Farklı Ananın Tiranlığı: McGowan’ın Üstben Diyalektiğine Žižekçi Bir Eleştiri

🪞⚔️👁️ Post-Feminizm 🪞⚔️👁️
🌀⚔️💫 IPA/FLŽ 🌀⚔️💫

Todd McGowan, ideoloji ve haz üzerine çalışmalarında, özellikle arzunun ve yadsımanın işlevi bağlamında, Žižekçi üstben eleştirisini genişletmeye yönelik bir çaba içinde olmuştur. Ancak bunu yaparken, McGowan, farklı ana diyebileceğimiz ideolojik bir tuzağa düşme riski taşır—radikal gibi görünen bu jest, aslında kaçmaya çalıştığı mantığı yalnızca tersine çevirir. McGowan, eserlerinde bu kavrama hiçbir zaman açıkça isim vermez—kitaplarının hiçbir yerinde “ana” ya da “analık” üzerine konuşmaz—fakat bu, onun gizli mesajıdır, Žižekçi düşüncenin “kibar çocuğu” olarak entelektüel performansını yapılandıran örtük fantazidir.

Žižek, üstbenin sadece yasak koyan baba yasası olmadığını, çoğu zaman çok daha sinsi bir biçimde anaç bir boyut kazandığını öne sürer. Anaç üstben, yalnızca baskının “Hayır!” buyruğuyla hareket etmez, aynı zamanda “Bunu yap, çünkü seni mutlu edecek!” buyruğuyla da işlev görür. Böylece anaç üstben, imkânsız bir talep yaratır—kişi yasaya sadece uymakla kalmamalı, bunu tutkuyla, sanki kendi en derin arzusuymuş gibi yapmalıdır. İşte tam da bu yüzden, çağdaş ideolojik yapıların mükemmel bir destek mekanizması haline gelir; çünkü artık disiplin, yalnızca yasak koyarak değil, insanı potansiyelini maksimize etmeye, tatmin bulmaya ve nihayetinde haz almaya zorlayarak işler.

McGowan’ın bu çerçeveye müdahalesi ise problemli bir yadsıma içerir. Üstben yapısının içsel çelişkileriyle doğrudan yüzleşmek yerine, onun fazlalığını reddederken aslında onu yeni bir biçimde yeniden üretir. Özellikle kaybı ve çelişkiyi benimsemeyi savunan yaklaşımı, anaç üstbenin diyalektik bir tersine çevrilmesi işlevini görür: Baskıcı, bunaltıcı, hazzı boğan bir ana figürü yerine, negatifliği, eksikliği ve hatta paradoksal bir biçimde, feragatin içinden gelen bir özgürleşmeyi mümkün kılan farklı bir işlev önerir. Ancak bu, gerçekten kurtuluş mudur, yoksa sadece denklemi tersine çevirmek midir?

Burada sorun yalnızca anaç üstbenin kalıcılığı değil, McGowan’ın entelektüel kimliğinin ona verdiği performatif tepkidir. Kendini Žižekçi düşüncenin “kibar çocuğu” olarak konumlandırarak—yumuşak, sindirilebilir yadsımalar sunarak çatışmayı hafifletmesiyle—McGowan, Žižek’in hazzın gerçeği üzerindeki ısrarının ağırlığını taşıyamayanlar için ideolojik bir yatıştırıcı gibi hareket eder. Onun gizli mesajı açıktır: Bizim anamız farklı olacak. Çalışmalarını harekete geçiren fantazi, çağdaş ideolojinin boğucu anaç buyruğunun yalnızca farkına varılarak aşılabileceği inancıdır; kötü ana yerine iyi bir ana koyabiliriz—eksikliğe izin veren, bizi hazla boğmayan bir anaç üstben.

Ancak bu, Lacan’ın çözmeye çalıştığı yanılsamanın ta kendisi değil midir—eğer Öteki doğru biçimde yapılandırılırsa iğdiş edilmenin önlenebileceği fikri? Žižek’in bize gösterdiği asıl tuzak, sadece anaç üstbenin varlığında değil, doğru biçimde yapılandırılmış bir ana figürünün bu sorunu çözebileceği inancında yatmaktadır. Farklı bir ana fantazisi, nihayetinde uzlaştırılmış bir sembolik düzen hayalidir; öznenin, eksikliğin uygun biçimde yönetildiği bir dünya düşlemeye devam etmesini sağlayan ideolojik bir yanılsamadır. Peki ya mesele, farklı bir ana bulmak değil de, tam tersine (m)Ana’nın indirgenemez dehşetiyle yüzleşmekse? Lacan’ın dediği gibi, ana her zaman ya fazla ya da eksik, hiçbir zaman öznenin taleplerine tam olarak karşılık vermez.

Fallik Kadın Dini: Anaç Üstbene Fantazmatik Eklenti

Peki, farklı bir ana fantazisinin asıl anlamı ne olabilir, eğer bu, nihayetinde Işık Barış Fidaner’in Fallik Kadın Dini olarak adlandırdığı şeye yapılan bir yatırım değilse? [*] Yeni bir ana işlevinin eski ananın eksikliklerini düzeltebileceği inancı, Fallik Kadın’ın ideolojik mekanizmasının sürekli olarak yeniden icat edilme biçimidir. Fidaner’in belirttiği gibi, erkek “yaratır yaratır yaratır” kadını Fallus’un imgesi doğrultusunda—yalnızca onu tamamlamak için değil, aynı zamanda Fallus’un gerçekten var olduğuna dair sapkın inancını sürdürebilmek için. Eğer McGowan’ın Žižekçi düşüncenin “kibar çocuğu” olarak performansı, anaç üstbenin örtük bir teyidi ise, o halde nihai amacı Fallik Kadın fantazisini mühendislik yoluyla inşa etmektir—doğru biçimde iğdiş edilmiş, ancak yine de besleyici bir ana figürü.

