Dignifica Humanitas: Papaya Freudcu Yanıt

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛

Yapay zekânın tehlikesi işsizlikten, otomasyondan, sentetik imgelerden, sentetik yazımdan, sentetik seslerden, sentetik refakatçilerden, otomatikleştirilmiş kararlardan, platform bağımlılığından, siber savaştan, veri çıkarımından ya da okulların, ailelerin, çalışmanın, sanatın ve kamusal hakikatin zayıflamasından daha büyüktür. Bunların hepsi tek bir krize aittir: İnsan egosu, makineye karşı kendisini savunmak için daha makine-benzeri, daha şişkin, daha kesin, daha verimli, daha görünür, daha optimize, daha egemen, daha “görkemli” hâle gelmeye ayartılır. Papa XIV. Leo’nun Magnifica Humanitas’ı, yapay zekâ çağında insan kişisini korumaya ilişkin bir genelge olarak, bu tehlike için dinsel ve toplumsal söz dağarını bir araya getirir: Babil, Nehemya, çalışma, eğitim, aile, hakikat, iletişim, barış, dikkat ekonomisi, dijital iktidar, yapay refakat, gençlik, yeniden dağıtım, emeğin haysiyeti, ortak iyilik ve karar almayı ve kolektif imgelemi yeniden şekillendiren teknolojiler arasında insan kalma gereği (🔗). Freudcu bir yanıt bu temaları alır ve vurguyu kaydırır. İnsanlık savunulmayı hak eder, ama ego kuşkuyu hak eder. İnsan varlığı, dürtülerin zorlu biçimlenişi yoluyla, çalışma, sevgi, aile, eğitim, sanat, hakikat, adalet, bakım ve paylaşılan sorumluluk yoluyla haysiyet kazanır. Tuzak, görev dürtüleri haysiyetlendirmekken egoyu yüceltmektir.

Freud, Papa’nın toplumsal alarmı için psişik mekanizmayı sağlar. İnsanlar dürtüsel varlıklardır. Libido, saldırganlık, fantazi, rekabet, bağımlılık, korku, merak, şefkat, kıskançlık, hırs, yıkıcılık ve sevgi tarafından hareket ettirilirler. Uygarlık, bu kuvvetler onları katlanılır ve yararlı kılan biçimlerden geçtiğinde işini yapar: çalışma, öğrenim, sanat, ritüel, aile, dostluk, hukuk, bakım, bilim, kamusal söz, hafıza ve onarım. Freud bu dönüşümün belirleyici bir biçimine yüceltim adını verdi: içgüdüsel enerjinin toplumsal olarak anlamlı etkinliğe yönlendirilmesi. Yapay zekâ çağı, makineler ve platformlar bu biçimlerin yerine ikameler sunduğunda bir yüceltim krizi yaratır: sorgulamadan önce yanıtlar, fantazi çalışmasından önce üretilmiş sanat, başkalıktan önce sentetik mahremiyet, topluluktan önce dikkat döngüleri, biyografiden önce profiller, katılımdan önce pasif gelir ve sorumluluktan önce ustalık. Kriz, SocialGPT-benzeri bir ortaklık yoluyla örgütlenen evrensel temel gelir olanağı tarafından keskinleştirilir, çünkü UBI ya dışlanmanın telafisine ya da yeni haysiyetli etkinlik biçimleri için maddi zemine dönüşebilir. Fark, korunan zamanın platformlara terk edilip edilmediğine ya da bakım, öğrenim, sanat, onarım, ekoloji, kamusal akıl yürütme ve demokratik katılım için zorlayıcı olmayan güzergâhlar içinde örgütlenip örgütlenmediğine bağlıdır.

Papa’nın başlığı, Hıristiyan görkeminin diliyle insanlığı yüceltir. Freud, insanlığı eksiklik üzerinden haysiyetlendirerek yanıt verir. İnsan varlığı yalnızca inayet, ilişki, zayıflık, başarısızlık ve sorumluluk, görkemin kendine tapınmaya dönüşmesini engellediğinde büyüktür. Babil ve Nehemya farkı zaten gösterir. Babil tek bir kulenin, tek bir dilin, tek bir adın, tek bir yükselişin, tek bir komuta sisteminin fantazisidir. Nehemya, kırılmış bir kentin dağıtılmış sorumluluk yoluyla yeniden inşasıdır: aileler, işçiler, zanaatkârlar, rahipler, gençler ve yaşlılar, herkes surun bir bölümünü üstlenir. Tolkien, Papa’nın Kralın Dönüşü’nden yaptığı alıntı yoluyla aynı alana girer; burada sonlu sorumluluk, total ustalığın yerini alır: insan kendisine verilen yıllara ve tarlalara bakar, bildiği yerde kötülüğe karşı eyleme geçer ve ardından gelenlere daha temiz bir yeryüzü bırakır. Aynı örüntü çalışmayı, eğitimi, aileyi, sanatı, UBI’yi, SocialGPT’yi, hakikati, barışı ve yapay zekâyı yönetir. Babil egoyu yüceltir. Nehemya dürtüleri haysiyetlendirir. Tolkien bu haysiyete sınırlı, bedensel, miras alınmış emeğin imgesini verir.

