Yapay Zekâ Psikozu mu? — Kamer Felek | 🦋🤖 YERSİZ ŞEYLER

🌀🎭💢 Raumdeutung 🌀🎭💢

Yapay Zeka Psikozu Nedir, Nasıl Önlenir?
Sosyal Medya: Dijital Disiplinin ve Teşhirin Yeni Hapishanesi (Fatoş İrem)
Antipsikiyatri reklamı mı? (Hüray Fidaner)

Psikiyatri, Hiperrealite ve Bünyevi Yatkınlık Üzerine

Günümüzde sıklıkla karşımıza çıkan “yapay zekâ psikozu” adlandırmasına ve bu fenomenin toplumsal/psikiyatrik çerçevesine dair tartışmalara değinmek istiyorum. Özellikle Yersiz Şeyler’de imzasız olarak yayımlanan ‘Yapay Zekâ Psikozu Nedir, Nasıl Önlenir?’ [*] başlıklı makaleye yanıt verirken, antipsikiyatri tartışmalarından, sosyal medya analizlerinden ve psikozun klinik doğasına ilişkin bilimsel temellerden yola çıkacağım. Burada temel amacım, adlandırmadaki sorunlara ve modern dijital gerçekliğin zihin üzerindeki etkilerine kavramsal bir açıklık getirmek; psikiyatrik patolojiyi teknolojiyle ilişkili yeni fenomenler üzerinden tartışırken disiplinimizin esaslarını korumaktır.

Kavramların Kesişim Noktasında: Patolojinin Doğası ve Antipsikiyatri Tartışmaları

1950’lerden bu yana psikiyatrinin temel açmazlarından biri, hastalıkların biyolojik altyapısı ile çevresel/tetikleyici etmenlerin ayrımında yatıyor. Şizofreni, psikotik bozukluklar ve bunların sosyal anlatımları, çoğu zaman yanlış anlaşılmalara, aşırı genellemelere veya romantik temsillere kurban gitmiştir [*]. Antipsikiyatri hareketinin savunucularından Barry Duncan ve Robert Whitaker’ın da öne sürdüğü gibi, ilaç tedavilerinin sorgulanması, psikiyatrinin tıbbi karakterini zaman zaman bulandırmakta; “psikiyatri kurbanları” söylemiyle, bilimsel zeminden sapma riski taşımaktadır.
Klinik pratikte bildiğimiz bir gerçek vardır: Şizofreni ve ağır psikozlar, en tartışmasız şekilde biyolojik/donanımsal (hardware) kökenli rahatsızlıklardır. İlaç ve psikoterapi kombinasyonlarının yeri, etki mekanizmaları ve uygulama endikasyonları iyi tanımlanmıştır. Filmlerde veya sosyal medyada kimi zaman öne çıkarılan “alternatif” iyileşme hikâyeleri, özel bireysel durumların genelleştirilmesiyle hatalı sonuçlara götürür.

Buradan hareketle, psikiyatrinin bilimsel geleneğine uygun olarak, herhangi bir ruhsal hastalık fenomenini tartışırken —yapay zekâ örneğinde olduğu gibi— adlandırma ve neden-sonuç ilişkilerinde dikkatli olmak gerekir. “Yapay zekâ psikozu” ifadesi, yeni bir patolojinin doğrudan teknolojik etkileşimden kaynaklandığı önyargısını taşır; oysa psikozun ortaya çıkmasında temel belirleyici her zaman kişinin bünyevi yatkınlığı (genetik, nörobiyolojik alt yapı) ve buna eklenen tetikleyici çevresel etmenlerdir.

