Doç. Dr. Caner Fidaner

Caner Fidaner yetmiş bir yaşında. Bu gazete sayfası, onu kutlamak isteyen herkes adına, hekimlikten epidemiyolojiye, yaşam kalitesi ölçümlerinden sinema ve yazı sanatına uzanan bir hayatı tek bir akışta anlatmak için yazıldı. Bundan sonra ona kısaca Caner diyeceğiz; çünkü bu metin, uzak bir biyografi değil, okurla aynı masaya oturan bir tanışmanın davetidir.

Caner’in hikâyesi kişisel bir çizgi değil yalnızca; Türkiye’nin yakın tarihinin sarsıntıları, dünyanın sağlık ve kültür gündemleri, internetin veri ve dil rejimleriyle iç içe geçen bir akıştır. Gençliğinin geçtiği yıllar darbelerden krizlere, yeniden başlangıçlardan reformlara uzanırken, sağlık cephesinde toplum hekimliği ve birinci basamak vurgusu güçlenir. Dünyada 1978 Alma–Ata Bildirgesi bir pusula olur; kanıta dayalı yaklaşım klinikle sınırlı kalmaz, yönetim ve politika katına yükselir. İşte bu zemin, Caner’in meslek etiğine erken bir netlik kazandırır: iyi veri, iyi dile muhtaçtır; iyi dil, iyi politikaya.

İzmir, Caner için yalnızca bir adres değildir; kanserin görünür kılındığı ve verinin insan yüzü kazandığı büyük bir laboratuvardır. 1990’ların başında nüfus-temelli kanser kayıtçılığı il düzeyinde örgütlenir, KİDEM çatısı altında düzenli veri akışı kurulur. İlk sonuçlar erkeklerde tütüne bağlı yükün ağırlığını, kadınlarda meme kanserinin belirginliğini gözler önüne serer. Bu bulgular bir akademik satır olarak kalmaz; tütün politikalarını, tarama standartlarını, çağrı–geri çağrı sistemlerini ve bütçe satırlarını etkiler. Caner’in birinci yazar imzasıyla literatüre giren İzmir verileri, bir ilin topladığı bilgiyi ülke ölçeğinde kararların diline taşır. Yöntemin kısıtlarını saklamayan, histolojik doğrulamadan ölüm belgelerine uzanan şeffaflık, bilimin kamuyla kurduğu güven köprüsünü sağlamlaştırır.

Caner’in ikinci büyük izlek çizgisi, yaşam kalitesini Türkçe düşünmektir. WHOQOL ailesinin Türkçe uyarlamaları, BREF-TR’den OLD-TR’ye uzanan çalışmalar, yalnızca iyi Cronbach’s alpha ya da model uyumu veren ölçekler sunmaz; gündelik hayatın inceliğini ölçülebilir ve kıyaslanabilir bir dile dönüştürür. Huzurevleri ve evde bakım alanlarından toplum temelli araştırmalara, psikososyal etkilenmelerden pandemi sonrasının yalnızlık ve tükenmişlik meselelerine kadar geniş bir sahada, ölçüm ile müdahale arasında somut bir ilişki kurulur. Burada Caner’in yaklaşımı, ölçme aracının teknik doğruluğunu bir etik sözleşme olarak görmesidir: ölçüyorsan, anladığın şeyi doğru ve anlaşılır biçimde anlatacaksın.

Bu iki damarın, yani kayıt ve ölçüm çizgilerinin politika masasına uzanan bir köprüye dönüşmesi, Caner’in hikâyesinin üçüncü katmanıdır. KETEM omurgasıyla örgütlenen ulusal meme taraması, servikste HPV-primer modele geçiş, kolorektalde FIT ve kıstaslı kolonoskopi, verinin sahadan politikaya doğru akmasının pratik karşılıklarıdır. İzmir’de sayfaya dökülen bir oran, ertesi gün randevu yazılımında bir satıra, bir yönetmelikte bir fıkraya, bir aile sağlığı merkezinde duyulan bir çağrıya dönüşür. Bilimin mutfağındaki sabır, politika salonunda karar gücüne çevrilir; Caner’in metinleri bu dönüşümün anlaşılır kroniği haline gelir.

