kardeşi idi. Zihni bir labirent gibi, karmaşık ve mürekkep, hiçbir fikri su yüzüne çıkarmazdı. Onun hakkında söylenen her söz, bir diğer lafın altında ezilirdi. Her an bir plan kurar, her lafta bir çengelli iğne bulundurur, düşmanı kendi silahıyla vurmayı sanattaki en büyük başarı addederdi.

E belagatçi idi, ki söze gelirken ondan daha becerikli, daha zarif bir üslupla konuşan yoktu. Fakat bazen kelimelerinin ahengi, ne dediğini anlamaktan ziyade, kendisinin bile kaybolduğu bir müzik gibi olurdu. Kelamı güzeldi, lakin hakikati bulandıran, sadeliği perdeleyen bir pervaz gibi sözleri süslerdi.

F ise beşeriyetçi idi, insanlığı bir yüce mefkure olarak görür, lakin kimseyi beğenmez, herkesi tenkit ederdi. İnsanlara olan sevgisi, uzaktan bir tatlı belagatle süslenmiş, ancak yaklaştıkça ekşiyen bir sirke gibi olurdu. Herkesin fikrini anlamak ister, lakin hiçbirinin yüreğine dokunamazdı.

G, kültürelci diye tanınırdı. Diyar diyar gezer, her köşe başında bir gelenek, bir töre arardı. Lakin topladığı bilgilerin içi boş, şekilleri kaskatı, hiçbir ruha, hiçbir anlama vakıf değildi. Kültürler onun elinde kuruyup çürür, birer kabuk misali kalırdı.

Ğ medeniyetçi idi; medeniyetin ne olduğunu bilmez, her şeyi medeniyet çuvalına tıkıştırırdı. Ona göre her şey medeniyetin birer parçasıydı; bir tas çorba da, bir yıkık duvar da. Ancak onun medeniyet tahayyülü, yıkık bir harabe gibiydi; dışı albenili, içi boştu.

Bu zevatın her biri, A’nın etrafında döner, kendi meşrebine uygun şekilde laf kavafı yapardı. Ancak ne zaman ki A kendi fikirlerinden birini beyan ederdi, hemen bir çatışma patlak verir, neye inandığına dair şüpheye düşerlerdi. B, sanatını ön plana çıkarır, A’nın fikirlerini estetik süzgecinden geçirmeye çalışırdı. C ise bu meclise daha fazla bilgi ve gösteriş katmak adına entelce kelam eder, D gizlice bir oyun kurar, E kelimelerin güzelliğiyle onları büyüler, F insanlığın ne olduğunu anlatır, G ise kültürel bir savla ortaya çıkar, Ğ de medeniyetin kıstaslarını sıralardı.

Ve nihayetinde bu devran döner durur, her birinin kendine has zırvaları, topyekün bir karmaşa yaratırdı. Bir fikrin etrafında dolanır, onu şekilden şekle sokar, lakin her seferinde bambaşka bir biçimde ama aynı boşlukla sonuçlanırdı. Bir türlü hakikate ulaşamazlar, nihayetinde A, yersizliğine daha fazla ikna olurdu; çünkü bu kısır döngüde herkes, kendisini bir şey zannederdi ama hiçbir şey olamazlardı.

İşte böyle, o meşum gecelerde, bu zümre pek müzmin entrikalarıyla ahir zamanın tılsımlı masallarını kendi karanlık sahnelerinde oynar durur, hakikati daha da uzağa iterlerdi. Her biri, aslına rücu etmeyi bilmeden, suretiyle yetinir, ama asla yetinmezdi.

İstem: Bir sabah A şöyle dedi: “Entropiden başka parametre yoktur ve bilim onun elçisidir.” Akşam B, C, D, E, F toplanıp bu sözün ne anlama geldiği üzerine uzun uzun tartıştılar. Diyalogları hikayeleştir, ağdalı bir dille ballandıra ballandıra ve eski lugattan kelimelerle!