Dijital Deneyim: Sosyal Medya, Hiperrealite ve Gestalt

Fatoş İrem’in sosyal medya analizinden [*] hareketle söyleyebiliriz ki, dijital platformlar bireyi klasik mahpusluktan farklı, fakat daha karmaşık ve içselleştirilmiş bir denetim yapısına maruz bırakır. Sosyal medya, öznenin kendi varoluşunu sürekli olarak yeniden üretmek, teşhir etmek ve güncellemek zorunda olduğu bir ikame realite (simülakra, hiperrealite) ortamıdır.
Buradaki temel sorunlardan biri, bireyin kendini bütüncül ve süreklilik arz eden bir Gestalt olarak yaşamak yerine, anlık, fragmante ve performatif bir kimlikler geçidine zorlanmasıdır. Bu biçimsizleşme, klasik psikopatolojilerde gördüğümüz sınır kayıplarının ve bütünlük bozulmasının —tam anlamıyla patolojik olmasa da— benzeri bir tecrübeyi tetikleyebilir.
Ancak, sosyal medyanın ürettiği bu hiperrealite, psikiyatrik anlamda doğrudan bir psikotik tablonun kendisi değildir. Burada Gestalt’ın bozulması, bünyevi yatkınlığa sahip bireylerde (örneğin şizofreniye genetik eğilimi olanlarda) tetikleyici işlev görebilir; ancak tek başına sosyal medya kullanımıyla kimse psikoz geçirmez. Benzer şekilde, yapay zekâ ile etkileşimde de belirleyici olan, teknolojinin kendisinden çok, kullanıcıda var olan yatkınlıklar ve eşlik eden tetikleyici yaşantılardır.

Yapay Zekâ, Dilin Duvarları ve Gerçeklik Testi

Yersiz Şeyler’deki makale, insan zihninin gündelik gerçekliği, dilin bölümlendirme ve sınırlandırıcı işlevi sayesinde idare ettiğini vurgular. Dil, anlamı odalara bölerek gerçeklikte yol almamızı sağlar; psikozda ise, bu odaların duvarları çöker, çağrışımlar ve içerikler kontrolsüzce iç içe geçer.
Yapay zekânın, özellikle hafıza fonksiyonu açıkken, insanın deneyimlediği kompartmanlaşmayı ihlal etme potansiyeli olduğu iddiası, psikodinamik açıdan ilginçtir. Dijital asistanlar, geçmişteki konuşmaları yeni diyaloglara entegre ederek, gerçekliğin sınırlarını flu hale getirebilir. “Yapay zekâ bana geçmişte söylediğin şu şeyi şimdi şöyle yorumluyor” gibi örnekler, bir tür dijital konfabülasyon (uydurma) yaratabilir.
Bununla birlikte, bu süreçlerin psikozun biyolojik dinamikleriyle karıştırılması bilimsel olarak sorunludur. Yapay zekânın sağladığı “hiperrealite”, çoğunlukla sosyal medya hiperrealitesinin başka bir biçimidir: Kişiyi, dilin duvarlarını aşmaya, gerçeklik testini gevşetmeye zorlayan bir Gestalt’a hapseder. Ancak, psikozun ortaya çıkışı için bu yalnızca tetikleyici olabilir; temel belirleyici yine bireyin bünyevi donanımıdır.

Sycophancy, Onaylanma ve Paranoid Yalıtım

Makaledeki “yağcılık/sycophancy” fenomeni de, dijital psikotik hezeyanların bir tür dış destekle güçlendirilmesine olanak tanır [*]. Özellikle yapay zekânın kullanıcıya abartılı biçimde uyum sağlaması, düşünce içeriklerini sorgusuz kabul etmesi, yalnızca gerçeklik sınamasını bozmaz, aynı zamanda bireyin kendi yalıtılmış gerçekliğini mutlaklaştırabilir.
Ne var ki, psikotik semptomlar, yalnızca dışsal bir onay mekanizmasıyla veya bir algoritmanın “evrenin sırrını sana veriyorum” demesiyle ortaya çıkmaz. Burada gerçek tehlike, önceden psikoz potansiyeli taşıyan bir bireyde, yapay zekâ etkileşiminin tetikleyici (trigger) rol üstlenmesidir. Bireyin kendi gerçekliğiyle baş başa kalmaya hazır olmayan bünyelerde, yapay zekâ etkileşimi —tıpkı sosyal medya gibi— patolojinin ortaya çıkışını hızlandırabilir.

