Türkler Katliam Yaptı Lele Lölö

(playlist)

🦋🤖 Robo-Spun by IBF 🦋🤖

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛

Eski bir fıkrada Laz Temel ile Kürt Haso yolculuğa çıkar. Yol uzundur, yürümek ikisini de yorar. Bir çözüm bulurlar: sırayla birbirlerini sırtlarında taşıyacaklardır. Kural basittir. Sırtında taşınan kişi kendi yöresinden bir türkü söyleyecek, türkü bitince sıra değişecektir. Önce Haso Temel’i sırtına alır. Temel hızlı bir Karadeniz havası söyler, türkü kısa sürede biter, iner. Sonra Temel Haso’yu sırtına alır. Haso uzun havaya başlar: “Le leee, le leee…” Temel bekler, taşır, yorulur. Türkü hâlâ başlamış gibi durur. Sonunda dayanamaz: “Ula Haso, ne zaman bitecek?” Haso cevap verir: “Hele dur, daha bunun lo loo’su var.” Fıkra bu biçimiyle “daha bunun lolosu var” adıyla dolaşır (🔗).

Bu fıkra, dışavurum şantajını sade biçimde gösterir: anlam başlamadan yük başlar. Türküye girilmeden sırt yorulur; sözün içeriği gelmeden taşıma borcu doğar. “Lele” daha giriş sayılır, “lolo” gelecek uzatmanın haberidir. Sırtında taşıyan kişi henüz şarkının kendisini duymamıştır; yükü çoktan üstlenmiştir. “Türkler katliam yaptı lele lölö” cümlesi de bu fıkranın siyasal dile taşınmış halidir. İlk kısmı açık, ağır ve denetlenebilir bir iddia kurar: “Türkler katliam yaptı.” Böyle bir cümle tarih, yer, fail, emir zinciri, tanık, belge, mahkeme, mezar, sayı, göç, örgüt, devlet, yerel aktör ve siyasal sonuç ister. Tam bu noktada açılması gereken dosya, “lele lölö” ile ağıt makamına bağlanır. Anlamın başlaması gereken yerde dışavurum başlar; soru sorulacağı yerde dinleyici sırtında yükle bırakılır.

“Lele lölö” kelime dizisi gibi değil, siyasal noktalama işareti gibi çalışır. Normal nokta cümlenin bittiğini bildirir; bu noktalama cümlenin tartışma dışına alındığını bildirir. Normal ünlem duyguyu yükseltir; bu ünlem soru sormayı mahcup hale getirir. Normal üç nokta devam ihtimali açar; bu üç nokta açıklama borcunu erteler ve ertelemenin kendisini duygusal güç gibi sunar. “Türkler katliam yaptı” denildiğinde iddianın doğruluğu, kapsamı, faili, bağlamı ve sonucu konuşulabilir hale gelir. “Lele lölö” eklendiğinde iddia bilgiyle güçlendirilmek yerine duygu basıncıyla korunur. Cümlenin sonuna kanıt konmaz; yas efekti, makam, mahcubiyet ve anlaşılmazlığın ağırlığı konur.

Bu mekanizma Kürtçenin kendisine değil, Kürtçenin belirli kimlikçi sahnelerde üstlendirildiği role ilişkindir. Kürtçe yaşayan, çevrilebilir, tartışılabilir, cevaplanabilir bir dil olarak sahneye geldiğinde ortak anlam alanını genişletir. Ayin efekti olarak kullanıldığında ise anlamı genişletmek yerine anlamın üstüne kapanır. Dil, iletişim organı olmaktan çıkar; sadakat yoklaması, mahcubiyet üretimi ve sorgu kapatma aracına dönüşür. Türkçe ile herkesin anlayacağı bir suçlama kurulur; suçlama ayrıntı isteyecek hale geldiği anda Kürtçe, açıklık sağlayan bir çeviri alanı olarak değil, açıklığın üstünü örten bir ağıt efekti olarak getirilir. Dinleyici cümlenin içeriğine değil, cümlenin etrafındaki acı makamına bağlanır. Anlam isteyen kişi acıya mesafe alıyormuş gibi, çeviri isteyen kişi mahrem bir yarayı bozuyormuş gibi, kanıt isteyen kişi mağduriyete soğuk davranıyormuş gibi gösterilir. Böylece “lele lölö”, iddianın sonundaki masum ses olmaktan çıkar; kanıtın yerini alan mühür haline gelir.

Bu yapının en çarpıcı karşılığı iki çakma düzende görülür. Denizler kültü İsa çakmasıdır; çünkü çarmıh görüntüsünü alır, “ölüler ölülerini gömsün” buyruğunu bastırır. Kürtçü dil sahnesi bilinmeyen dil çakmasıdır; çünkü vecd görüntüsünü alır, “tercüme et, anlaşılır kıl, topluluğa yararlı ol” ölçüsünü bastırır. Birinde kaynak görüntü korunur, kaynak buyruğu silinir. Ötekinde kaynak esrar korunur, kaynak disiplini silinir. Birinde ölü beden gömülmez, yaşayan siyasetin üstüne sürülür. Ötekinde Kürtçe çevrilmez, anlamın üstüne sürülür.

