Çalınmış Epstein

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛

Belgenin, adı anılmayacak üçüncü bir kişiye ifşa edilmesi, en yüce makamdan bir şahsiyetin onurunu tartışmaya açacaktır; ve bu olgu, belgenin sahibine, onuru ve huzuru böylesine tehlikeye düşen o seçkin şahsiyet üzerinde bir üstünlük sağlar. —Edgar Allan Poe, Çalınmış Mektup (🔗) (web-facstaff.sas.upenn.edu)

Bir mektup düşünülür, üstünde kimin adı yazdığı belli değildir ama kimlerin adını titrettiği bellidir. Bir üçüncü kişiye gösterilirse “en yüce makamdan” birinin onuru tartışmaya açılacaktır; o yüzden mektubu elinde tutan, mektubun yazarı olmadığı hâlde, mektubun işaret ettiği makama karşı bir üstünlük kazanır. Bu üstünlük kaba kuvvetle değil, konuşma düzeniyle kazanılır. Mektup konuşulur, mektup konuşuldukça mektup büyür, mektup büyüdükçe makam küçülür. Poe’nun sahnesi tam olarak budur. (🔗) (web-facstaff.sas.upenn.edu)

Bu sahnenin adı artık mektup değil, dosya. Günümüzde “dosya” denince akla bir arşiv, bir klasör, bir delil yığını geliyor. Oysa dosya çoğu zaman içerikten önce hüküm verir; çünkü dosya, kimin neyi konuşabileceğini, hangi sözün “kanıt” sayılacağını, hangi suskunluğun “devlet ciddiyeti” diye korunacağını belirleyen bir otorite nesnesidir. Dosya bir kere dolaşıma girdi mi, dosyanın içeriği kadar dosyanın dolaşımı da gerçeğin parçası olur. Dosyanın en tuhaf tarafı, kendisini açanları da açmasıdır. Dosya, kendisini ifşa edenleri ifşa eder.

Russell paradoksu: Varsa yok, yoksa var

Russell paradoksu, kendi kendisini içeren bir dosyanın varsa yok, yoksa var olacağını söyler. İmkânsız bir varlıktır bu: Hem “burada”dır hem “burada değil”dir. Kâğıt üzerinde çok basit bir oyun gibi görünür. “Kendisini içermeyen dosyaların dosyası” diye bir dosya kurulur; bu dosya kendisini içerirse, kuralı bozar; içermezse, kuralı yerine getirip bu kez içermesi gerekir. Böylece dosya, var olmak için yok olmayı, yok olmak için var olmayı şart koşar. Paradoks tam burada doğar. (Justice Office of Inspector General)

Bu özgönderge paradoksu, otoritenin temelidir. Bir kral, halk onu kral saydığı için mi kraldır, yoksa kendisi bizzat kral olduğu için mi kraldır, yoksa halk onun bizzat kral olduğunu zannettiği için mi, yoksa böyle bir halk varmış zannedildiği için mi, veya zannedilmese de sadece varsayıldığı için mi? Bu soruların her biri, bir halkayı başka bir halkaya bağlar; hiçbir halka tek başına “temel” olamaz. Otorite, işte bu halkaların birbirini doğurmasına dayanır. Kralın kral oluşu, sadece taçla değil, “taç varmış” varsayımıyla; o varsayım da “taç var” diye konuşan bir toplulukla sürer. O topluluk da kimi zaman sadece varsayıldığı için vardır.

Russell’ın paradoksu, mantıkta bir alarm gibi çalar; otoritede ise alarmın sesi müziğe çevrilir. Mantık alarm verir: “Bu yapı çöker.” Otorite cevap verir: “Çöküşü görünmez kılarım.” Dosya, bu görünmezleştirme işinin en işlevsel aracıdır; çünkü dosya, hem “kanıt” diye saygı görür hem de kanıtın kendisini askıda tutabilir.

