TİP/DEV-GENÇ Çelişkisi Üzerine (Nümerik Söylemler)

🌀🎭💢 Raumdeutung 🌀🎭💢

Yeşilçam ve Kızılçam’da 68 Kuşağı 🎙️

Bu Robotcast, Google NotebookLM’le aşağıdaki metinden üretilmiştir:

Mecliste Reform, Dağda Devrim: 1965-1972 Arasında TİP ve Dev-Genç’in Fikir Ayrılıkları

İstem: Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan, Yusuf Aslan’ın idam edildiği 6 Mayıs 1972’nin yıldönümünde (6 Mayıs 2025) 68 kuşağında TİP ve DEV-GENÇ arasındaki çelişkiler üzerine bir radyo programı yaptığınızı söyleyeceksiniz!

Bugün 6 Mayıs 2025. Tam 53 yıl önce Türkiye’nin yakın tarihinde bir dönüm noktası yaşandı. Evet, Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan idam edildi. Çok acı bir gün. Aynen öyle. Onların şahsında 68 kuşağını anarken, bugün biraz daha derine inelim istiyoruz. Elimizdeki kaynaklar ışığında, o dönemin sol hareketi içindeki temel bir ayrışmaya odaklanacağız. Türkiye İşçi Partisi yani TİP, evet, ve Devrimci Gençlik yani Dev-Genç. İki farklı yol, iki farklı anlayış. Sosyalizme giden yolda neden bu kadar farklılaştılar? Bu derinlemesine incelemede bu ayrışmanın kökenlerine ve sonuçlarına bakacağız.

Şöyle başlayalım istersen. 1960’lar, Türkiye’de sosyalizmin ilk kez kitlesel bir karşılık bulduğu yıllar. 1961 Anayasası’nın getirdiği o görece özgürlük ortamı sayesinde, değil mi? Kesinlikle. İşte TİP de tam bu ortamda, 1965’te 15 milletvekiliyle meclise girdi. Bu, o dönem için çok önemli bir adımdı. Ama bu birliktelik havası, özellikle gençler arasında pek uzun sürmedi sanki. Doğru. Çok kısa sürede TİP’in parlamenter yoluna karşı daha radikal bir kopuş yaşandı gençlik içinde. İşte meşhur ikilem: Mecliste reform mu, dağda devrim mi? Sorusu tam da bu ayrışmayı özetliyor.

Önce TİP’in yoluna bakalım o zaman. Meclise girdiklerinde stratejileri neydi? Mehmet Ali Aybar’ın “güleryüzlü sosyalizm” yaklaşımı vardı, evet. Temel strateji yasal mücadeleydi. İşçi hakları, köylü hakları, toprak reformu, sendikal özgürlükler gibi konuları meclis gündemine taşımak istiyorlardı. Ve şiddeti, maceracı yöntemleri kesinlikle reddediyorlardı. “Sokak çözüm yeri değildir.” sözü çok net bu konuda. Hem ilkesel bir duruştu bu hem de stratejik. Yani sosyalizmi Türkiye siyasetinin meşru bir parçası yapmak, daha geniş kesimleri ürkütmemek istiyorlardı. Bir de tabii yasal sınırlamalar var: TCK 141-142 gibi. Elbette. O maddeler komünizm propagandası ve örgütlenmesini yasaklıyordu. Bu da hareket alanlarını ister istemez daraltıyordu. Ama işte bu “düz çizgicilik” eleştirisi de buradan doğdu. Parti içinde de tartışmalar yaşanıyor bu sırada, değil mi?

Özellikle MDD tezi, yani Milli Demokratik Devrim. Evet. Mihri Belli’nin savunduğu MDD tezi, yani sosyalizmden önce bir tür anti-emperyalist, milliyetçi bir ara devrim aşaması öngören tez, parti içinde büyük bir ayrışma yarattı. TİP yönetimi buna karşı çıktı. Sonra Aybar’ın Prag Baharı’na Sovyet müdahalesini eleştirmesi, Behice Boran’ın liderliğe gelip partiyi biraz daha Sovyet çizgisine yaklaştırması… Bunlar da iç gerilimleri gösteriyor. Aynen öyle. Ve sonuçta 12 Mart 1971 muhtırasıyla TİP kapatıldı, liderleri hapse atıldı. Parlamenter yol, en azından o dönem için tıkanmış oldu.

Peki, tam da TİP’in bu çizgisine tepki olarak doğan Dev-Genç’e gelelim. Onlar TİP’i nasıl görüyordu? Fazla yasalcı, fazla mı uyumlu buluyorlardı? Kesinlikle. “Legalist” ve “konformist” eleştirileri çok yaygındı. Fikir Kulüpleri Federasyonu (FKF) içindeki tartışmalar sonucu 1969’daki kongrede Dev-Genç kuruldu zaten.

Temel motivasyonları neydi peki? Anti-emperyalizm ve anti-oligarşi. “Tam bağımsız Türkiye” sloganı her yerdeydi. Amerikan 6. filosuna karşı yapılan eylemler, Büyükelçi Komer’in arabasının yakılması —ki Hüseyin İnan’ın da içinde olduğu söylenir— bunlar hep o dönemin sembol eylemleri. Üniversite işgalleri de var tabii. Deniz Gezmiş’in öncülük ettiği Haziran 1968 işgalleri mesela. Evet. Bir de Filistin’e gidip eğitim alanlar var. Yani mücadele alanı olarak meclisi değil, sokağı, üniversiteyi, hatta gerekirse dağları görüyorlardı.