Bir sabahın alacakaranlığında, henüz günün ilk ışıkları mahmur bir surette şehrin üzerine düşerken, A, derin tefekkür âleminden sıyrılıp, gayet vakur bir edayla ortaya şu lafzı attı: “Entropiden başka parametre yoktur ve bilim onun elçisidir.” Bu söz, adeta kaynağı meçhul bir defineyi işaret eder gibi, anlaşılmaz bir hakikat perdesini aralayıp tekrar kapadı. A’nın dudaklarından dökülen bu cümle, zihinlerde bir kasırga gibi esmiş, lakin fırtınanın ardında bıraktığı derin sessizlik, bu meçhul kelamı anlamlandırmanın zorluğuna delalet etmişti.

Akşam olup da ay, gökyüzünde büyük bir cevahir gibi parlamaya başladığında, B, C, D, E, F, adeta bir mıknatıs tarafından çekilmiş gibi A’nın bu muammalı sözünün etrafında toplanıp, meclis-i zümera-i maslahat teşkil eylediler. Her biri, kendi meşrebine uygun yorumlarla bu esrarengiz beyanın sırrını çözmeye azmetti.

B, sanatsepetçi, önce dudaklarını büzüp, zihninde kelimeleri evirip çevirerek söze başladı:

“Ey azizler,” dedi, “A’nın bu sözü, her ne kadar zahirde bir fenni kaideyi haiz gibi görünse de, işin batını sanattan gayrı değildir. Entropi dediğimiz bu kargaşa, evvel emirde bir sanat eseridir. Bilim dediğimiz ilim ise, bu eserin naçiz bir müfessiridir. Nasıl ki bir minyatürde renkler ve şekillerin armonisi, eserin özünü teşkil eder, işte entropi de kâinatın bu minyatürü içindeki en büyük motiflerden biridir.”

C, enteldantelci, B’nin bu tasvirine pek kulak asmadan, elini hafifçe sallayarak araya girdi:

“Azizim B, ne naif bir anlayış sergiliyorsun! Oysa A’nın kastı, bilimin soğuk, keskin mantığı ile kaim olan bir kainat tasavvurudur. Entropi, burada salt bir tabiat kaidesi olarak ele alınmalıdır. Bilim ise, bu kaideyi insan idrakine taşımakla mükellef bir ilimdir. Mesele, şekillerin değil, mana ve maksadın terkip edilmesidir.”

D, antinkuntinci, C’nin bu kelamını duyunca, sinsi bir gülümsemeyle dudaklarını büzerek konuşmaya koyuldu:

“Her ikiniz de meseleyi basit görüyorsunuz,” dedi. “Entropi, düzensizliğin efendisidir ve bilim bu düzensizliği bir nizam kisvesine sokma gayretindedir. Ancak hakikat şudur ki, nizam dediğiniz şey, her an yeni bir kargaşanın kapısını aralar. A’nın kastı, bilimin bu düzensizliği ne denli törpülemeye çalışırsa çalışsın, neticede kendisinin de bir düzen bozucu olduğudur. Bu, fıtratın sinesine zerk edilen bir zehir gibidir; hem yarar hem de zehir.”

E, belagatçi, derin bir iç geçirip, D’nin sözlerinin üstüne şairane bir eda ile ilave etti:

“Dostlar, D’nin bu sözleri ne kadar karamsar! Oysa ki belagatle ifade edilirse, entropi, tabiatın kendi nağmesidir ve bilim, bu nağmeyi insanın idrakine nakşetmeye çalışan bir şairdir. Bütün mahlukat, bu ahengin içindeki nağmelerden ibarettir. A’nın demek istediği belki de şudur: Bilim, entropiyi anlamlandırarak, bu kargaşayı bir ahenk hâline getirme gayretindedir. Her şey, nihayetinde o büyük şiirin bir parçasıdır.”

