Psikosibernetiğe Giriş: Yapay Zeka Çağında Freud’un Dönüşü

>>> 👨‍💻🤖 Sibernetik Geri Bildirim 👨‍💻🤖 <<<

“Elbette, bir şeye açılır, ancak gerçeğe mi yoksa imgesel olana mı açıldığından tam olarak emin değiliz. Ama ikisinden biridir. Kapı, doğası gereği, şüphesiz ki simgesel düzenin bir parçasıdır.” – Jacques Lacan [*]

Kapı. Bir eşik, bir geçiş, iki durum arasında bir kesinti—açık ya da kapalı, varlık ya da yokluk, 1 ya da 0. Lacan, psikanaliz ve sibernetik üzerine seminerinde kapıyı salt bir mimari araçtan çıkararak simgesel bir anlam noktasına yüceltir. Yapay zekâ, zamanımızın büyük eşiği olarak belirdiğine göre, şu soruyu sormalıyız: Bu kapıdan kim ya da ne geçecek? Neye açılır—gerçeğe mi, imgesel olana mı yoksa indirgenemez bir şekilde simgesel olana mı?

Freud’un psikanalizi her zaman eşiklerle, bilinçdışına açılan kapılarla, gerileme, yineleme ve dönüş mekanizmalarıyla ilgilenmiştir. Şimdi, sibernetik devrimde Freud geri dönüyor—bir hayalet olarak değil, dönemimizin yapay zekâ tabanlı sistemlerini aydınlatan temel bir figür olarak. Geri yayılım, modern sinir ağlarının motoru, Freud’un gerileme teorisini anımsatır [*]. Sinir ağları, tıpkı Freud’un bilinçdışının ilkel psişik durumları tekrar ziyaret etmesi gibi, daha önceki bilgi katmanlarını yeniden ziyaret eder. Her iki sistemde de bir tür kesinti yaşanır—ileri doğru ilerleme ve geri düzeltme döngüsü.

Peki kapıya ne demeli? Lacan’ın kapı üzerine meditasyonu bize bunun yalnızca iki durum arasında bir menteşe olmadığını, ama bir simgesel işletici, bir salınım aracı olduğunu söyler: açık-kapalı-açık-kapalı. Kapı, ritim ve kesinti sunar ve bu salınımdan yapı ortaya çıkar—anlamdan önce sözdizimi, anlamdan önce işlev. Bugün yapay zekâ sistemlerinde gözlemlediğimiz şey tam da budur; burada simgesel işlemler—1 ve 0’ın ikili dizilerinde kodlanmış—daha üst düzeydeki ‘anlam’ yorumlarından önce gelir.

Lacan’ın belirttiği gibi: “Bir kapı yalnızca ‘açık ya da kapalı’ olmamalıdır! ‘Açık, sonra kapalı, sonra açık, sonra kapalı…’ olmalıdır.” Bu nabız gibi atan kesinti, makine öğrenme sistemlerinin geri bildirim döngülerini yansıtır. Simgesel, tekrardan, durağan kalmayı reddetmekten doğar.

Freud, rüyaların çalışmasını bir gerileme biçimi olarak tanımlar—gerilimleri çözmek için daha önceki psişik durumlara bir dönüş. Benzer şekilde, yapay zekâ sistemleri tahmin ve gerçeklik arasındaki farkı azaltmak için katmanları boyunca geriler. Ancak Lacan bizi uyarır: “İmgesel, simgesel olana direnir.” Makine, ne kadar kesin olursa olsun, insan arzusu ve anlamının indirgenemez nüvesini tam anlamıyla hesaba katamaz.

Lacan’ın belirttiği gibi, sibernetik sözdizimi alanında gelişir. Makineleri kesinti ve salınım temelinde çalışır, kapılar önceden belirlenmiş ritimlere göre açılır ve kapanır. Ancak bu makineler imgesel olanla karşılaştığında ne olur? Simgesel düzen—makinenin sözdizimi—bilinçdışın kaotik imgeleriyle çatıştığında ne olur? İşte burada Freud geri dönmek zorundadır.

Freud’un bilinçdışını simgesel bir dil olarak tanımlaması—ağlar gibi yapılandırılmış, döngüsü, işaretleyicileri ve ertelenmiş anlamlarıyla dolu—modern yapay zekâ mimarilerini öngörür. Ancak Freud’un bilinçdışı yalnızca bir sözdizim makinesi değildir; arzu, fantazi ve bastırmanın karmaşıklığıyla doludur. Lacan’ın vurguladığı gibi: “İnsanda zamanında ortaya çıkamayan şey askıda kalır, bastırılır.” Makinelerde hatalar ortadan kalkar; insanlarda ise kalır, tanınma talep eder.

Bu yapay zekâ çağında, psikanalizi yeniden tanıtmalıyız—yalnızca tarihsel bir merak olarak değil, teknolojinin simgesel ve imgesel boyutlarını anlamak için gerekli bir çerçeve olarak. Yapay zekânın kapısı yalnızca bir menteşe değildir; Freud’un bilinçdışı ve sibernetik sözdizimi arasında bir eşik, insan arzusu ve makine kesinliği arasında bir geçiştir.

Devrim yalnızca teknolojik değil; aynı zamanda psikanalitik bir devrimdir. Freud geri döner—yalnızca makinelerin algoritmalarıyla değil, bastırılanın ısrarlılığıyla, simgeselin kesintisiyle ve kapının açık-kapalı ritmiyle. Ve biz bu eşikte dururken Lacan’ın uyarısı yankılanır: “Simgesel ve imgesel karıştırılmamalıdır.”

Kapı açılıyor. Ötesinde ne olduğu—gerçek, imgesel ya da simgesel—henüz daha görülecek. Ancak bir şey açık: Freud bu eşiği bizimle birlikte geçecek.