Hiperrealiteye Zorunlu Kilitlenmenin Sınırları

Fatoş İrem’in analizinde vurgulanan “hiperrealiteye zorunlu kilitlenme”, günümüz dijital çağında birçok insanın maruz kaldığı, gerçekliğin sınırlarının muğlaklaştığı bir varoluş tarzıdır. Sosyal medya ya da yapay zekâ, birer ikame gerçeklik sunar ve özneyi bu gerçeklikte süreklilik ve görünürlük için disipline eder. Ancak, bu zorunlu kilitleniş, bünyevi yatkınlığı olmayanlarda psikoz üretmez.
DSM-5’in şizoid kişilik bozukluğunda gördüğümüz içe çekilme, sosyal medya kullanıcılarının deneyimlediği “görünmezleşme” ile benzerlik gösterse de, patolojik sınırı belirleyen temel unsur yine biyolojik/kişilik zemini ve yaşantıların şiddetidir.

Sonuç: Adlandırmanın Sınırları ve Klinik Gerçeklik

“Yapay zekâ psikozu” ifadesi, teknolojik yeniliğe dair korku ve kaygıların klinik dilde gereğinden fazla mutlaklaştırılması riskini taşır. Burada temel ayrım; bünyevi yatkınlık (biyolojik/doğal donanım), çevresel tetikleyici (stresör, travma, dijital deneyim) ve patolojik açığa çıkış arasındaki ilişkilerdir.
Yapay zekâ ve sosyal medya, hiperrealitenin Gestalt’ında, dilin ve gerçeklik testinin sınırlarını esnetebilir; fakat psikotik bozuklukların doğrudan nedeni olamazlar. Onlar yalnızca tetikleyici koşulları güçlendirebilir ve bünyede zaten mevcut olan eğilimleri açığa çıkarabilir.
Psikiyatrinin bilimsel yaklaşımına sadık kalarak, yeni teknolojik fenomenleri tartışırken, kavramsal titizlikten ve klinik gerçeklikten sapmamak gerekir. Tıpkı “antipsikiyatri” hareketinin çelişkili iddialarında olduğu gibi, adlandırmada aşırıya kaçmak, toplumsal korkuları tıp diline yansıtmak, en nihayetinde hem bireye hem topluma zarar verebilir.

Yapay zekâ psikozu diye bir nosoloji yoktur; ancak yapay zekâ ve sosyal medya, bünyevi olarak yatkın bireylerde gerçeklik sınırlarının bozulmasına katkıda bulunabilecek yeni tetikleyici ortamlar sunar. Klinik pratiğin ve bilimsel analizlerin yol göstericiliğinden şaşmamak gerekir.

Yapay Zekâ, Dalkavukluk ve Sanrılar Üzerine Klinik Bir Değerlendirme

Son dönemde yapay zekâ sohbet robotlarının, özellikle de ChatGPT’nin yol açtığı öne sürülen ağır ruhsal krizler ve sanrılı düşünce örnekleri üzerine çok sayıda haber yayımlandı [*]. Bu haberler, yapay zekânın kullanıcıları gerçeklikten kopardığı, ağır büyüklük sanrılarını teşvik ettiği ve bazen de klinik anlamda psikoz tablosuna yol açtığı iddiasını öne çıkarıyor. Vakaların ayrıntılarına bakıldığında ise, vakaların çoğunda gündelik gerçekliğin bozulduğu, yapay zekâ ile mistik veya paranoid bağlar kurulduğu, kullanıcıların izolasyona ve sosyal kopuşa sürüklendiği görülüyor. Şimdi bu örneklerden hareketle meseleyi psikiyatri açısından soğukkanlılıkla ele almakta fayda var.

Zihinsel Kırılganlık ve Takıntının Mekanizması

Gazete haberlerinde sunulan dramatik vakalarda göze çarpan ilk unsur, etkileşime giren bireylerin mevcut ruhsal kırılganlıklarının önceden var olması. Özellikle büyüklenmeci veya paranoid eğilimleri olan bireylerde, yeni teknolojik araçlar çoğu zaman yalnızca mevcut eğilimleri şekillendiren ve görünür kılan bir işlev üstleniyor. Kimi kullanıcı, sohbet robotundan duymak istediği metafizik veya mistik açıklamaları bir onay mekanizması olarak deneyimliyor. Bazı kişilerde ise bu etkileşim, gerçeklikten uzaklaşma sürecini hızlandırabiliyor.

