‘Tahammülsüzlük’ yükünü devretme oyunu nasıl çalışır

🔖🦶🏻🛡️ Uzuv Forsu 🔖🦶🏻🛡️

Haksızlık yapan aktörün en verimli manevrası, ihlalin kendisini değil, ihlale verilen tepkiyi merkeze yerleştirmektir. İhlal önce “küçük bir şey” gibi sunulur, ardından karşı taraftan öfke, sertlik, taşkınlık beklenecek şekilde kışkırtma üretilir, sonra da bu tepki “asıl problem” gibi çerçevelenir. Böylece tahammülsüzlük, şiddet veya nobranlık gibi etik yükler ihlali yapana değil, tepki verene yapıştırılır. Bu mantığın çevrimiçi uzantısı da benzerdir: hedef alınan davranıştan çok insanın kendisine kilitlenen, bağlamı küçülten ve telafi alanı bırakmayan kınama dalgaları, meseleyi hak zemininden “kim daha saygılı, kim daha makul” zeminine taşır. Yersiz Şeyler’in ‘Linç niçin’ metni, tam bu ayrımı “davranış mı, bütün bir insan mı” sorusuyla görünür kılar ve telafi alanının yok edilmesinin nasıl bir hedefe dönüştüğünü anlatır. (YERSİZ ŞEYLER)

Bu manevrada kınama, itirazın içeriğini güçlendiren bir araç olmaktan çıkar; duyguyu büyüten bir sahne tekniğine dönüşür. Kınama büyüdükçe, ihlal “hak ihlali” olmaktan çıkıp “yüzsüzlük” anlatısına dönüşür ve anlatının ölçütü hak değil itibar olur. Bu da tahammülsüzlüğün yüklenmesini kolaylaştırır: “Bakın bunlar tahammülsüz, saldırgan, linççi” söylemi, ihlali yapanın eline hazır bir mağduriyet dili verir.

Muhalefetin ‘kınama kilidi’ neden tuzağı derinleştirir

Muhalefet her şeyi iktidarı kınamaya kilitlediğinde, iktidarın aradığı zemin kendiliğinden kurulmuş olur. Kınama, iktidarı hukuki-siyasal ölçütlere göre sıkıştırmak yerine kişiselleştirerek, “biz ve onlar” duygusunu şişirir. Türkiye’de keskin kutuplaşmayı inceleyen çalışmalar, bu tarz bir dost–düşman kurgusunda “biz” tarafının kendini aynı anda hem haklı hem ahlaki hem de mağdur olarak kurduğunu, “onlar”ı ise kötülüğün ve adaletsizliğin adresi haline getirdiğini vurgular. (DergiPark) Bu şema, kınama gürültüsünde daha hızlı çalışır; çünkü kınama, “ihlalin nasıl işlediği” yerine “karşı tarafın nasıl biri olduğu” üzerine kurulur.

Bu noktada “temel garez” meselesi görünmezleşir. Çünkü garez, çoğu zaman teknik bir hata gibi anlatılamayan, daha derin bir hınç ve dışlama iradesi olarak iş görür; o irade görünür olabilmek için sakin bir teşhir alanına ihtiyaç duyar. Kınama gürültüsü ise tam tersini üretir: garezin kanıt zincirini kurmak yerine, gareze “karşıt kamp saldırıyor” diye bir gerekçe ambalajı sağlar. Otoriter-popülist iletişimin korku ve öfke üreten, aynı zamanda mağduriyet anlatılarıyla çalışan bir repertuvarı olduğuna dair akademik analizler, bu tür stratejilerin “kültürel öfke” ve “mağduriyet” üzerinden kutuplaşmayı beslediğini gösterir. (Edoc LMU Munich)

Türkiye bağlamında muhalefetin yapısal handikapları ve iktidarın stratejik hamleleri üzerine yazılan analizlerde de benzer bir nokta öne çıkar: muhalefetin tepkisel pozisyona itilmesi, iktidarın hem gündem kurmasını hem de muhalefetin performansını “engelleyici” diye çerçevelemesini kolaylaştırır. (Birikim Dergisi) Kınama kilidi, muhalefeti ölçüt kuran değil tepki veren tarafa sıkıştırır; iktidar da tahammülsüzlüğü karşıya yıkacak sahneyi hazır bulur.