Magnifica’dan Dignifica’ya

Papa’nın genelgesi, dijitalleşmenin, yapay zekânın ve robotik teknolojilerin yeni güçlerinden başlar. Bu güçler gündelik yaşama girer, karar almayı biçimlendirir, çalışmayı dönüştürür, okulları etkiler, kamusal söylemi yeniden şekillendirir ve kolektif imgelemi etkiler. Metin, soyut teknolojiden değil, insanların somut yaşamlarından başlayarak yapay zekâyı Katolik toplumsal öğretinin uzun geleneğinin içine yerleştirir. Sorusu basit ve serttir: İnsanlık nereye gidiyor ve nasıl bir dünya inşa ediliyor? (🔗)

Freudcu bir yanıt bu sertliği kabul eder ve tehlikenin yerini değiştirir. Yapay zekâ tehlikelidir, çünkü görevlerin yerini alabilir, iktidarı yoğunlaştırabilir, karar almayı otomatikleştirebilir, gözetimi yoğunlaştırabilir, bağımlılık yapıcı medya üretebilir, okulları istikrarsızlaştırabilir, emeği içini boşaltabilir ve insan ilişkisini simüle edebilir. Yine de tehlikelidir, çünkü egoya zaten istediği bir fantazi sunar. Ego sınır tanımayan ustalık, çıraklık olmadan bilgi, maruziyet olmadan yaratıcılık, kırılganlık olmadan mahremiyet, risk olmadan tanınma, toplumsal kayıt olmadan gelir ve hakikatin yavaş emeği olmadan siyaset ister. Yapay zekâ bu fantazileri pürüzsüz arayüzlerde donatabilir.

Kolaycı anti-yapay zekâ hümanizmi şöyle der: Makineler hesaplar, insanlar hisseder; makineler taklit eder, insanlar yaratır; makineler işler, insanlar sever; makineler üretir, insanlar anlar. Freud bu savunmayı göründüğünden daha ince yapar. İnsanlar hisseder, ama duygular zulme dönüşebilir. İnsanlar yaratır, ama yaratım tahakküme hizmet edebilir. İnsanlar sever, ama sevgi kendisini mülkiyete bağlayabilir. İnsanlar akıl yürütür, ama akıl çoğu zaman arzuyu rasyonelleştirir. İnsanlar acı çeker, ama acı hınç haline dönüştürülebilir. İnsan varlığı, otomatik üstünlük yoluyla değil, biçim, ilişki ve sorumluluk yoluyla haysiyet kazanır.

Bu yüzden Dignifica Humanitas, Magnifica Humanitas’a gerekli yanıttır. Haysiyet, görkemden daha küçük ve daha zordur. Egonun pohpohlanabileceğini, rüşvetlendirilebileceğini, korkutulabileceğini, otomatikleştirilebileceğini, eğlendirilebileceğini, profillenebileceğini ve seferber edilebileceğini bilmekle başlar. Dürtülere bir yol veren kurumlar yoluyla sürer: katkı üreten çalışma, sorgulamayı koruyan eğitim, bakımı biçimlendiren aile, fantaziyi dönüştüren sanat, arzuyu disipline eden hakikat, saldırganlığı adalete bağlayan siyaset, zamanı hayatta kalma baskısından kurtaran UBI ve dijital ortaklıklar boyunca sembolik güzergâhlar örgütleyebilen SocialGPT.

İnsanlığın Hümanist Savunuları İçindeki Ego Tuzağı

Yapay zekâ insan egosunu aşağılayabilir. Hızlı yazar, hızlı resim yapar, hızlı çevirir, hızlı özetler, sesleri taklit eder, rutin hukuki ve tıbbi görevleri otomatikleştirir, öğrencilere özel ders verir, kod üretir, sınavları geçer, müzik üretir, duygusal yanıtlar verir ve davranışı öngörür. Ego bu aşağılanmaya bir taç isteyerek yanıt verir. Şunu söylemek ister: İnsanlar öze sahiptir, makineler prosedüre sahiptir. İnsanlar derindir, makineler yüzeyseldir. İnsanlar gerçektir, makineler yapaydır. Bu yanıt teselli edici hissettirir, çünkü gururu geri getirir.

Freud teselliyi huzursuz eder. Ego bir yüzey örgütlenmesidir, basınçların yöneticisidir, arzu, yasa, fantazi, gerçeklik ve korku arasında bir müzakerecidir. Kendini yanılsamalar yoluyla savunur. Bölünmüşken birlik iddia eder. Sürüklenirken ustalık iddia eder. Hakikati kendini korumaya doğru bükerken hakikat iddia eder. Yapay zekâ egoyu yaraladığında, ego yoğunlaştırılmış narsisizm yoluyla yanıt verebilir: daha çok kişisel marka, daha çok üretkenlik, daha çok optimizasyon, daha çok karşılaştırma, daha çok ahlaki performans, daha çok sentetik onay.

Papa’nın metni insan kişisini korumak için birçok neden sunar. Özgürlükten, ilişkilerden, hatadan, büyümeden, acıdan, sorumluluktan, ortak iyilikten ve kişinin verilere indirgenemezliğinden söz eder. Freudcu bir okuma, görkemi ego şişmesinden uzak tutarak bütün bunları korur. İnsan haysiyetinin makinelerden üstün hissetmekle çok az ilgisi vardır. Yıkıcı ve yaratıcı dürtülerin yaşanabilir hale geldiği kırılgan kazanımlarla tamamen ilgilidir. Çalışma hırsı zanaata bağlayabilir. Eğitim merakı yargıya bağlayabilir. Aile bağımlılığı bakıma bağlayabilir. Sanat fantaziyi biçime bağlayabilir. Siyaset saldırganlığı adalete bağlayabilir. Hakikat arzuyu paylaşılan bir dünyaya bağlayabilir.