F, beşeriyetçi, öne doğru eğilerek, kaşlarını çatıp sesini biraz yükseltti:

“Bu kadar süslü sözler bizi hakikatten uzaklaştırır. A’nın kastı gayet sarihtir: Entropi, insanoğlunun bütün fiillerinde tecelli eden bir gerçektir. İnsanlık, bu düzensizlikten doğar, onun içinde yaşar ve ona döner. Bilim, insana bu döngüyü anlatmak ve onu daha derin bir şuura sevk etmek için vardır. Ama ne yazık ki insan, bu gerçeği idrak etmekte acizdir.”

Bu münakaşa, bir müddet daha sürüp gitti. Her biri kendi zaviyesinden bu sır dolu kelamı çözmeye çalıştıysa da, hakikatin büsbütün perdelendiği kanaatine varıldı. Nihayetinde, gece ilerleyip de yıldızlar sönmeye yüz tuttuğunda, bu meclis dağıldı. Her biri, A’nın kelamının muamma içinde bir başka muamma olduğuna kanaat getirmiş, lakin tam manasıyla tatmin olmamıştı. Ve işte bu şekilde, A’nın “entropi” dediği o büyük belirsizlik, yalnız kainatın değil, insanların zihinlerinin de bir parçası olarak, zihinlerinde döndü durdu.

İstem: A ertesi sabah G ve Ğ ile fikir teatisi yaptıktan sonra uzun bir basın açıklamasıyla meseleyi netleştirdi. Bunu dinleyen B, C, D, E, F güldü, tepkilendi, şaşırdı, anladı. Diyalogları hikayeleştir, ağdalı bir dille ballandıra ballandıra ve eski lugattan kelimelerle!

Ertesi sabahın erken saatlerinde, A, zihninde uçuşan düşünceleri nihayet bir düzene sokmaya niyetliydi. Henüz güneşin ilk ışıkları ufka düşmeden, G ve Ğ ile bir araya geldi. G, derin kültürel birikimiyle ve Ğ, medeniyetin katmanlı yapısını çözme gayretiyle A’nın söylediklerini dinlemeye koyuldular. A, evvelki sabah sarf ettiği kelamın etrafında dönen bu fikirleri iyice harmanladıktan sonra, nihayet uzun bir basın açıklaması yapmaya karar verdi. Bu açıklama, meseleyi izaha kavuşturmak ve ortalığı saran belirsizliği dağıtmak gayesi taşıyordu.

Toplanan kalabalığın huzurunda, A, yüksekçe bir kürsüye çıktı ve söze başladı:

“Ey ahali,” dedi, “Dün söylediklerimle sizleri bir hayli mütehayyir eylediğimin farkındayım. Ancak şimdi, entropi meselesini ve bilimin ona olan yakınlığına dair açıklığa kavuşturmak niyetindeyim. Entropi, kainatın asli unsurudur. O, düzensizliğin müsebbibi ve nizamın kurucusudur. Bilim ise bu mütereddit düzenin elçisi, onu anlamaya ve anlatmaya gayret eden yegâne vasıtadır.”

Bu sözleri sarf ederken, G ve Ğ, A’nın söylediklerini başlarıyla tasdikleyerek onu destekliyorlardı. G, derin bir nefes alıp söze girdi:

“Ey dinleyiciler,” dedi, “Entropi, yalnızca tabiatın bir kaidesi değil, aynı zamanda kültürel bir olgudur. Kültürler de bu düzensizlik içinde doğar, gelişir ve nihayetinde ona döner. Bilim ise, bu süreci anlamlandırarak insanlığa hizmet eder.”

Bu noktada Ğ, A’nın sözlerini tamamlamak istercesine lafa karıştı:

“Medeniyet dediğimiz mefhum, tam da bu entropik sürecin bir ürünüdür. Bilim, medeniyetin inşasında bir taş ustası gibi çalışır. Entropi, bu yapının hem temeli hem de kaderidir. İşte bu yüzden, bilimin entropiyle olan ilişkisi, adeta bir kader ortaklığıdır.”