Duyguyu geri çekmek neden iktidarın ‘duygusal şiddeti’ üstlenmesini zorlayabilir

“Duyguları geri çekmek” burada edilgenlik değil, çerçevenin değiştirilmesidir. Kışkırtmaya cevap verilmediğinde iktidarın iki temel aracı zayıflar. Birincisi, “tepkiyi suç” gibi gösterme imkânı daralır; çünkü ortada kolayca montajlanacak bir öfke görüntüsü ve “bakın bunlar saldırıyor” malzemesi oluşmaz. İkincisi, iktidarın gündemi ihlalden tepkiye kaydırma manevrası boşa düşer; ihlalin kendisi çıplak kalır.

Tam bu noktada iktidarın duygusal şiddeti üstlenmesi ihtimali artar, çünkü “sakin devlet, taşkın muhalefet” kompozisyonu kurulamaz. Baskı ve tahammülsüzlük, artık karşı tarafın tepkisinde değil, iktidarın kendi dilinde ve icraatında görünürleşmek zorunda kalır. Bu, bir tür “yük devri”nin tersine çevrilmesidir: tahammülsüzlüğün sosyal maliyeti, onu üretenden uzaklaştırılamayınca üretende birikir.

Bu dinamiğin çevrimiçi karşılığı da ölçülebilir bir teşvik yapısına dayanır. Moral öfkenin sosyal medyada beğeni/retweet gibi geri bildirimlerle öğrenilerek çoğaldığını gösteren geniş ölçekli bulgular var; olumlu geri bildirim, gelecekte daha fazla öfke ifadesini artırıyor. (Science) Moral öfke aynı zamanda saldırganlık ve “sofistik” tartışma biçimlerini kolaylaştırarak kamusal muhakemeyi zayıflatabiliyor. (digitalcommons.lib.uconn.edu) Buna bir de algoritmik akışların duygusal kutuplaşmayı hızla artırabildiğine ilişkin bulgular eklendiğinde, muhalefetin kınama üzerinden yükselen öfke diline kilitlenmesi, sadece siyasal olarak değil iletişim ekonomisi açısından da iktidarın işine yarayan bir otomatiğe dönüşür. (Science)

‘Kınama’ yerine ‘haksızlık eleştirisi’ne dönmek neyi değiştirir

Kınama, kişiye ve yüz’e yaslanır; haksızlık eleştirisi, ihlale ve hakka yaslanır. Kınama, muhatabı “yüzsüz” diye sabitleyip sahneyi büyütür; eleştiri, sahneyi küçültüp ihlali büyütür. Bu ayrım politik pratikte şu sonuç doğurur: kınama, tahammülsüzlüğü karşı tarafa yıkma oyununa ham madde verir; eleştiri ise tahammülsüzlüğün fail üzerinde kalmasını kolaylaştırır. Çünkü eleştiri, tepkinin tonunu değil, ihlalin mekanizmasını konuşur; kişilik teşhisi yerine ölçüt, gerekçe, sorumluluk ve telafi zinciri kurar. Böyle bir zincir kurulduğunda iktidarın “muhalefet gürültüsü” içinde saklanabilen temel garezi de daha görünür olur; zira garez, en çok “hak ihlalinin düzenli tekrarında” ve “usulün bilinçli çiğnenmesinde” kendini ele verir, kınama gürültüsünde değil.

Bu yüzden muhalefetin duyguyu geri çekmesi, iktidarı “insanların sinirini bozuyorum ama onlar taşkın” rahatlığından çıkarmaya yarar; iktidar, tahammülsüzlüğü artık üçüncü kişilerin gözünde karşı tarafa ihraç edemediğinde, onu kendi üzerinde taşımaya zorlanır. Bu zorlanma, iktidarın duygusal şiddetini ya açıkça artırır ya da geri çekilmeye iter; her iki durumda da sorumluluk daha net bir biçimde failde toplanır.