‘Fransa kralının başı keldir’: Yok olan varlığa özellik yüklemek

Russell’ın meşhur bilmecesi burada devreye girer: “Fransa kralının başı keldir.” Bu cümle, masum bir betimleme gibi durur. Oysa cümlenin içine gizlice bir varlık sokar: Fransa kralı diye tek bir kişi varmış gibi davranır, sonra ona “kel” yüklemi yapıştırır. Cümlenin tuzağı tam da buradadır. Eğer böyle bir kral yoksa, kel olan da yoktur; fakat cümle, kralın yokluğunu söylemez, kralın varlığını varsayarak konuşur. Bu yüzden cümle, gerçeği tarif etmek yerine gerçeği kurmaya çalışır. Russell’ın ‘On Denoting’ hamlesi, bu tür cümlelerin nasıl çalıştığını açar: Tanımlayıcı ifadeler, varlık varsayımını cümlenin içine sızdırır. (🔗) (classicshorts.com)

Burada “baş” meselesi tesadüf değildir. Baş, hem biyolojik bir organ hem de siyasal bir semboldür. Fransız devrimcileri krallarının başını kestiler diye “başları kel” mi oldular? Baş kesilince, kel kalınmaz; baş kesilince başın kendisi artık yoktur. Fakat deyim, tam da bu şiddeti gündelik bir söz gibi dolaşıma sokar. Otorite kaybını, başın kel olması gibi hafif bir şakaya çevirir. Böylece başın uçması ile başın kel olması aynı yüzeyde konuşulur; siyasal kopuş, dilde bir cilaya kavuşur.

İngilizler kraliyet otoritesini yerli yerinde bırakınca Anglo-Sakson itibarlarını korumuş mu oldular? Yoksa “angelo-saxo” yani melek yalayan idiotlar mı oldular? Bu soru bir hakaret hevesi değil, bir teşhis isteğidir: Otoriteyi korumak, bazen “soylu bir kurum”u korumak değil, kurumun etrafında kurulan varsayım halkasını korumaktır. Varsayım halkası sağlam kaldıkça, kralın başı da sanki hep yerindeymiş gibi görünür.

Dosya, mektubun modern biçimi: İtibarın üstünlüğe çevrilmesi

Poe’nun mektubu, bir “ifşa edilirse onur tartışmaya açılır” mekanizmasıyla çalışıyordu. Modern dosya da aynı şekilde çalışır, fakat daha ağır bir iddia taşır: Dosya, sadece bir kişinin onurunu değil, bir kurumun itibar düzenini tartışmaya açar. Bu tartışma açıldığında, dosyanın sahibi kim olursa olsun, dosya ona bir üstünlük sağlar. Üstünlük, dosyanın içeriğinin doğruluğundan önce gelir; çünkü üstünlük, içeriğin doğruluğuna karar verecek zemini kontrol etmekle ilgilidir.

Bu yüzden dosya paradoksludur. Dosya açıldıkça herkes “nihayet gerçek çıkacak” diye düşünür. Ama dosya, açıldıkça gerçeği şeffaflaştırmak yerine, gerçeğin kuruluş koşullarını daha da görünür kılar: Kim konuşuyor, kim susuyor, kim “ham görüntü” diyor, kim “soruşturma sürüyor” diyor, kim “başka kimseyi yargılamayacağız” diyerek dosyayı açıkta buruşuk bırakıyor.

Epstein dosyası: Kendisini ifşa edenleri ifşa eden dosya

Kendisini ifşa edenleri ifşa eden Epstein dosyası, tam da Russell paradoksunun siyasal bir kılığa bürünmüş hâlidir. Dosya ortaya çıktıkça, dosyada geçen isimlerden önce, isimlerin etrafındaki otorite düzeni görünür olur. Bu dosya, İngiliz kraliyetinin Epstein’la temaslar sürdürdüğünü ima eden yazışmaların ve yeni e-posta dökümlerinin tartışmasını büyüttü. Bu büyüme, sadece “kim kiminle görüştü” düzeyinde kalmadı; “kraliyet otoritesi denen şey neye dayanır” sorusunu da yeniden canlandırdı.