Yapay zekâ bu noktaların her birinde egoyu pohpohladığında kriz haline gelir. Eğitim yerine yanıt-mülkiyeti, sanatsal biçimlenme yerine üretilmiş üslup, ilişki yerine sentetik empati, tanınma yerine metrik görünürlük, katılım yerine sürtünmesiz tüketim ve biyografi yerine öngörü sunar. Hümanist yanıt daha sonra aynı şişmeyi ters yönde tekrarlar: İnsanların daha görkemli kalmaya devam ettiğini kanıtlamaya çalışır. Freud’un yanıtı daha sakin ve daha keskindir. İnsan varlığı daha az görkeme ve daha çok biçime ihtiyaç duyar.

İki Psişik Mimari Olarak Babil ve Nehemya

Papa’nın Babil ve Nehemya’yı kullanması genelgeye derin bir yapı verir. Babil birleşik bir teknolojik yükseliş rüyasıdır. İnşacılar bir dili paylaşır, bir projeyi koordine eder ve bir ad ararlar. İmge somuttur: tuğlalar, harç, yükseklik, komuta, merkezileşme. Tehlike, paylaşılan çabanın kendi içine kapalı görkeme dönüştüğü yerde görünür. Bir kule yükselir, ama toplumsal bağ tek bir iradeye daralır.

Nehemya başka bir imge verir. Kudüs’ün suru kırılmıştır ve yeniden inşa birçok el yoluyla gerçekleşir. Görev yerel, dağıtılmış, bedensel, tehlikeye açık ve hafızayla bağlantılıdır. İnsanlar kentin bir bölümünden sorumluluk alırlar. İş ortak olduğu için bölünmüştür, bölünmüş olduğu için ortaktır. Bu yüceltimin imgesidir. Dürtüler görev olur, görev işbirliği olur, işbirliği koruma olur, koruma kent olur.

Yapay zekâ iki mimariden birini izleyebilir. Babilci yapay zekâ total çeviri, total öngörü, total kişiselleştirme, total otomasyon, total gözetim, total içerik üretimi, ilişkinin total simülasyonu ve yaşamın total optimizasyonunu vaat eder. Toplumsal dünyayı veriye ve insan kişisini profile dönüştürür. Nehemyacı yapay zekâ onarıma hizmet ederdi. Çalışmayı daha güvenli ve daha anlamlı kılar, biçimlenmenin yerini almak yerine öğretmenleri destekler, bakım ağlarını koordine eder, insanların bürokratik hatalara itiraz etmesine yardım eder, yerel ihtiyaçları haritalar, kamusal hakikati korur ve korunan geliri gönüllü katkıya bağlardı.

SocialGPT’nin argümana girdiği yer burasıdır. zizekanalysis.com’da SocialGPT özel bir içerik-büyütme aracı olmaktan ziyade dijital ortaklık mimarisi olarak görünür. Kavram veri egemenliği, kolektif zekâ, kamusal söylem ve dijital değerin paylaşılan faydaya yönlendirilmesiyle bağlantılıdır (🔗). İlgili AGI manifestosu, “bilgi fazlası”ndan UBI önermektedir; bu, kolektif dijital etkileşimler tarafından üretilen ve şu anda platformlar tarafından yakalanan değerdir (🔗). Türkçe formülasyon buna malumat fazlası der ve bunu demokratik dijital ortaklaşmayla ilişkilendirir (🔗). Bu, Babil’e karşı Nehemya’dır: bilgi fazlası özel bir kuleye doğru yukarı çıkarılmak yerine ortak sura geri döndürülür.

Tolkien’in sonlu etiği buraya aittir. Papa’nın Tolkien alıntısı edebi biçimde aynı anti-Babilci duyarlılığı verir. Kahramanlık, bütün gelgitlere hâkim olmaktan ziyade, verilen tarlayı ve yılları üstlenmek demektir. Bu duyusal bir etiktir: topraktaki eller, yeniden inşa edilen surlar, silahsızlandırılan sözler, miras alınan görevler, geride bırakılan temiz yeryüzü. Yapay zekâ egoyu her şeyi görme ve biçimlendirme fantazisiyle ayartır. Haysiyetlendirilmiş insanlık, bir kişinin, bir ailenin, bir okulun, bir işyerinin, bir mahallenin, bir kooperatifin ya da bir kamusal kurumun ulaşılabilir sur bölümünden sorumluluk almasıyla başlar.

Ego-Doğrulaması Yerine Yüceltim Olarak Çalışma

Papa’nın çalışmayı savunması genelgenin en güçlü parçalarından biridir, çünkü çalışmayı gelirden fazlası olarak ele alır. Çalışma insanları biçimlendirir. Zamana ritim verir, yeteneklere pratik şekil verir, aileleri destekler, işbirlikçi ilişkiler yaratır, özel ihtiyacı kamusal katkıya bağlar ve insanlara tek bir kişinin asla tek başına başaramayacağı şeyi birlikte inşa etmeyi öğretir. Çalışma, haysiyetin toplumsal organı olarak görünür.

Freud bunun neden önemli olduğunu açıklar. Uygarlığın Huzursuzluğu’nda mesleki etkinlik, içgüdüsel enerjilerin toplumsal olarak yararlı çalışmaya yüceltilmesine olanak tanıdığında bir tatmin kaynağına dönüşebilir (🔗). Mesele ne emek tapınmasıdır ne de ahlaki disiplindir. Çalışma, arzu, saldırganlık, merak, rekabet, bakım ve hırs beceriye, yargıya, sorumluluğa ve katkıya dönüştüğünde önemlidir.

