Bu Bir Piro Değildir

👻🪸🐈‍⬛ Phantomoperand 👻🪸🐈‍⬛

“Bu bir Piro değildir” cümlesi, görünen şeyle onun temsil ettiği şey arasına mesafe koyar. İlk duyulduğunda yaptığı iş basittir: Bir figüre, bir söze, bir jest düzenine bakarken “burada Piro’nun kendisi yok; Piro’ya benzeyen bir temsil var” dedirtir. Bu cümlede Magritte’in “Bu bir pipo değildir” esprisi çalışır. Resimde pipo vardır, fakat resim pipo değildir. Pipo görülebilir ama içilemez. Görüntü vardır, nesne yoktur. Temsil vardır, kendisi yoktur (🔗).

“Bazen Piro sadece Pirodur” cümlesi bu mesafeyi bozar. Freud’a atfedilen “bazen puro sadece purodur” esprisinde anlamlandırma aşırılığına bir fren konur. Her puro gizli anlam taşımaz; bazen şey yalnızca kendisidir. Fakat Piro esprisinde fren tersine döner. Önce “bu bir Piro değildir” denerek görünen şeyin yalnız suret olduğu söylenir. Sonra “bazen Piro sadece Pirodur” gelince başlangıçtaki beklenti boşluğa düşer. Çünkü Piro sandığımız şey suret çıkmıştır, ama bu suretler sahneyi öyle doldurmuştur ki sonunda eski Piro kendi adıyla gelir. İlk cümle temsili gösterir. İkinci cümle, temsilin çağırdığı aslı gösterir (🔗).

Bu boşluk düşmesi önemlidir. “Bu bir Piro değildir” denince sanki rahatlama gelecekmiş gibi olur. Görünen figür gerçek Piro olmadığı için sahnenin eski yetkiye teslim olmadığı sanılabilir. Yeni bir yüz, yeni bir ses, yeni bir hareket, yeni bir örgüt dili, yeni bir çile veya yeni bir başarı görünür. Eski Piro’nun gölgesi dağılmış gibi durur. Fakat tam bu noktada temsil kendi tuzağını kurar. Bir figür Piro’nun yüzünü taklit eder, bir başkası Piro’nun çilesini taşır, bir başkası Piro’nun sesine yaklaşır. Her biri “henüz Piro değilim” der gibi görünür. Ama toplamda Piro’nun geleceği boş makamı hazırlarlar.

Bu nedenle “Bu bir Piro değildir” masum bir ayrım değildir. Sadece “gördüğün şey temsil” demez; “bu temsilin hangi aslı çağırdığını izle” der. Bir toplumda eski yetki biçimleri çoğu zaman doğrudan geri dönmez. Önce gençleşir, incelir, mağdurlaşır, verileşir, uzmanlaşır, çileleşir, samimileşir, estetize olur. Eski otorite ilk anda yaşlı yüzüyle görünmez. Daha çekici bir suret edinir. O surete bakıp “bu artık eski değil” denir. Sonra suretin açtığı boşluğa eski yetki yerleşir.

CHP sahnesinde bu işlem üç ayrı figürde görünür. Ekrem İmamoğlu’nda Piro’nun genç aday sureti belirir. Özgür Özel’de Piro’nun örgüt ve çile sureti belirir. Kemal Kılıçdaroğlu’nda suretlerin çağırdığı eski Piro kendi adıyla konuşur. Bu üç figür yalnız kişisel karakterler olarak okunursa sahne daralır. Daha geniş işleyiş şudur: Ekrem krizi yukarı doğru şişirir, Özgür bu şişmeyi taşınacak çileye dönüştürür, Kemal şişmiş ve taşınmış şeyi arınma prosedürüyle tahsil eder (🔗).

İmamoğlu’nun diploma krizi teknik bir belge ve usul tartışması olarak kalabilirdi. Diploma, yatay geçiş, üniversite kararı, yargı süreci, yetki ve zamanlama konuşulabilirdi. İmamoğlu bu zeminden tamamen çıkmadı, ama krizi orada da tutmadı. “Bu bir diploma davası değildir” dediğinde dosya bir anda adayın önünü kesme mücadelesine bağlandı. “86 milyon insan adına” konuştuğunda kişisel savunma halk adına konuşma sahnesine çıktı. “Beni hiçbir güç yıldıramaz” ve “dünden daha güçlüyüm bugün” dediğinde dava zayıflık değil, büyüme kanıtı haline geldi (🔗).