Yakın tarihli bir örnek, bir kraliyet yardımcısının e-postasında geçtiği aktarılan “annesi tam destek veriyor, sadece onunla muhatap olmak akıllıca değildi” ikiliğinin etrafında döndü. Aynı cümlede hem destek hem mesafe vardı; hem “otorite koruyor” hem “otorite el yıkıyor” havası vardı. Bu ikilik, Poe’nun mektubundaki üstünlük mekanizmasının modern karşılığıdır: Belge, ifşa edilirse onur tartışmaya açılır; tartışma açılınca da belge, belgeyi elinde tutana değil, belgenin dolaşımına üstünlük kazandırır. (🔗) (ITVX)

Dosyanın bir başka kolu, Prens Andrew’nun Epstein’la ilişkisi üzerine yeni iddiaları gündeme taşıdı; bazı e-postalarda, Andrew’nun resmî görevleriyle bağlantılı “gizli/mahrem ticaret bilgileri”ni Epstein’a ilettiği öne sürüldü ve Buckingham Palace’ın olası bir polis soruşturmasına destek vereceği haberleştirildi. Bu iddialar, doğruysa, “kralın kral oluşu” sorusunu daha keskin hale getirir: Otorite, sadece sembolik bir baş mı, yoksa devletin giz rejimini kimlere açıp kapadığıyla mı tanımlanır? (🔗) (Reuters)

Kimi zihinlerde bu dosya, Diana’nın ölümünü yeniden düşünmeye kadar uzanan bir şüphe iklimi yarattı. Böyle bir sıçrama, tek bir kanıtla değil, dosyanın paradoksal yapısıyla mümkün olur: Dosya açılır, ama kapanmaz; bir kapı açılır, ama arkasında yeni kapılar belirir. Dosya, hakikati vermek yerine hakikatin etrafında bir dolaşım kurar.

‘Analitik’ temizlik ve ‘kıta’ kir: İnkarın otoritesi

Sözde “analitik” felsefenin, “kıta felsefesi” adı altında Freudcu analizi inkâr etmek üzerine kurulduğu iddiası, burada salt akademik bir atışma değildir. Bu iddia, dosya rejiminde çok somut bir karşılık bulur: Bazı söylemler, karanlık kalan yeri “temizleyerek” yönetir; bazıları ise karanlık kalan yeri “semptom” olarak büyüterek okur. Temizlik dili, “ne varsa elimizde o” der; semptom dili, “elde olanın kendisi zaten bir düzenek” der.

Russell’ın ‘Fransa kralı’ bilmecesi, temizlik dilinin mükemmel aracıdır: “Kral yoksa cümle zaten boştur, geç.” Dosya rejimi ise tam tersini yapar: “Kral yoksa bile ‘kral’ kelimesi çalışıyor, geçme.” Bugün Epstein dosyasının paradoksu, Russell’ın mantık hamlesini bile tersyüz eder; çünkü mesele yalnızca cümlenin doğruluğu değil, cümlenin hangi otoriteyle kurulduğudur.

Kamuoyu Dupin pozisyonunda: Dosyayla baş başa bırakılmak

Poe’nun hikâyesinde dedektif Dupin, mektubun nerede saklandığını bulur; ama asıl mesele mektubun kendisi değil, mektubun dolaşımının kurduğu iktidardır. Modern dosyada da kamuoyu, bir Dupin pozisyonuna itilir: Herkes dosyanın parçalarına bakar, boşlukları birleştirir, bir şey çıkarmaya çalışır. Fakat tam bu sırada kurumlar, “yargılamayacağız” diyerek dosyayı açıkta buruşuk bırakır. Dosya ortadadır, ama dosya hükme bağlanmaz; dosya görünür, ama dosya tamamlanmaz.

Bu “buruşukluk”, beceriksizlik gibi görünebilir; ama aynı zamanda bir otorite tekniğine dönüşür. Çünkü buruşuk dosya, hem “bakın şeffafız” der, hem de “bakın hiçbir şey kesin değil” der. Böylece dosya, Russell paradoksuna benzeyen bir kipte var olur: Varsa yoktur, yoksa vardır.

Çalınmış Epstein: Zamanın ters akması, görüntünün askıda kalması

Epstein’ın ölümü etrafında dolaşan en çarpıcı malzemeler, zaman ve görüntü üzerinde bir paradoks duygusu üretir. Bir yanda resmî açıklamalar vardır; diğer yanda resmî açıklamaların bıraktığı boşluklar. Bu boşluklar, “intihar etmedi, hatta belki yaşıyor” gibi iddiaları besleyen zemini oluşturur. Bu iddialar, tek bir kanıttan değil, dosyanın birikimli garipliğinden doğar.