A’nın açıklamaları, G ve Ğ’nin yorumlarıyla birleştiğinde, nihayet muammalı mesele izaha kavuşmuş gibi görünüyordu. A, sözlerini tamamladı ve derin bir sessizlik çöktü. Lakin bu sessizlik, B, C, D, E ve F’nin akşamdan kalma karmaşık duygularını daha da açığa vuracak şekilde yerini garip bir diyaloga bıraktı.

B, sanatsepetçi, gözlerini hafifçe kısarak ve alaycı bir tebessümle dudaklarını büzerek:

“Yani şimdi entropiyi bir sanat eseri gibi görmek gerekmiyor mu? Bilim bu düzensizlikte bir nakkaş mıdır? A’nın açıklamaları, sanatın içindeki ahengi unutturacak gibi duruyor. Ah, şu düzensizlikle dahi bir estetik yakalamak gerekmez mi?” dedi ve ardından hafifçe güldü.

C, enteldantelci, B’nin bu alaycı yaklaşımına karşın, kaşlarını kaldırarak hafif bir şaşkınlıkla:

“Demek ki A, entropiyi bir tabiat kaidesi olarak görmeye daha yakınmış! Ancak bilim bu kaideyi salt bir düzenleme aracı olarak görmekten ibaret mi? Bilim, bu düzensizlikten de bir anlam çıkarmalı değil mi? Yine de, bu açıklamalarla meselenin biraz daha netleştiği aşikar.” diye mırıldandı.

D, antinkuntinci, ince bir tebessümle ve her zamanki sinsi edasıyla:

“Anlıyorum, anlıyorum… Demek ki bilim, entropiyi kontrol edemese de, onunla iş tutmayı öğrenmiş. Ne kadar da ironik! Düzenin içindeki düzensizliği keşfetmek ve ona hizmet etmek… Ancak bu, nihayetinde bir oyun değil midir? Tıpkı benim ince oyunlarım gibi.” dedi ve gözlerini kısarak A’ya bakıp sırıttı.

E, belagatçi, A’nın izahlarından memnun kalmış gibi, derin bir nefes aldı ve zarif bir eda ile:

“Ah, nihayet hakikati bulduk! Entropi, tabiatın bir şiiri, bilim ise bu şiirin mütercimi! A’nın sözleri, bu nağmenin içindeki ahengi daha da belirgin kıldı. Fakat sanırım yine de bu düzensizliğin içindeki ahengi unutmamak gerekir. Ne de olsa, her şey bir şiirden ibarettir.” dedi, gözleri hafifçe parıldayarak.

F, beşeriyetçi, nihayetinde derin bir iç çekerek, A’nın sözlerinin üzerine düşünceli bir tavırla:

“Anladım, anladım… İnsanlık, bu entropik düzensizliğin içindeki yolunu bulmaya çalışıyor. Bilim, insanlığa bu karmaşayı anlamlandırma yolunda rehberlik ediyor. Lakin nihayetinde, insanın kendi düzensizliği de bir parçası değil midir bu büyük resmin? Belki de A’nın söylediği kadar basit değil, ama yine de hakikatin bir yüzünü daha keşfetmiş olduk.” dedi.

Bu diyaloglar nihayetinde, A’nın açıklamalarıyla biraz olsun tatmin olmuş bir topluluk oluşturdu. Her biri kendi zaviyesinden bu meseleye bir mana biçmiş, anlamış, anlamlandırmış ve kendi içlerinde bir sonuca varmışlardı. Lakin, A’nın kelamındaki o derin mana, her birinin zihninde ayrı bir yankı bulmuş, fakat hepsini bir nebze de olsa tatmin etmişti. Geceyi geride bırakarak, yeni bir güne doğru yavaşça ilerlediler; her biri entropinin sonsuz döngüsünde bir adım daha atmış, bu döngünün parçası olmanın huzurunu ya da kaygısını içlerinde taşıyarak.