Çöküşün Adını Koyamamak: İnsanlığın İklim Felaketi Karşısındaki Kolektif İkrar İmkânsızlığı

Dünya yanıyor, sular yükseliyor, buzullar eriyor. Yangınlar, seller, kuraklıklar her yıl daha da artıyor. İnsanlar bizzat ölümden dönüyor, evlerini kaybediyor, açlık ve göç dalgaları büyüyor. Fakat tüm bunlara rağmen insanlık hâlâ büyük bir gerçeği açıkça söyleyemiyor: İklim çöküşü başladı.

Neden?
Neden insanlık bu gerçeği yaşasa da ikrar edemiyor?
Bu sorunun yanıtı tek bir alanda bulunamaz. Evrimsel psikolojiden, oyun teorisinden, ideoloji eleştirisinden, psikanalizden, zaman felsefesinden ve kolektif bilinç süreçlerinden geçen karmaşık bir ağdan söz ediyoruz. Gelin bu karmaşayı birlikte açalım.

Çöküşü Yaşayıp Söyleyememek: Bir Antropolojik Sapma

İnsan türü, evrimsel olarak ani tehlikeleri fark edip tepki vermeye uyumlanmıştır. Bir yırtıcıyı görünce kaçmak kolaydır; fakat zamana yayılan, soyut, küresel bir çöküşü kavramak insan zihninin sınırlarını zorlar. İklim çöküşü bir hyperobjecttir (Morton): Her yerdedir, hiçbir yerde değildir, bir felaketin ötesinde bütün bir gerçeklik değişimidir. Ama insan zihni bu tür nesneleri kavrayacak donanıma sahip değildir. Bu yüzden bizzat yaşadığı felaketleri bile “anlık olaylar” olarak algılar, büyük tabloyu görmez.

Kendi Kendini Kilitleyen Bir Oyun

Bu kolektif ikrar eksikliği bir oyun teorisi çıkmazıdır.

Tragedy of the Commons: Atmosfer ortak alandır. Herkes kullanır, kimse korumaz. Sonunda herkes kaybeder.
Mahkûmlar Dileması: Her ülke “diğerleri emisyonu azaltmazsa ben neden azaltayım?” der. Sonuç: Hiç kimse azaltmaz.
Nash Dengesi: Herkes mevcut sistemi sürdürür çünkü değiştirmek pahalıdır, risklidir ve diğerlerinin değişmeyeceğini varsayar.
Lacan’ın Üç Mahkûmu Problemi: İnsanlar, kendi bilincini diğerlerinin ne düşündüğüne göre biçimlendirir. “Çöküşü dile getirirsem deli mi derler?” korkusu, herkesin sessizliğini pekiştirir.

Bu oyunlar üst üste biner ve bir “ikrar kapanı” yaratır. Herkes bilir ama kimse sözcüğe dökemez. Herkes yangını görür ama ateşi tarif etmekten kaçar.

MAD ve NUTS: Nükleer Mantığın İklim Versiyonu

Nükleer savaşta iki temel strateji vardı:

MAD (Mutually Assured Destruction): Karşılıklı garantili yok oluş.
NUTS (Nuclear Utilization Theory): Sınırlı kullanım, kontrollü savaş.

İklim çöküşünde de benzer bir denklem var:

Herkes biliyor ki sistem devam ederse garantili bir yok oluş (çöküş) yaşanacak (iklim MAD).
Ama herkes aynı zamanda “kısmi çözümlerle idare ederiz” diyor (iklim NUTS).

Bu ikili çelişki insanlığı felç ediyor. Çöküşü ikrar etmek tüm sistemin değişmesi anlamına gelir. İkrar etmemek çöküşün devamı demektir. Böylece herkes bildiğini biliyor ama bilmiyor gibi yapıyor.

İdeolojik Aygıtlar ve Umut Bağımlılığı

Althusser’in “ideolojik aygıtları”, bu çıkmazı sürekli yeniden üretir. Medya, eğitim, reklamcılık, ekonomi haberleri bir “normallik yanılsaması” yaratır. Gündelik hayatın devam etmesi için çöküşün sesi kısılır. Üstüne bir de negatif umut eklenir (Berlant): “Teknoloji çözecek”, “yeşil büyüme olacak”, “karbon yakalama gelir.” Bu umutlar aslında birer kaçış stratejisidir.

Kültürel Travmanın Bastırılması

İklim çöküşü bir kültürel travmadır (Alexander). Ancak bu travma tam olarak temsil edilemez. Baudrillard’ın simülakr kavramı devreye girer: Çöküşün imgeleri sürekli ekranda döner ama gerçek çöküş hissedilmez. İnsanlar yangın görüntülerini izler, sonra akşam haberlerinden sonra diziye geçer. Çöküş tüketilebilir bir içerik hâline gelir.

Apokaliptik Körlük ve Panoptik Gözetim

Jean-Pierre Dupuy, bu durumu apokaliptik körlük olarak tanımlar: Sonu biliyoruz ama davranışlarımızı değiştirmiyoruz. Çünkü geleceği tahayyül etmek, o geleceği değiştirmeye yetmez.

Foucault’nun panoptikonu tersine dönmüştür: Birey karbon ayak izini düşünür, markette etiket okur ama sistem değişmez. Birey suçlanır, sistem aklanır.

Çıkışsızlığın Daha Derin Katmanları

Çifte Bağlılık (Double Bind): Değişirse yıkım (ekonomik sistemin çöküşü), değişmezse yıkım (ekolojik çöküş). Bu ikilemi çözmek imkânsızdır.
Sapma Normalliği: Felaketler yeni normal olur. İnsanlık yanarken normalleşir.
Kümülatif Küçülme: Modern zihin ilerlemeye alışkındır. Çöküşü tahayyül edemez.
Tekillik Yanılsaması: Yapay zekâ ya da teknoloji mucizesiyle kurtulacağımız sanılır. Bu da gerçek ikrarı erteler.

İkrarın Yokluğu Krizin Parçasıdır

İklim çöküşü sadece fiziksel bir felaket değildir. Aynı zamanda bir anlam krizi, bir dil krizi, bir zaman krizi, bir bilinç krizidir.

Bu yüzden:

İnsanlık çöküşü yaşar ama adını koyamaz.
Koysa, bütün düzenini değiştirmek zorunda kalacaktır.
Koymazsa, çöküş devam edecektir.

Bu çıkmazda “çöküşün adı konulamayanı” oluruz. Felaketi yaşar ama kıyameti fısıldayamayız.

Son Söz: Çöküşün İçinde Sürüklenen Bir Tür

Bu makale bir sonuç cümlesiyle bitemez çünkü içinde olduğumuz durum, bir sonuçsuzluk hâlidir. İnsanlık şu anda bir türün kendi sonunu görüp görememesi üzerine bir deney yapıyor.

Bu deneyde herkes bildiğini biliyor.
Herkes yaşadığını yaşıyor.
Ama hiç kimse yüksek sesle şunu söylemiyor:

“Bu artık bir kriz değil.
Bu, bir çöküş.”

Ve belki de asıl çöküş, bu sözü söyleyememekte gizli.