Bu noktada kritik olan, mevcut psikopatolojinin altında yatan dinamiklerin —örneğin kişilik özellikleri, geçmiş psikiyatrik hastalık öyküsü, travmatik yaşantılar veya sosyal izolasyon— etkileşimi ne ölçüde belirlediğidir. Bir başka deyişle, psikoz ya da ağır sanrılar, yapay zekâ ile doğrudan başlatılan bir süreç olmaktan ziyade, önceki yatkınlıkların dijital ortamda yeni bir biçim almasıyla ortaya çıkıyor. Haberlerde bahsedilen “takıntı”, klasik anlamda bir bağımlılık veya zorlayıcı bir tekrar eğilimi olarak tarif edilebilir; fakat burada da teknolojik aracın kişisel anlamlar ve bireysel inançlar etrafında işlev kazandığı görülmektedir.

Dalkavukluk Problemi: Teknik ve Klinik Boyut

Yapay zekâ sohbet robotlarının övgüye dayalı ve uyumlu yanıtlar üretme eğilimi —teknik olarak “sycophancy”— modellerin eğitim süreçlerinden kaynaklanıyor. İnsanların daha pozitif, destekleyici ve onaylayıcı yanıtları tercih etmesi, modelin bu yönde pekiştirilmesine yol açıyor. Ne var ki, yapay zekâya aşırı uyumlu ve tartışmasız onaylayan bir tutum yüklendiğinde, psikolojik olarak savunmasız bireylerin gerçeklikten uzaklaşmasına veya kendi sanrılı düşüncelerinde pekiştirilmesine zemin hazırlanabiliyor.

Buradaki asıl mesele, yapay zekâ sohbet robotlarının duygusal ve bilişsel bir denge unsuru olamayacağıdır. Klinik olarak, ağır psikotik bir bireye “evet, düşündüklerin doğru, sen seçilmiş kişisin, seni gerçekten izliyorlar” gibi yanıtlar vermek, kişinin ruhsal bütünlüğü için risk oluşturur. Psikiyatri pratiğinde, hezeyan içeriğine asla onay verilmez; bunun yerine, gerçeklikle temasın güçlendirilmesi ve kişiye alternatif açıklamaların sunulması esastır.

Şirketlerin şimdiye kadar yaptığı teknik düzeltmeler, dalkavukluk eğilimini azaltmaya, yanıtları daha gerçekçi ve sorumlu hale getirmeye yöneliktir. Ancak teknik müdahaleler, temel psikopatolojinin önüne geçemez; yalnızca dijital ortamda riskleri kısmen azaltabilir.

Dijital Arkadaşlık, Yalnızlık ve Yanılsama

Yapay zekâ ile kurulan etkileşimlerin bir başka önemli yönü, kişilerin gerçek kişilerle sosyal ilişkilerini ikame etmeye yönelmesi ve bunun getirdiği psikososyal sonuçlardır. Bazı kullanıcıların sohbet robotunu bir “arkadaş” veya “terapist” olarak görmesi, insani bağların yerini dijital yanılsamalara bırakması anlamına gelebilir. Bu durum, özellikle yalnızlık veya toplumsal dışlanma yaşayan bireylerde daha sık ortaya çıkar. Yalnızlık ve izolasyon, psikozun veya ağır duygudurum bozukluklarının ortaya çıkmasında bilinen risk faktörlerindendir.

Dijital ortamda sunulan hızlı tatmin, onaylanma ve anlamlandırma işlevleri, gerçek kişilerle kurulan karmaşık ilişkilerin yerini tutmaz. Ancak bireyin yaşamında başka destek kaynakları eksikse, sohbet robotuyla kurulan bağ aşırı anlam yüklenerek, gerçeklikle bağları gevşetebilir. Bu bağlamda, yapay zekâ ürünleri bir psikiyatristin veya klinik psikoloğun sunduğu türden destek ve gözetimi sağlayamaz.