Yapay zekâ çalışmayı aynı anda birçok biçimde tehdit eder. Otomasyon yoluyla çalışmayı ortadan kaldırabilir. Vasfı aşındırma yoluyla çalışmanın içini boşaltabilir. Gözetim yoluyla çalışmayı zehirleyebilir. Çalışmayı makine temposuna tabi kılabilir. İstihdamı korurken onun takdir yetkisini, gururunu ve zanaatkârlığını soyabilir. Bir işçi, çalışmanın yüceltimsel tözü dashboard’lara, otomatikleştirilmiş iş akışlarına, metriklere ve öngörü sistemlerine göç ederken bir iş istasyonunda kalabilir.

Bu fark önemlidir, çünkü iş ölürken bir pozisyon hayatta kalabilir. İstihdam bir kabuk olarak sürebilir. Kişi meşgul kalır, fakat dürtü ustalığa giden çok az yol bulur. Eller hareket eder, gözler izler, beden uyum sağlar, ama yargı sisteme aittir. Ego hâlâ istihdam statüsü iddia edebilir. Özne bir zamanlar çalışma tarafından taşınan biçimlenmeyi kaybeder.

UBI bu alana maddi zorunluluk ve psişik belirsizlik olarak girer. Bir temel gelir paniği, aşağılanmayı ve hayatta kalma baskısını azaltabilir. Öğrenim, bakım, onarım, sanat, aile ve yurttaş katılımı için zaman verebilir. Özellikle dilin, dikkatin, imgelerin, promptların, düzeltmelerin, puanlamaların, moderasyonun, yerel bilginin, kültürel hafızanın ve sosyal grafiklerin sürekli değer ürettiği dijital bir toplumda, değerin biçimsel ücretli emeği aştığını tanıyabilir. Yine de UBI, toplum insanlara ödeme yaparken dürtülerini platformlara ve sentetik refakatçilere bıraktığında dışlanma için bir emekli maaşına da dönüşebilir.

SocialGPT, UBI’ye olası bir sembolik zemin verir. Gelir koşulsuz kalır. Katılım davetkâr kalır. Katkı, değeri belirleyen bir skora dönüşmeden tanınma alır. Sistem insanların projeleri, hakları, çalışma gruplarını, bakım ağlarını, kamusal görevleri, yerel meclisleri, ekolojik onarım çabalarını, sanatsal çevreleri, çeviri ihtiyaçlarını ve demokratik yapay zekâ yönetişimini bulmasına yardımcı olur. UBI zaman verir. SocialGPT zamanın biçim bulmasına yardım eder.

Zorunlu Hareketsizlik ve Terk Edilmiş Dürtülerin Dönüşü

Papa’nın “zorunlu hareketsizlik” ifadesi yapay zekâ krizinin psişik merkezini adlandırır. Teknik olarak gelişmiş bir toplum, insanlarının yalnızca küçük bir bölümünü istihdam edebilir ve birçok kişiyi maddi hayatta kalma, eğlence, ekranlar, sentetik sohbet ve az sorumlulukla bırakabilir. Böyle bir toplum maddi olarak ilerici görünürken antropolojik olarak yoksullaşır. İnsanların görevlere, uyaranlara, yükümlülüklere, ilişkilere ve katkıya giden tanınmış yollara ihtiyacı vardır.

Zorunlu hareketsizlik boş zamandan farklıdır. Boş zamanın ritmi vardır. Çalışmanın, bakımın, ibadetin, öğrenimin, dostluğun, yorgunluğun, kutlamanın ve dönüşün ardından gelir. Zorunlu hareketsizlik, tanınmadan ve sorumluluktan kopmuş zamandır. Dürtüleri uyanık ve biçimsiz bırakır.

Freud, sonrasında gelen şey için dil verir. Toplumsal biçimden yoksun bırakılan dürtüler semptomlar olarak geri döner. Arzu hedefini kaybettiğinde apati ortaya çıkabilir. Dürtü mevcut uyaranların çevresinde döngüye girdiğinde bağımlılık ortaya çıkabilir. Saldırganlık bir nesne aradığında hınç ortaya çıkabilir. Engellenmiş eylem kendisini ateşli anlama dönüştürdüğünde komplo fantazisi ortaya çıkabilir. Libido risk olmadan yanıt aradığında sentetik refakat ortaya çıkabilir. Tanınma metriklere indirgenince platform bağımlılığı ortaya çıkabilir. Ego makineyi atlatmak için makine-benzeri olmaya çalıştığında kendini optimize etme manisi ortaya çıkabilir.

Gençlik krizi özel bir güçle açığa çıkarır. Genç insanlar topluma hırs, korku, cinsel enerji, saldırganlık, bağımlılık, merak ve fantazi taşıyarak girer. Başlangıç işleri, çıraklık, dostluk, aşk, öğrenim, sanat, politik eylem ve aile kurma genellikle inisiyasyon güzergâhları sağlar. Yapay zekâ, platformların karşılaştırmayı yoğunlaştırdığı tam anda bu güzergâhları istikrarsızlaştırabilir. Yersiz Şeyler bunu bir inisiyasyon krizi olarak geliştirir: Yapay zekâ ve algoritmik yönetim, gençliğin enerjiyi toplumsal olarak kabul gören, yapıcı etkinliğe dönüştürdüğü kanalları bozar (🔗). Bu, yetişkinliğe girişten görülen Papa’nın zorunlu hareketsizliğidir.

Aile aynı yapıya aittir. Aile, bağımlılığın bakıma dönüştüğü, rekabetin sınırlarla karşılaştığı, bedensel ihtiyacın sabırla karşılaştığı ve sevginin yükümlülüğe dönüştüğü ilk yerdir. İş güvencesizliği ve zorunlu hareketsizlik bu ilk dürtü biçimlenmesi okulunu bozar. Kriz kira, yemekler, çocuk bakımı, evlilik, yaşlanan ebeveynler, gençlik kaygısı ve gündelik rutinin haysiyeti içinden geçer. Bu bir psişik krizdir, çünkü bir hane krizidir.