Denizler paketinin İsa çakması olması, devrimci ölüler kültünün nasıl çalıştığını gösterir. İsa anlatısında çarmıh vardır; fakat “ölüler ölülerini gömsün” diye kesici bir emir de vardır. Bu emir, ölünün yaşayan hareketi rehin almasına, yasın çağrıyı durdurmasına, gömünün yürüyüşü yutmasına karşı durur. Leş Kavgaları metni, ölü insanla ölüm sonrası temsil artığı arasındaki ayrımdan ilerler. İnsan ölür; geriye hayatı, metinleri, eylemleri, yenilgileri, başarıları, hataları, çelişkileri ve siyasal bağlamı kalır. Bunların yerine fotoğraf, slogan, mezar pozu, pankart, yıldönümü koreografisi ve gözaltı çıkışı açıklaması geçtiğinde, ölen insanın somutluğu temsil paketine dönüşür (🔗).

Bu kültte genç beden, darağacı, mezar, fotoğraf, pankart, son söz, sigara, karanfil, yıldönümü ve “yaşıyor” sloganı birleşir. Yaşayan siyaset kurmak yerine ölü temsillerinden takviye alınır; yeni söz kurmak yerine eski mezarların enerjisiyle slogan çevrilir. Kaynak figürün en çarpıcı görüntüsü alınır, o görüntüyü sınırlayan emir silinir. Çarmıh kalır, “ölüler ölülerini gömsün” kopuşu gider. Acı kalır, hareket gider. Beden kalır, siyasal organ gider. Temsil kalır, yaşayan görev gider. Denizler kültü, İsa’dan acının sahne değerini alır; ölümden kopuş emrini bastırır.

Aynı tersine çevirme bilinmeyen dil meselesinde görülür. Hristiyan metinlerindeki “bilinmez dillerde konuşmak”, konuşanın içsel vecdini gösterebilir; fakat topluluğa yararlı olacaksa tercüme, açıklama ve anlaşılır söz gerekir. Hülyalı Espritüel İhsanlar metni bu ayrımı işler: bilinmez dillerde konuşmak, açıklayan ve topluluğu kuran söz karşısında sınırlı bir değere sahiptir; anlaşılır birkaç söz, anlaşılmaz çok sözden daha değerlidir (🔗). Buradaki ölçü nettir: vecd açıklığa, ses anlama, taşkınlık ortak faydaya bağlanır. Dinleyici anlamadığında sahne güçlenmiş sayılmaz; söz görevini tamamlamış sayılmaz.

Kürtçeyi sahneleyen kimlikçi teknik bu ölçüyü tersine çevirir. Tercüme geldiğinde büyü azalır; çünkü söz denetlenebilir hale gelir. Ne söylendiği, hangi iddiayı taşıdığı, hangi talebi kurduğu, hangi siyasal sonucu istediği, hangi kurum veya temsil makamı adına konuştuğu sorulabilir. Söz sıradanlaştıkça cevaplanabilir hale gelir. Bu yüzden “bilinmeyen dil çakması” denilen şey, Kürtçenin kendisi hakkında bir hüküm değil, Kürtçenin anlaşılmazlık sermayesi olarak kullanılmasına dair bir hükümdür. Sahici bilinmeyen dil öğretisinde anlaşılmayan söz açıklığa çağrılır. Çakma bilinmeyen dil sahnesinde anlaşılmazlık hakikat kanıtı gibi işletilir. Birinde tercüme gerekir; ötekinde tercüme büyüyü bozar. Birinde dinleyici içeri alınır; ötekinde dinleyici dışarıda tutulur ve dışarıda kalmanın suçluluğuyla yönetilir.

“Türkler katliam yaptı lele lölö” formülü, bu tersine çevirmeyi tek cümlede toplar. Türkçe iddia eder; “lele lölö” iddiayı açıklamaz, iddianın çevresine sorgu geçirmez bir halka çizer. Katliam kelimesi tek başına ağırdır; ağırlığı ayrıntıyla omurga kazanır. Hangi olay, hangi tarih, hangi yer, hangi fail, hangi tanık, hangi belge, hangi mahkeme, hangi mezar, hangi nüfus hareketi, hangi siyasal sonuç? Bunlar konuşulduğunda iddia ya sağlamlaşır ya sınırına kavuşur ya başka faillerle, bağlamlarla ve çelişkilerle birlikte görünür. “Kelimeler kifayetsiz kaldı” cümlesi tam da kelimelerin görevine başlayacağı noktada devreye sokulduğunda, açıklama borcu dışavurumla ertelenir.