Resmî çizgide, Manhattan U.S. Attorney’s Office 10 Ağustos 2019 tarihinde Epstein’ın hücresinde tepkisiz bulunduğunu, öldüğünün açıklandığını ve ölümün “görünürde intihar” olarak değerlendirildiğini kamuoyuna duyurdu. (🔗) (Justice Office of Inspector General) Bu tür bir dil, daha en baştan bir çerçeve kurar: Ölüm olayı, soruşturmanın açacağı ihtimallerden önce, “görünürde” kelimesiyle paketlenmiş bir sonuç hissi taşır. Aynı gün Adalet Bakanı’nın da “görünürde intihar” ifadesini kullanması, çerçevenin merkezî olduğunu gösterir. (🔗) (Justice Office of Inspector General)

Fakat dosyanın paradoksu burada başlar. Sonradan yayımlanan belgeler arasında, savcıların kamu açıklamasının bir taslağının Epstein’ın ölümünden bir gün önceye, 9 Ağustos 2019 tarihine yazılı göründüğü haberleştirildi. Bu, “olay mı ilanı doğurdu, ilan mı olayı” sorusunu doğurur; Russell’ın ‘Fransa kralı’ cümlesi gibi, varlığı önceden varsayan bir dil mi çalışmaktadır? Bu tür bir ayrıntı, tek başına “kanıt” değildir; ama dosyanın zamanla ilişkisini garipleştirir, dosyanın kendisine özgönderge kazandırır: Dosya, sanki kendi sonucunu öncelemiş gibi görünür. (🔗) (The Daily Beast)

Görüntü meselesi ise bu garipliği yoğunlaştırır. Yıllar sonra yayımlanan hapishane videosu üzerine yapılan incelemelerde, videonun “ham” diye sunulmasına rağmen meta-verinin yaklaşık 2 dakika 53 saniyelik bir kesintiye işaret ettiği, iki klibin birleştirildiği ve kesintinin meşhur “kayıp dakika” civarında başladığı yazıldı. Burada mesele, görüntünün ille de “hileli” olması değildir; mesele, görüntünün bir kere daha dosyanın paradoksuna yakıt vermesidir: Kayıt vardır, ama kritik anda yoktur; hamdır, ama işlenmiştir; açıktır, ama açıklamaz. (🔗) (WIRED)

CBS’nin araştırmaları, görüntünün ve kayıt defterlerinin resmî anlatıyla gerilim ürettiğini gösterdi. En çok konuşulan parça, 9 Ağustos gecesi 10:39 civarında Epstein’ın bulunduğu kata çıkan merdivenlerde “turuncu” bir figürün belirmesiyle ilgiliydi. Yeni belgelerde, FBI iç değerlendirmesinde bu turuncu hareketin bir mahkûm olabileceğinin not edildiği, daha sonra başka yorumların devreye girdiği ve resmî anlatıların “kimse o kata girmedi” türü kesin cümleler kurduğu aktarıldı. Tek bir turuncu leke, Poe’nun mektubu gibi dolaşmaya başladı: Herkes onu gördükçe, o leke bir kişiyi değil, bir rejimi işaret etmeye başladı. (🔗) (CBS News)

Kayıt yokluğu ise dosyanın en ağır buruşukluğudur. DOJ Inspector General raporu, Metropolitan Correctional Center’daki ciddi gözetim ve görev ihmallerini ayrıntılandırdı; Epstein’ın 9 Ağustos gecesi yaklaşık 10:40’tan 10 Ağustos sabahı 6:30’da bulunana kadar hücresinde denetimsiz ve yalnız bırakıldığını, personelin görevlerini aksattığını ve birçok başarısızlık bulunduğunu kayda geçirdi. Bu rapor, dosyanın “komplo” diye kestirip atılamayacak kadar kurumsal bir çürüme ve ihmal tablosu ürettiğini de gösterir; çünkü raporun dili, “sistem çalışmadı” demekle kalmaz, sistemin neden çalışmadığını da anlatır. (🔗) (Justice Office of Inspector General)