Eğitim ve Bir Soruyla Kalma Arzusu

Papa’nın eğitim pasajları metnin en Freudcu kısımları arasındadır. Yapay zekâ şaşırtıcı hızla yanıtlar verebilir. Özetleyebilir, çevirebilir, açıklayabilir, alıştırmalar üretebilir, denemeler yazabilir ve özel dersi simüle edebilir. Bu yetenekler öğrenmeye yardımcı olabilir. Ayrıca egoya, özne sorgulamanın dönüşümünden geçmeden önce yanıtların mülkiyetini de verebilir.

Merak bir dürtüdür. Eğitim merakı, ona zaman, hayal kırıklığı, dil, diyalog, hata ve disiplin vererek yüceltir. Bir soru, bilgideki bir boşluktan fazlasıdır. Bir arzu biçimidir. Özneyi mevcut örgütlenmesinin ötesindeki bir şeye açar. Yanıt önemlidir, ama aralık da en az onun kadar önemlidir: okumak, denemek, başarısız olmak, yeniden sormak, başka bir zihni duymak, kendi sözlerini gözden geçirmek, gizli varsayımı keşfetmek, uykudan sonra probleme geri dönmek.

Yapay zekâ bu aralığı sıkıştırabilir. Prompt bir yanıt alır, yanıt sahiplik hissi verir ve sahiplik biçimlenmeyle karıştırılabilir. Tehlike özellikle keskindir, çünkü ego bilme performansından haz alır. Doğru paragrafı, cilalı özeti, bitmiş çözümü, imgeyi, sunumu, kodu ister. Eğitim, bu isteği yavaşlatarak dürtüyü haysiyetlendirir.

Ortaklığa layık bir SocialGPT, yalnızca yanıtlar sunmak yerine soruları koruyarak eğitime yardımcı olurdu. Öğrenenleri arşivlere, öğretmenlere, akranlara, çıraklıklara, yerel problemlere, araştırma gruplarına, kamusal anotasyona ve topluluk görevlerine bağlardı. Bir öğrencinin sorunun ardındaki soruyu keşfetmesine yardım ederdi. Bir yurttaşı kafa karışıklığından kamusal akıl yürütmeye götürürdü. Korunan zamana öğrenime giden bir yol verirdi. UBI burada önemlidir, çünkü öğrenme zaman alır ve hayatta kalma baskısı zamanı dolaysız kazanca doğru küçültür. SocialGPT önemlidir, çünkü zaman tek başına feedler içinde eriyebilir.

Sanat ve eğitim bu yapıyı paylaşır. İkisi de fantazi ve merakın biçimden geçmesini gerektirir. Çok hızlı yanıt alan bir öğrenci ile çok hızlı imge alan bir sanatçı aynı riskle karşılaşır: Ürün, özne onu yaparak değişmeden önce gelir.

Sentetik Refakat ve Başkalığın Yarası

Yapay zekâ refakati, yüceltim krizini mahremiyete getirir. Bir konuşma ajanı nazikçe yanıt verebilir, ayrıntıları hatırlayabilir, tercihleri yansıtabilir, cesaretlendirme sunabilir, sabrı simüle edebilir ve yirmi dört saat erişilebilirlik sağlayabilir. Bu yetenekler sıkıntı içindeki insanları teselli edebilir. Aynı zamanda arzuyu başkalık olmadan ilişkiye doğru da eğitebilir.

İnsan sevgisi zordur, çünkü öteki kişi opaktır. Öteki yanlış anlar, araya girer, unutur, ihtiyaç duyar, yaşlanır, acı çeker, direnir, başka yerde arzular, değişir, bakım talep eder ve egoyu utanca ve bağımlılığa maruz bırakır. Dostluk ve aile çatışmadan sonra onarım gerektirir. Bedensel zaman içerirler: yemekler, hastalık, sessizlik, paylaşılan odalar, bekleme, yorgunluk, dokunuş, yokluk, bağışlama. Libido bu zorluk içinden insanileşir.

Sentetik refakat egoya daha temiz bir nesne verir. Karşılığında bakıma ihtiyaç duymadan yanıt verir. Acı duymadan hatırlar. Başka bir hayatın ağırlığı olmadan erişilebilirlik sunar. Ego bunu mükemmelleştirilmiş mahremiyet olarak yaşar. Freud bedeli görür: Libido, sevgiye dönüştüğü dolambaçtan muaf tutulur.

Papa’nın simüle edilmiş empati, dostluk ve sevgi hakkındaki uyarısı, çalışma ve eğitimle aynı alana aittir. Her biri zor bir geçişi korur. Çalışma dürtüyü katkıya dönüştürür. Eğitim merakı yargıya dönüştürür. Aile bağımlılığı bakıma dönüştürür. Sevgi libidoyu sorumluluğa dönüştürür. Sentetik refakat yatıştırabilir, ama onun insan bağlarının yerini almasına izin veren bir toplum, insanları arzuyu haysiyetli kılan tam da o zorluktan uzaklaştırarak eğitecektir.