Caner’in sesi yalnızca bilimsel dergilerde değildir; bloglarında ve çevrimiçi söyleşilerinde dili kamusal alanda sınar. Yazı etiği üzerine düşündüğünde okura basit ama zorlu bir teklif yapar: önce anla, sonra anlat; önce duy, sonra hüküm ver. Ölüm, yas ve intihar gibi kırılgan temalarda mitleri düzeltmeye, sözcüklerin taşıdığı ağırlığı dikkatle tartmaya çalışır. Bu hassasiyet sinema yazılarında başka bir biçim alır; bir Chaplin–Tati karşılaştırması modern hayatın ritmine, bir çağdaş filmde güç ve temsil ilişkilerine, bir animasyonda postmodern montajın siyasetine açılır. Caner için sinema yalnızca estetik değil, etik bir alandır da; seyirciyle kurulan ilişki, toplumsal tartışmanın diliyle akrabadır. Bu yüzden bir sahnenin ışığını anlatırken, bir sağlık iletişimi cümlesinin tonunu da düşünmüş olur.

İnternetin ilk günlerinden bugünün açık erişim kültürüne uzanan süreçte Caner’in kişisel arşivi, akademik metinlerin soğukluğunu dağıtan sıcak bir hafıza işlevi görür. Yazılar, sunum kayıtları, film söyleşileri ve küçük denemeler bir araya geldiğinde, okurla kurulan ilişki süreklilik kazanır. Bu süreklilik, yalnızca içerik birikimi değildir; veri ile dile, temsil ile etik sorumluluğa, hekimlikle yazarlığa kurulmuş bir köprüdür. Okur, sayfalar arasında dolaşırken, bir ölçeğin madde yapısından bir filmin kadrajına, bir tarama standartlarından günlük bir cümlenin ritmine kadar uzanan bir akışta ilerler.

Caner’in üretimi hiçbir zaman tek kişilik bir hüner gösterisi değildir. Yaşam kalitesi çalışmalarında birlikte imza attığı ekipler, kanser kayıtçılığında uluslararası ortaklıklar, erken dönem nörobilim ilgileri ve halk sağlığı yazıları, çok-disiplinli bir ekosisteme işaret eder. Bu ekosistemde isimler, kurumlar ve şehirler bir araya gelir; bir makalenin sonunda görünen kısa satırlar, sahada kurulan kalıcı ilişkilerin ve paylaşılan sorumluluğun izlerini taşır. Bilgi, tek bir zihnin değil, iyi örgütlenmiş bir toplumsal çabanın ürünüdür; Caner’in tarihselliği de bu kolektifliğe yaslanır.

Bugün, Caner yetmiş birinci yaşına girerken, geride kalan yalnızca yayınlar ve raporlar değildir. Geride, bir şehirde başlayan bir veri kültürü, bir dilde kök salan bir ölçüm etiği, bir ülkenin tarama mimarisine yerleşen pratik bir akıl, bir blog sayfasında yankılanan insani bir ses vardır. Geleceğe bakan göz, bu mirastan iki ders çıkarır. Birincisi, hayatı değiştirmek için önce onu iyi ölçmek, sonra da ölçtüğünü iyi anlatmak gerekir. İkincisi, temsilin gücü hafife alınmamalıdır; sinema perdesinde ya da bir köşe yazısında kurulan cümle, bir sağlık politikasının ikna gücüne sessizce omuz verebilir.

Bu makaleyi Caner’i tanımayan okur için yazdık; çünkü iyi bir hayat hikâyesi, yalnızca bilenlere değil, henüz bilmeyenlere rehberlik eder. Caner’in çizgisi, Türkiye’nin geç modernleşmesinde, veriyi insana, dili politikaya, temsili toplumsal belleğe bağlayan nadir bir ara-yüzdür. Doğum gününde dileğimiz, bu köprülerin daha da güçlenmesidir. İzmir’in sokaklarından uluslararası literatüre açılan yolların devam etmesi, tarama çağrılarının doğru adrese ulaşması, yaşlıların yaşam kalitesinin yalnızca bir değer değil, ölçülür ve iyileştirilebilir bir hak olarak görülmesidir. Ve her yeni film, her yeni paragraf, her yeni tablo bize aynı şeyi hatırlatsın: hayatı anlamak, birbirimizin dilini dikkatle dinlemekle mümkün.

Caner Fidaner:
— BGB YOUTUBE KANALI
— Sin Sin Sinema
— Dillerin Ayırdığını Sözcükler Birleştirir
— Bakma ve Görme Biçimleri
— Arka Pencereden Sanat ve Kültür
— Barış ve Bilgisayar