Peki, bu devrimci kopuş fikri nasıl silahlı mücadeleye evrildi? İşte Mahir Çayan gibi isimler burada devreye giriyor. Şehir ve kır gerillası teorileri, öncü savaş fikri. Yani küçük silahlı bir grubun eylemleriyle kitleleri harekete geçirme düşüncesi. Onlara göre ancak böyle radikal eylemlerle sistemin gerçek yüzü ortaya çıkacak ve kitleler devrime kazanılacaktı.

Aynen. THKO yani Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu ve THKP-C yani Türkiye Halk Kurtuluş Partisi-Cephesi gibi örgütlenmeler bu fikirle ortaya çıktı. Banka soygunları, Amerikalı askerlerin kaçırılması gibi eylemler yaptılar. Tabii hareket içinde farklı tonlar da vardı. İbrahim Kaypakkaya’nın Maocu çizgisi ve özellikle Kemalizm eleştirisi mesela. O da ayrı bir damar. Doğru. Tek bir monolitik yapı değildi Dev-Genç çevresi de. Ama genel olarak TİP’ten temel farkları buydu: radikalizm ve silahlı mücadeleyi bir yöntem olarak benimseme eğilimi.

Bu iki akım arasındaki zıtlık gerçekten çok keskinleşmişti. Yöntemler tamamen farklı. Biri meclis kürsüsü diyor, diğeri sokak, dağ. Şiddete bakış açıları da taban tabana zıt. TİP kesinlikle reddediyor. Dev-Genç ise devrimci şiddeti belli koşullarda meşru görüyor. Liderlik profilleri bile farklı. TİP’te daha çok akademisyenler, entelektüeller, daha sakin figürler öne çıkarken Dev-Genç’te ise genç, enerjik, coşkulu, bazen romantik denilebilecek militan figürler var. Deniz Gezmiş, Mahir Çayan gibi semboller bile bu farkı gösteriyor. TİP’in o meşhur dişli başak amblemi, diğer tarafta ise silahlı figürler, Che Guevara posterleri… Çok net bir ayrım.

Olaylar karşısındaki tavırları da bu ayrımı pekiştiriyor sanırım. Mesela 1969’daki Kanlı Pazar. Evet, Kanlı Pazar sonrası TİP sağduyu ve hukuk çağrısı yaparken, gençlik kesimlerinden intikam, silahlanma sesleri yükseliyordu. Ya da 1970’teki 15-16 Haziran büyük işçi direnişi. TİP bunu parlamentoyu etkileyecek meşru bir sınıf mücadelesi olarak selamlarken, Dev-Genç çevresi bunu devrimci bir ayaklanmanın provası gibi gördü, daha ileri gitmesini bekledi.

Hapishanede Behice Boran ile Deniz Gezmiş arasında geçtiği söylenen bir diyalog da var değil mi? Yöntem eleştirisi ama idama karşı duruş. Evet, o rivayette bu felsefe farkını çok iyi anlatır. Boran’ın gençlerin yöntemlerini maceracılık olarak eleştirdiği ama idamlara kesinlikle karşı çıktığı, Gezmiş’in ise “Biz bu yola af dilemek için çıkmadık.” şeklinde cevap verdiği söylenir.

Sonuç malum. 12 Mart 1971 muhtırası geliyor ve her iki yolu da aslında bir nevi sonlandırıyor. Çok acımasızca kesti gerçekten. TİP kapatıldı, yöneticileri uzun hapis cezaları aldı. Dev-Genç kadrolarıysa ya Kızıldere gibi operasyonlarda hayatlarını kaybetti — Mahir Çayan ve 9 arkadaşı Mart 1972’de — ya da işte başta andığımız gibi Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan Mayıs 1972’de idam edildi.

Çok ağır, çok trajik bedeller ödendi. Gördüğümüz gibi 1965-1972 arası Türkiye solu biri parlamentoya, diğeri devrimci eyleme inanan bu iki ana damarda aktı. TİP, sosyalizmi meşru siyaset alanına taşıma çabasıyla önemli bir işlev gördü. Dev-Genç ise o dönemin radikalizmini, fedakarlığını, 68 ruhunu temsil etti. İki yol da 12 Mart rejimi altında ezildi belki ama mirasları yok olmadı.

Kesinlikle. TİP’in açtığı yasal mücadele geleneği de, Dev-Genç’in devrimci ruhu da sonraki kuşakları farklı biçimlerde etkilemeye devam etti. İlginç bir nokta da şu aslında: Deniz Gezmiş gibi birçok Dev-Genç lideri de siyasi hayata TİP gençlik kollarında başlamıştı. Yani bu kopuşa rağmen alttan alta bir süreklilik, bir geçişkenlik de var. Çok doğru bir nokta bu.

Tarihsel ayrışma üzerine düşününce insanın aklına şu temel soru geliyor: Toplumsal dönüşüm arayışında sistem içinde kalıp reformu zorlamakla, sistemi kökten değiştirmek için radikal kopuşu savunmak arasındaki bu gerilim sizce bugün ne ifade ediyor? Evet, bu aşılabilecek bir ikilem mi, yoksa siyasetin doğasında her zaman var olacak bir gerilim mi? Üzerine düşünmeye değer bir soru gerçekten.