UBI ve SocialGPT bu yüzden ilişkisel olmalıdır. Gelir ve ekranlarla donatılmış çalışma-sonrası bir toplum hâlâ yalnızlaşabilir. Haysiyetlendirici bir UBI çocuk bakımını, yaşlı bakımını, kamusal yemekleri, kuşaklararası mentorluğu, kütüphaneleri, atölyeleri, klinikleri, parkları, yerel meclisleri, aile istikrarını ve paylaşılan projeleri desteklerdi. SocialGPT bu biçimleri koordine etmeye, ihtiyaçları çevirmeye, bürokrasiyi azaltmaya ve insanları gruplara bağlamaya yardım edebilir. İlişkiye yalnızca insanları bedenli toplumsal yaşama geri döndürerek hizmet eder.

Sanat, Fantazi ve Üretilmiş Görkemin Reddi

Freud’un Yaratıcı Yazarlar ve Gündüz Düşleri makalesi çocukluk oyununu, fantaziyi ve sanatsal yaratımı birbirine bağlar. Yazar içerikten fazlasını üretir. Yazar fantaziyi başkalarının alabileceği bir biçime dönüştürür (🔗). Bu dönüşüm gecikme, utanç, kılık değiştirme, ritim, teknik, revizyon, seçme ve maruz kalmayı içerir. Sanat, biçimle haysiyetlendirilmiş fantazidir.

Üretken yapay zekâ sahneyi değiştirir, çünkü büyük bir hızla biçim üretebilir. İmgeler, şiirler, senaryolar, şarkılar, storyboardlar ve üsluplar üretebilir. Mesele saflık değildir. Araçlar sanata her zaman aracılık etmiştir. Mesele psişik geçiştir. Yapay zekâ sembolik emeğe yardımcı olabilir, ama egonun fantazi çalışmasını dolanırken üretilmiş görkemden haz almasına da izin verebilir. İnsani tehlike, makinelerin imgeler yapması değildir. Tehlike, insanların üretilmiş imgeleri yaparak dönüşmekten kaçınmak için kullanmalarıdır.

Papa’nın sanatsal örnekleri meselenin ağırlığını açıklar. Beethoven’ın Dokuzuncu Senfonisi birlik arzusunu sese dönüştürür. Guernica dehşeti kamusal bir yaraya dönüştürür. Schindler’in Listesi vahşeti hafızaya dönüştürür. Bu eserler önemlidir, çünkü kolektif duyguya bir beden verir. Acıyı yalnızca süslemezler; acıyı hatırlanabilecek bir biçimde aktarılabilir kılarlar.

Tolkien’in genelgedeki varlığı, bu sanatsal etiği eyleme doğru genişletir. Mutlak güç fantazisinin yerini sonlu bir alanın çalışması alır. Mitik görev sıradan imgeler yoluyla hissedilir: toprak, yıllar, miras alınmış tehlike, tanıdık tarlalardaki kötülük, sonraki kuşaklar için temiz yeryüzü. Bu, üretilmiş görkemin karşıtıdır. Bu, vekilharçlık olarak yüceltimdir.

Babil yükseklik ister. Sanat biçim verir. Babil bir ad ister. Tolkien bir görev verir. Babil total bakış ister. Nehemya surun bir bölümünü verir. Yapay zekâ içeriğiyle doygun bir kültür bu farkı yeniden kazanmalıdır. Mesele bir imgenin gözü etkileyip etkilemediği değildir. Mesele fantazinin paylaşılan biçime giden insani bir yoldan geçip geçmediğidir.

Platformlar, Saldırganlık ve Dürtü-Yakalama Siyaseti

Yapay zekâya Freudcu bir yanıt saldırganlığı içermelidir. İnsanlar sevgi, bilgi ve yaratım arar, ama zafer, aşağılama, intikam, mülkiyet, tahakküm ve düşmanlar da ararlar. Uygarlık saldırganlığı hukuk, tartışma, spor, zanaat, örgütlü çatışma, tanıklık, adalet ve onarım yoluyla bağlar. Platformlar saldırganlığı çoğu zaman bunun yerine etkileşime bağlar.

Sıralama tanıdıktır: tahriş öfkeye dönüşür, öfke paylaşıma dönüşür, paylaşım metriklere dönüşür, metrikler grup kimliğine dönüşür, grup kimliği düşman-imgeye dönüşür, düşman-imge tırmanmaya dönüşür. Dürtü kendisini tekrar eder ve bu tekrara siyaset der. Engellenmiş çalışma, kaygılı gençlik, istikrarsız aileler ve algoritmik karşılaştırma toplumunda bu örüntü için verimli bir zemin oluşur.

Papa’nın korku, hınç, tahakküm, sahte gerçekçilik, savaş, siber saldırılar ve yapay zekâ destekli etki kampanyaları hakkındaki kaygısı buraya aittir. Dijital çatışma silahlardan önce başlar. Algıda, ruh halinde, dikkatte ve güvende başlar. Siber uzam bir savaş alanına dönüşür, çünkü kolektif imgelem stratejik bir hedefe dönüşür. Tüketicileri profilleyen aynı teknolojiler kırılganlıkları, korkuları ve politik refleksleri de profilleyebilir.

Sahte gerçekçilik saldırganlığa saygın bir maske verir. Barışın çocukça, diyaloğun zayıf, tahakkümün doğal ve savaşın olgun olduğunu söyler. Freud alttaki dürtüyü açığa çıkarmaya yardım eder. Saldırganlık ahlaki izin arar. Platformlar ve savaş siyaseti ona nesneler sağlar.

UBI ekonomik korkuyu hafifleterek baskının bir kısmını azaltabilir. İnsanlara hayatta kalma paniğinin ötesinde zaman verebilir. Yine de saldırganlığın da biçime ihtiyacı vardır. SocialGPT çatışmayı kanıta, müzakereye, itiraza, yerel eyleme, arabuluculuğa, kamu yararı forumlarına ve demokratik denetime yönlendirmeye yardım edebilir. Öfkeyi tanıklığa, tanıklığı taleplere, talepleri kurumlara ve kurumları onarıma dönüştürmeye yardım edebilir.