Anlaşılmazlığın pornografisi burada başlar. Pornografi burada teşhir mantığını anlatır: şeyin kendisi açıklanmaz, görünüşü dolaşıma sokulur. Acı anlatılmaz; acı efekti gösterilir. Dil çevrilmez; çevrilmezlik sergilenir. Tarih açılmaz; tarihsel yara pozu dolaşıma sokulur. Cümle tartışılmaz; cümlenin tartışılmazlığı sahnelenir. Acının bilgisi yerine acının görüntüsü, dilin anlamı yerine dilin ses etkisi, tarihin ayrıntısı yerine tarihin suçluluk basıncı geçirilir. “Lele lölö” cümleye içerik eklemez; cümleyi denetlenebilirlikten çıkarıp huşu alanına taşır.

Dışavurum şantajı önce büyük iddiayı kurar, sonra açıklama ihtiyacını doğurur, ardından açıklama yerine dışavurumu sokar, en sonunda soru soran kişiyi ahlaki baskı altına alır. “Anlamıyorsan acıyı anlamıyorsun.” “Çeviri istiyorsan ruha kapalısın.” “Kanıt istiyorsan mağduriyeti küçümsüyorsun.” “Soru soruyorsan inkârcısın.” Bu sözler açık bilgi üretmez; soru sorma hakkını daraltır. Fıkradaki sırt taşıma bu yüzden merkezîdir. Temel, Haso’yu taşırken türkünün kendisini bekler; “lele” uzadıkça taşıma borcu büyür. “Daha bunun lolosu var” cevabı, dışavurumun bitimsizliğini ilan eder. Siyasi sahnede de benzer düzen oluşur: açıklama gelmeden mahcubiyet gelir, çeviri gelmeden borç gelir, söz başlamadan yük başlar.

Kimlikçi siyasal sahnede açık süreç soruları geri çekildikçe kimlik, mağduriyet, kadınlık, barış, mahremiyet ve dil aurası büyür. PKK’nın Kimlikçi Bal Tuzağına İndirgenmesi Rezilliği metni, gerçek bir sürecin açık yetki, tutanak, karar, doğrulama, hukuk, denetim ve hesap zinciri gerektirdiğini vurgular. Kim hangi yetkiyle konuşuyor, hangi karar hangi mekanizmayla alınıyor, hangi ihlal nasıl kayda geçiyor, hangi kurum kime karşı sorumlu? Bu sorular süreç kelimesinin içini doldurur (🔗). Bu zincir zayıfladığında sahneye kimlik zırhı çıkar. Somut yetki sorusuna belgeyle karşılık verilmez; soru soran kişinin ahlakı hedeflenir. “Kimliği hedef alıyorsun”, “barışı sabote ediyorsun”, “acıya yabancısın” gibi ithamlar, hesap sorusunun çevresine duvar örer. Dil bu duvarın sesli halkası olur. Cümlenin ne dediği geri çekilir; hangi acı makamından söylendiği öne çıkar.

Bu düzen, siyasal tartışmayı ayin düzenine yaklaştırır. Ayinde söz içerikten çok ritimle işler. Soru, akışı bozan davranış sayılır. Çeviri, sırrı dünyevileştiren işlem sayılır. Kanıt, vecdi soğutan müdahale sayılır. Dilin toplumsal gücü ters çevrilir: ortak anlam üretmek yerine ortak anlamı askıya alan bir baskı aracı doğar. Böylece kimlik, temsil edilen insanların özgürlüğünü büyüten zemin olmaktan çıkar; açık soruların üstünü örten sahne zırhına dönüşür. Dil, bu zırhın duyulur yüzü olur.

Denizler kültü ve Kürtçü dil sahnesi aynı makinenin iki koludur. Birinde ölü beden gömülmez; yaşayan siyasetin üstüne sürülür. Ötekinde Kürtçe çevrilmez; anlamın üstüne sürülür. Birinde çarmıh dekoru alınır ve “ölüler ölülerini gömsün” emri silinir. Ötekinde bilinmeyen dil dekoru alınır ve “tercüme et, anlaşılır kıl, topluluğa yararlı ol” ölçüsü silinir. İkisi de eksik organı teşhir fazlasıyla kapatır: strateji zayıfladığında ölü beden büyütülür; hesap zinciri zayıfladığında kimlik makamı büyütülür; tercüme zayıfladığında dil kutsallaştırılır; belge zayıfladığında acı makamı yükseltilir; açık siyaset zayıfladığında dışavurum şantajı devreye girer.

Gerçek dil çevrildikçe genişler. Gerçek acı anlatıldıkça bağlam kazanır. Gerçek tarih soruyla kuvvetlenir. Gerçek siyaset açık yetki, açık söz, açık hedef ve açık hesapla kurulur. “Lele lölö” ise bu açıklığın kapandığı yerde duyulan sestir. Kanıtın yerini alan mühürdür. Tercümenin yerini alan mahcubiyettir. Anlamın başlayacağı yerde yükü başlatan siyasal noktalama işaretidir.