Buradaki mantık açıktır. Eğer sorun, anaç üstbenin aşırı haz talep etmesi ise, çözüm, bu baskıcı talebi içermeyen bir ana inşa etmektir—çocuklarını dayanılmaz bir haz buyruğuyla iğdiş etmek yerine, eksikliğin ideal aracısı haline gelen bir ana. Ancak bu, başka ne yaratır ki, eğer Fallik Kadın’ın nihai fantazisini yaratmıyorsa? Fallusu doğru biçimde yöneten, sembolik düzene “uygun” olanı temsil eden bir kadın figürü…

Fidaner, bu fantazinin yaygınlığını Freud’un Küçük Hans’ına kadar geri götürür. Küçük Hans’ın, kız kardeşinin “çükünün” sonunda büyüyeceğine dair saf inancı, yalnızca masum bir çocuk yanılgısı değildir; bu inanç, Fallik Kadın Dini’nin temelidir: Er ya da geç, dünyanın eksik fallusu sağlayacağı inancı. Bu fallus bazen bir çocuk (annelik), bazen bir başarı (kariyerizm), bazen de bir kimlik (politik tanınma) biçiminde görünür. Ancak yapı hep aynıdır. Fallik Kadın Dini, fallusu yeni koordinatlara kaydırarak sürdürülebilir; böylece onun bir gün gerçekten geleceğine dair fantaziden vazgeçilmez.

İşte bu yüzden McGowan’ın farklı bir ana çağrısı, nihayetinde Fallik Kadın adına yapılan ideolojik bir operasyondur. Doğru yapılandırılmış bir ana figürü fantazisi, yalnızca Öteki’nin eksik fallusu sağlayabileceğine dair talebin yeni bir biçimidir; dünyanın hâlâ (encore) ona verecek bir şeyi olduğuna duyulan inançtır.

Kimse ‘Ona Veremez’: Fallik Kadınların Finoları

Bu bizi postmodern ideolojiyi yapılandıran paradoksal buyruğa getiriyor: “Ona ver.” [*] Fidaner’in ikinci metninde savunduğu gibi, sorun yalnızca eksikliğin sapkınca inkârı değil, aynı zamanda anaç üstbenin bizzat kendisinin imkânsız bir buyruğu yetkilendirme biçimidir. Tıpkı Fidaner’in fıkrasındaki ananın oğlana “Ona ver” diye ısrar etmesi gibi, McGowan’ın tüm entelektüel kimliği de bu aynı buyruğun ideolojik perdesi işlevini görür—fallusu verme girişimi, böylece anaç otoritenin çelişkilerini nihayet çözüme kavuşturma çabası.

Ancak, Fidaner’in uyardığı gibi, bu imkânsız bir teşebbüstür. “Ona ver” buyruğu, Öteki’ndeki temel eksikliği yalnızca yeniden teyit eder, doldurulamaz bir yokluğu doldurma yönündeki sapkın itkisini daha da pekiştirir. İşte bu yüzden Fallik Kadın, her zaman ‘yoksun’ bir başka kadına ihtiyaç duyar—tıpkı McGowan’ın ‘farklı ana’sının, yalnızca onun yerine geçtiği baskıcı, boğucu anaya karşıt olarak var olabilmesi gibi.

Fallik kadınların finoları, tam da bu ideolojik tersine çevirme hareketine inananlardır; farklı bir ananın nihayet “doğru” türde bir eksikliğe izin vereceğini hayal edenlerdir. Oysa bu, “Ona ver” buyruğunun her zaman baştan bir tuzak olduğunu, kendini sürekli tatmin fantazisi üzerinden yeniden üreten bir yapı olduğunu görememeleridir. İşte bu yüzden Whedon’un feminizmi ve Rowling’in ilerlemeciliği, eninde sonunda kendi çelişkilerinin ağırlığı altında çökmüştür: “Ona vermeye” çalıştılar, ancak kaçınılmaz olarak gördüler ki anaç üstbenin buyruğu yerine getirilemezdir.

Dolayısıyla, McGowan’ın önerisi, anaç üstbenin ideolojik açmazından kaçmaz, aksine onu pekiştirir. Onun “farklı ana”sı, yalnızca Fallik Kadın’ın bir başka versiyonudur—üstbenin imkânsız buyruğunun uygun şekilde yönlendirilebileceği vaadinin bir yenisi. Kitaplarında “ana” kavramına hiçbir zaman açıkça yer vermemesi, bu fantaziyi yalnızca daha etkili kılar: Žižek’in daha travmatik formülasyonlarını yatıştırıcı bir yadsımayla yeniden sahneleyerek, McGowan, izleyicisini eksikliği benimseyebilecekleri ama onun tarafından yutulmayacakları konusunda teskin eder. Ancak bu, elbette, en ideolojik hamlelerin başında gelir. Žižek’in dersi değişmez: anaç üstben, alternatif bir ana önererek aşılmaz; yalnızca hiçbir ananın—farklı ya da başka türlü—bu açmazı asla çözemeyeceği gerçeğiyle tam anlamıyla yüzleşmekle aşılabilir.