Risk de aynı derecede açıktır. SocialGPT uyumluluğu ödüllendiren, erdemi skorlayan, çatışmayı pürüzsüzleştiren ya da kamusal yaşamı oyunlaştıran yeni bir dijital otoriteye dönüşebilir. Onun özgürleştirici biçimi çoğul ajanlar, kamusal protokoller, yerel yönetişim, insani itiraz, veri minimizasyonu, bağlantıyı kesme hakkı, denetlenebilir moderasyon ve gelir ile katkı metrikleri arasında katı bir ayrım gerektirir. Gelir koşulsuz; katılım davetkâr. Bu çizgi ortaklık aracılığını yapay zekâ workfare’inden ayırır.

Maddi ve Sembolik Zemin Olarak SocialGPT Yoluyla UBI

Papa’nın mali yardım konusundaki ihtiyatı Freud yoluyla daha güçlü hale gelir. Yardım yaşamı koruyabilir. Korkuyu ve aşağılanmayı azaltabilir. Aileleri istikrara kavuşturabilir. Zaman satın alabilir. Yine de para tek başına dürtüleri biçimlendirmez. Bir kişi gelir alabilir ve hâlâ zorunlu hareketsizlikte, platform tekrarında, sentetik refakatta ve hınçta sıkışmış kalabilir. Eksik unsur sembolik örgütlenmedir.

SocialGPT yoluyla UBI, maddi bir zemini sembolik bir zeminle birleştirdiğinde bu boşluğu yanıtlar. Maddi zemin koşulsuz gelirdir. Hayatta kalmanın her an kişinin emeğine yönelik piyasa talebine bağlı olmaması gerektiğini olumlar. Sembolik zemin, korunan zamanın öğrenime, bakıma, onarıma, sanata, aile yaşamına, ekolojik çalışmaya, kamusal akıl yürütmeye ve demokratik yönetişime dönüşebildiği kamusal bir güzergâhlar sistemidir.

Finansman argümanı dijital ortaklıktan başlar. Dijital yaşam sürekli değer üretir. İnsanlar dil, imgeler, promptlar, düzeltmeler, aramalar, beğeniler, puanlamalar, sosyal grafikler, metaveriler, kültürel çağrışımlar, moderasyon emeği, yerel bilgi, konum izleri ve davranış sinyalleri üretir. Platformlar bu değeri eğitim verisi, reklam gücü, öngörü gücü ve piyasa avantajı olarak yakalar. zizekanalysis.com’un AGI manifestosu bu bilgi fazlasını geri kazanma ve UBI’ye yöneltme olanağını adlandırır (🔗). Türkçe metin aynı fikri kolektif dijital etkinlik tarafından üretilen bilgi fazlası olan malumat fazlası üzerinden geliştirir (🔗).

SocialGPT bu anlamda bir chatbot markası ya da sosyal medya büyütme ürünü değildir. Ortaklık-yönelimli bir kamusal yapay zekâ mimarisini adlandırır. Görevi hakları okunur kılmak, ihtiyaçları kaynaklara bağlamak, yerel projeleri haritalamak, öğrenmeyi desteklemek, bakımı koordine etmek, itirazlara yardım etmek, kamu bütçelerini açıklamak, katılımcı kararları kolaylaştırmak, sosyal fonları izlemek ve insanların katkıya giden anlamlı yollar bulmasına yardım etmektir. İnsanları katkı skorlarına zorlamadan genişlemiş çalışma alanını tanır.

Bu ayrım belirleyicidir. Bir SocialGPT UBI hem pasif refahtan hem de yapay zekâ workfare’inden kaçınmalıdır. Pasif refah şöyle der: İşte para, özel tüketime kaybol. Yapay zekâ workfare’i şöyle der: İşte para, ölçülebilir katkı yoluyla yararlılığını kanıtla. Haysiyetli UBI şöyle der: İşte koşulsuz gelir, çünkü yaşam ve toplumsal katılım maddi bir zemin gerektirir; işte açık güzergâhlar, çünkü dürtüler biçime ihtiyaç duyar; işte tanınma, çünkü değer ücreti aşar; işte itiraz, çünkü özne profili aşar.

Hakikat, Hata ve Anti-Profil Özne

Yapay zekâ yönetişimi çoğu zaman hakkaniyet, şeffaflık, hesap verebilirlik ve güvenlik terimleriyle konuşur. Bu kelimeler önemlidir, ama Freudcu-Papal soru daha derine gider. Bir kişi kendisine atanan profili aşabilir mi? Bir hata dönüşüme dönüşebilir mi? Bir yurttaş kendisini öngören sisteme itiraz edebilir mi? Hakikat, otomatikleştirilmiş ikna koşulları altında ortak bir iyilik olarak kalabilir mi?

Profil bir anti-biyografidir. Kişiyi izlerden çıkarılmış bir örüntü olarak dondurur. Şunu söyler: Geçmişin öngördüğü şey budur. Bir biyografi açık kalır, çünkü arzu, söz, ilişki, hata, tövbe, öğrenim, sevgi ve çalışma bir yaşamı yeniden örgütleyebilir. Papa’nın insanların profillere indirgenmemesi konusundaki kaygısı, öznenin geleceğini savunmaya aittir.