Bu bir Piro değildir. Çünkü burada eski Piro’nun kendisi değil, Piro’nun nazar ve seda sureti vardır. Nazar, rakibin korkusunu ve telaşını okur. Seda, mahkeme salonunu meydana çevirir. Tenezzülcü işleyiş buradan doğar. Kendi değerini tek tek kanıtlamak yerine olayın üstüne çıkar. Muhatabın sorusunu belgeye ait bir soru olarak kabul etmez; onu korku, panik, kıskançlık veya engelleme arzusunun belirtisi olarak okur. Geronto, eski karizmatik lider sezgisidir. Regresyon, bugünkü usul sorusunun eski “engellenen büyük adam” sahnesine çekilmesidir.

Bu suret gerçek Piro’ya istemeden davetiye çıkarır. Çünkü kriz kahramanlık balonuna dönüştükçe içine sadece diploma girmez. Adaylık, belediye başarısı, halk iradesi, mağduriyet, gelecek beklentisi ve parti meşruiyeti aynı hacme dolar. Balon büyüdükçe eski ölçü çağrılır: Bu büyümenin içi nasıl doldu? Bu adaylık hattı nasıl kuruldu? Bu kurultay zemini nasıl oluştu? Bu mağduriyet parti ahlakının üstüne mi çıktı? Genç aday sureti eski denetçi figürü çağırır.

Özgür Özel’in rolü başka bir suret kurar. “Ekrem Başkan’ın arkasına tüm Türkiye geçecek; o yürüyecek, biz yürüyeceğiz” dediğinde İmamoğlu’nun kişisel krizini kolektif yürüyüşe çevirir. “Ekrem Başkan’a yoldaşlık etmeye” çağırdığında, adayın yarası örgütün sadakat borcu olur. Mesele “Ekrem İmamoğlu meselesi” olmaktan çıkarılınca kişisel dosya millet, demokrasi ve sandık hattına bağlanır (🔗).

Bu da bir Piro değildir. Çünkü burada eski Piro’nun kendisi değil, Piro’nun belagat ve lagaluga sureti vardır. Belagat, Ekrem’den İstanbul’a, İstanbul’dan millete, milletten milli iradeye bağ kurar. Lagaluga ise bu bağı kesintisiz dolaşımda tutar. Yürüyeceğiz, direneceğiz, bırakmayacağız, korkmuyoruz, sandık istiyoruz. Tahammülcü işleyiş burada kurulur. Dayanmış olmak, taşımış olmak, nöbet tutmuş olmak ve yüklenmiş olmak söz hakkına dönüşür. Geronto, eski örgüt sabrı ve parti kürsüsü hafızasıdır. Regresyon, bugünkü adaylık ve örgüt krizinin eski çile ahlakına çekilmesidir.

Bu suret de gerçek Piro’ya davetiye çıkarır. Çünkü çile siyasal enerji haline geldiğinde, çileyi verecek eski otorite çağrılır. Özgür’ün liderliği kuşatma ve dayanma içinde anlam kazandıkça, Kılıçdaroğlu’nun butlan, kayyım ve arınma hamlesi ona yeni bir çile verir. Fakat bu çile zehirlidir. Özgür’e savunulacak Genel Merkez, korunacak kurultay, sahip çıkılacak Ekrem hattı verir; aynı anda bu hattın şaibeli olduğu iddiasıyla zemini keser.

Kılıçdaroğlu’nun dönüşü bu nedenle tek başına anlaşılmaz. O, sahneye yoktan gelmez. “Mutlak butlan kararı verilirse ben mecburum gitmeye” dediğinde kendi arzusunu prosedüre devreder. “Kabul etmeseydim kayyım atanırdı” dediğinde dönüşünü partiyi koruma görevi gibi kurar. “Benden niye korkuyorlar? Çünkü ben arınmayı yapacağım” dediğinde eski genel başkanlık, temizlik yetkisine dönüşür (🔗). Burada artık “Bu bir Piro değildir” denemez. Burada suret geri çekilir. Eski makam, eski parti ahlakı, eski denetim dili, eski arşiv ve eski ev sahipliği doğrudan konuşur (🔗).