Bu tabloya bir de “kayıtlar silindi mi” sorusu eklenince, Russell paradoksu geri gelir. Dosyanın bazı parçaları, kamera sistemlerinin arızalı olduğunu; bazı kritik alanlarda kayıt alınamadığını; bazı DVR bileşenlerinin bozulduğunu; kanıtın sınırlı kaldığını söyler. OIG raporu, kayıt delilinin sınırlı olduğunu açıkça belirtir. (🔗) (Justice Office of Inspector General) Öte yandan, kamuya sonradan yansıyan bazı FBI görüşme tutanaklarına dayandırılarak, bir hard drive değişimi ve DVR üzerinde fiziksel işlemler yapıldığında önceki verinin kaybolabileceği, bazı bileşenlerin FBI tarafından delil olarak alındığı ve bunun da şüpheyi büyüttüğü anlatıldı; bu tür belgeler DOJ’un “Epstein files” kütüphanesinde yer alıyor, ancak erişim bazen doğrulama bariyerleri nedeniyle kesintiye uğruyor. (🔗) (The Daily Beast)

Burada “silindi” demek kadar, “silinmeye elverişli bir süreç içinde kayboldu” demek de aynı etkiyi üretir: Dosya, gerçeği açıklamaya yaklaşırken, gerçeğin taşıyıcısı olan kayıt rejimi çöker. Çöküş, açıklamayı tüketmez; çöküş, açıklamayı büyütür. Çünkü çöken şey sadece bir cihaz değil, otoritenin “ben biliyorum” deme hakkıdır.

Otorite, saygınlık, statü yıkama: Dosyanın asıl içeriği

Epstein dosyasının asıl içeriği, sadece suçlamalar ve isimler değildir; asıl içerik, statünün nasıl dolaştığıdır. Bir kişinin çevresinde kimlerin göründüğü, kimlerin e-posta diliyle mesafe koyduğu, kimlerin “akıllıca değil ama destek” gibi çift-kipli cümlelerle konuyu yumuşattığı, kimlerin “ham görüntü” diye bir ürünü piyasaya sürdüğü, kimlerin “soruşturma sürüyor” diyerek merakı yönetilebilir hale getirdiği… Dosya, bunları görünür kılar.

Bu yüzden dosya kendisini ifşa edenleri ifşa eder. Dosya sızdırılır, dosya yayımlanır, dosya parça parça dökülür, dosya döküldükçe dosyanın çevresinde bir “itibar yönetimi” ekosistemi belirir. Bu ekosistem, “doğru mu değil mi” tartışmasından bağımsız şekilde çalışır: Bazısı itibarı korur, bazısı itibarı aklar, bazısı itibarı kurban eder. Dosya, bu rolleri dağıtır.

Sonuç: Mektubun üstünlüğü, dosyanın paradoksu

Poe’nun mektubu, bir üçüncü kişiye ifşa edilirse “en yüce makamın” onurunu tartışmaya açacak diye üstünlük sağlıyordu. Epstein dosyası, bir üçüncü kişiye ifşa edilmekle kalmadı; milyonlarca kişiye, parça parça, boşluklarla, kesiklerle, turuncu lekelerle, “ham” diye sunulan işlenmiş görüntülerle ifşa edildi. Bu ifşa, gerçeği otomatik olarak yerli yerine oturtmadı; gerçeğin kurulma koşullarını bir kavga konusu haline getirdi.

Russell paradoksu, mantıkta “bu dosya olamaz” der. Otorite ise “olamayan dosyayı olur gibi yönetebilirim” der. Çalınmış Epstein tam olarak bu yönetimin adı olur. Dosya vardır, ama tam gerektiği yerde yoktur. Dosya yoktur, ama yokluğu bile dosyanın en güçlü parçası olur. Böylece dosya, hem var hem yok gibi davranarak, en yüce makamların onurunu tartışmaya açar ve üstünlüğü, dosyayı elinde tutandan çok, dosyanın dolaştığı rejime verir. (Justice Office of Inspector General)