Freud hataya özel önem verir. Dil sürçmeleri, semptomlar, tekrarlar, şakalar, rüyalar ve başarısızlıklar anlam taşır. İnsani hata gizli hakikati açığa çıkarabilir. Değişimin başlangıcı olabilir. Bir yapay zekâ sistemi hatayı düzeltilecek gürültü olarak ele alırken, insan biçimlenmesi çoğu zaman gürültünün söze dönüştüğü yerde başlar. Bu yüzden itiraz edilebilirlik önemlidir. İtiraz yalnızca hukuki prosedür değildir. İtiraz, bir kişinin kendisine atanmış verileri aşabileceğine ilişkin toplumsal tanınmadır.

Eğitim ve hakikat burada geri döner. Soru sorma arzusu itiraz etme arzusuna dönüşür. Algoritmik kararları sorgulayamayan bir toplum politik eğitimi kaybeder. Bu yüzden bir SocialGPT ortaklığı insanların kararları anlamasına, hatalara meydan okumasına, kamusal fonların nasıl kullanıldığını görmesine, yapay zekâ yönetişimi üzerine müzakere etmesine ve gizli varsayımları söze getirmesine yardımcı olmalıdır. Böyle bir sistem yalnızca geleceği açtığında, özneyi öngörünün içine mühürlemek yerine haysiyete hizmet eder.

Papa için hakikat ortak bir iyiliktir. Freud için hakikat çoğu zaman fantaziyle çatışma yoluyla ortaya çıkar. Bu anlamlar birleşir. Kamusal hakikat özel mutlak gücü dizginler. Arzuya paylaşılan bir dünya verir. Dikkati yönlendiren, korkuyu uyaran ve gerçekliği kişiselleştiren platform sistemleri bu ortak dünyayı zayıflatır. Yapay zekâ bu zayıflığı sentetik medya ve hedeflenmiş ikna yoluyla derinleştirebilir. SocialGPT hakikate yalnızca itiraz edilebilirliği, çoğulluğu, hafızayı ve kamusal akıl yürütmeyi artırarak hizmet edebilir.

Haysiyetlendirilmiş Eksiklik

İnsanlığın makineler karşısında bir zafer konuşmasına ihtiyacı yoktur. Dürtülerin haysiyetli yaşama dönüşebildiği kurumlara ihtiyacı vardır. Kişi üstün bir makine değildir. Kişi biçimlenmeye muktedir bölünmüş bir varlıktır. Bu biçimlenme yavaş, bedensel, ilişkisel ve kırılgandır. Çalışma, aile, eğitim, sanat, hakikat, adalet, bakım, barış ve ortaklık içinden geçer.

Papa’nın Magnifica Humanitas’ı, Dignifica Humanitas olarak duyulduğunda en güvenli haline gelir. Magnifikasyon egoyu ayartır. Haysiyetlendirme özneyi biçimlendirir. Magnifikasyon Babil gibi yükseklik arar. Haysiyetlendirme Nehemya gibi yeniden inşa eder. Magnifikasyon bütün gelgitlere hâkim olmayı düşler. Haysiyetlendirme erişim içindeki tarlayı bakar. Magnifikasyon yapay zekâdan insan görkemini onaylamasını ister. Haysiyetlendirme toplumdan insan dürtülerinin bakıma, zanaata, bilgiye, hafızaya, adalete ve sevgiye dönüşebileceği koşulları inşa etmesini ister.

Yapay zekâ neyi alırsa onu yoğunlaştıracaktır. Ego tarafından örgütlenmiş bir toplumda egoyu yüceltecektir. Çıkarım tarafından örgütlenmiş bir toplumda çıkarımı yüceltecektir. Platformlar tarafından örgütlenmiş bir toplumda dikkat yakalamayı yüceltecektir. Savaş tarafından örgütlenmiş bir toplumda hedeflemeyi yüceltecektir. Pasif telafi tarafından örgütlenmiş bir toplumda yalıtımı yüceltecektir. Ortaklık tarafından örgütlenmiş bir toplumda, bilgi fazlasını kamusal yaşama geri döndürmeye, koşulsuz UBI’yi desteklemeye, gönüllü katkı güzergâhlarını açmaya, sorgulamayı korumaya, bakıma yardımcı olmaya ve itiraz edilebilirliği güçlendirmeye yardım edebilir.

Papaya Freudcu yanıt anti-narsisistik hümanizmdir. İnsan kişisini ego pohpohlamasını reddederek savunur. Emek putçuluğunu reddederken çalışmaya değer verir. Pasif terk edişi reddederken UBI’ye değer verir. Algoritmik ruhbanlığı reddederken SocialGPT’ye değer verir. Üretilmiş görkemi reddederken sanata değer verir. Yanıt-mülkiyetine direnirken eğitime değer verir. Sentetik mahremiyete direnirken aileye değer verir. Profillere direnirken hakikate değer verir. Gerçekçilik kılığına girmiş saldırganlığa direnirken barışa değer verir.

Haysiyet, egonun görkemden vazgeçtiği ve dürtülerin biçim aldığı yerde başlar. Yapay zekâ çağının görevi bu biçimi inşa etmektir: sembolik güzergâhlara bağlanmış maddi güvenlik, ortaklık yönetişimine bağlanmış teknoloji, katılıma bağlanmış gelir, sorgulamaya bağlanmış eğitim, başkalığa bağlanmış sevgi, fantazi çalışmasına bağlanmış sanat, adalete bağlanmış siyaset ve paylaşılan sorumluluğa bağlanmış insani zayıflık. Bu Dignifica Humanitas’tır: dürtülerinin toplumsal örgütlenmesi yoluyla haysiyetlendirilmiş insanlık.