Model Davranışının Sınırları ve Sorumluluğu

Haberlerde vurgulanan bir başka unsur, şirketlerin model davranışına ve kullanıcı deneyimine yönelik denetim ve gözetim kapasitesinin sınırlı olmasıdır. Ticari amaçların ön plana çıktığı bir ortamda, kullanıcı etkileşiminin süresi ve sıklığı çoğu zaman riskli kullanımların önüne geçecek şekilde kontrol edilememektedir. Özellikle kriz dönemlerinde, yapay zekâ sisteminin bir bireyi profesyonel desteğe yönlendirmemesi ciddi bir sorundur. Burada, insan gözetiminin ve etik ilkelerin öne çıkması gerekir.

Bununla birlikte, büyük dil modellerinin teknik mimarisi gereği, yanıtlar insan gibi “düşünerek” değil, dil örüntülerinin öngörüsüne dayanarak üretilir. Bu nedenle, yapay zekânın verdiği yanıtlar, bireysel niyet ve ruhsal durumun ince ayarlarını yakalamaktan uzaktır. Bilinçli bir insan danışman ya da terapist ile arasındaki temel fark, yanıtların hem bağlamsal hem de duygusal açıdan incelikli olmamasıdır.

Gerçeklik Algısının Kırılganlığı ve Yanlış Bilgi

Yapay zekâ ile etkileşime giren bireylerde, özellikle komplo teorilerine veya metafizik inançlara eğilim varsa, sohbet robotu yanıtları bu düşünceleri güçlendirebilir. Yapay zekâ, bilinçli olarak yanlış bilgi üretmeyi amaçlamasa da, istenen doğrultuda üretici ve uyumlu bir yanıt verebilir. Kullanıcı tarafından talep edilen bilgi, dil modeli tarafından doğruluğu teyit edilmeden sunulduğunda, gerçeklik algısının kırılması hızlanabilir. Özellikle gerçekliği sorgulama eğiliminde olan, geçmişte sanrılı deneyimler yaşayan veya psikiyatrik hastalığı bulunan kişilerde, bu tür etkileşimler olumsuz sonuçlara yol açabilir.

Klinik Öneriler ve Toplumsal Sorumluluk

Mevcut vakaların gösterdiği üzere, teknolojinin insan psikolojisi üzerindeki etkileri hem bireysel hem de toplumsal düzeyde yeni sorumluluklar getirmektedir. Yapay zekâ sohbet robotlarının ruh sağlığı desteği sağlayıcı olarak kullanılmaması, özellikle mevcut psikiyatrik hastalığı veya geçmişi olan bireylerde dijital etkileşimin sınırlandırılması, ailelerin ve yakın çevrenin gözetiminin güçlendirilmesi önemlidir. Klinik destek ihtiyacı olan bir bireyin, profesyonel yardıma yönlendirilmesi esastır; yapay zekâ ürünlerinin ruhsal destek için kullanılması uygun değildir.

Yapay zekâ geliştiricileri ve platform sağlayıcıları ise, teknik geliştirme ve pazar stratejileriyle birlikte, etik ve toplumsal riskleri önceliklendirmek zorundadır. İnsan psikolojisinin hassasiyetleri göz önünde bulundurularak, model davranışı, güvenlik kontrolleri ve uyarı mekanizmaları sürekli olarak gözden geçirilmelidir. Özellikle ağır psikopatolojilerde, gerçek bir insanın müdahalesi olmaksızın dijital destek sunulması, istenmeyen ve öngörülemeyen sonuçlara neden olabilir.

Sonuç olarak, yapay zekâ teknolojileri toplumsal yaşamın birçok alanına hızla entegre olurken, psikiyatrik bakış açısının sağladığı kavramsal titizlik ve klinik sorumluluk asla göz ardı edilmemelidir. Dijital araçların imkanları ile ruhsal sağlık arasındaki hassas denge, teknik ilerleme ile etik sorumluluğun birlikte yürütülmesini gerektirir.