Bu işleyiş, yalnız CHP sahnesinde çalışan bir kişisel çekişme modeli değildir. Toplumsal hayatın birçok alanında önce Piro suretleri belirir. Bunlar çoğunlukla iki biçimde görünür. Tenezzülcü suret, üstünlük duygusunu eski bir sermayeden alır ve muhatabı henüz göremeyen, yetişemeyen, anlamayan, incelikten yoksun veya çağ dışı kişi haline getirir. Tahammülcü suret, taşınmış yükü ve geçmiş çileyi alacağa dönüştürür ve muhatabı nankör, sabırsız, duyarsız veya borcunu bilmeyen kişi haline getirir. İkisi de henüz tevessülcü Piro değildir. Fakat biri eski ölçüyü, öbürü eski alacak sahibini çağırır.

Kültürlü bakış, tenezzülcü suretin en tanıdık halidir. Bir film, metin, müzik parçası veya sanat işi tartışılırken “bunu anlamak için biraz birikim gerekir” dendiğinde, konu eserin etkisinden çıkar ve muhatabın seviyesine taşınır. Eski kültürel sermaye bugünkü söz hakkına dönüşür. Eserin ne yaptığı sorusu beğeni hiyerarşisine geriler. Nazar, muhatabın eksikliğini okur; seda, bu eksikliği sakin bir üstünlük tonuyla duyurur. Bu bir Piro değildir; yüksek kültürün Piro suretidir. Fakat bu suret ölçüyü çağırır. Kanonun eski bekçisi, geleneğin sahibi, çevrenin kapı tutucusu “asıl ölçü bende” diye sahneye girebilir.

Eski aktivist sözü, tahammülcü suretin siyasal biçimidir. “Siz daha yokken biz sokaktaydık” cümlesi geçmişi anlatmakla kalmaz; bugünkü eleştirinin üzerine borç koyar. Geçmiş mücadele bedeli güncel tartışmada yetki sermayesine dönüşür. Bugünkü taciz, hiyerarşi, kaynak, temsil veya strateji sorusu eski mücadele günlerine çekilir. Belagat, bedel ile söz hakkını birbirine bağlar; lagaluga, aynı bedeli her yeni soruda tekrar dolaştırır. Bu bir Piro değildir; eski isyanın Piro suretidir. Fakat bedel hiyerarşisi açıldığında en eski, en çok dayanan, en çok kaybeden figür sahnenin gerçek sahibi gibi çağrılır.

Başarıdan bakan girişimci ya da kampanyacı, tenezzülcü sureti sonuçla kurar. “Biz bunu ölçekledik, sen hâlâ fikir tartışıyorsun” cümlesinde başarı, itirazın üstüne çıkar. Kullanıcı sayısı, gelir, büyüme grafiği, seçim sonucu veya görünür etki bugünkü haklılık belgesi olur. Kalite, etik, emek veya zarar sorusu eski başarı sahnesine geriler. Nazar, itiraz edeni küçük düşünen kişi gibi okur; seda, başarıyı tartışma kapatıcı bir tonda konuşturur. Bu bir Piro değildir; başarı hikâyesinin Piro suretidir. Fakat başarı ölçü haline geldiğinde eski kurucu, yatırımcı veya kampanya sahibi “başarının dilini asıl ben bilirim” diyerek çağrılır.

Yorgun yönetici, tahammülcü sureti yük üzerinden kurar. “Bu yükün ne olduğunu bilsen böyle konuşmazdın” cümlesi, hataya verilen cevabı taşınmış sorumluluğun gölgesine taşır. Gece çalışmaları, krizler, sorumluluklar ve kurumun dağılmasını önleme çabası bugünkü itiraz karşısında alacak haline gelir. Belagat, yük ile haklılığı bağlar; lagaluga bu yük anlatısını tekrarlayarak somut hatayı belirsizleştirir. Bu bir Piro değildir; yorgunluğun Piro suretidir. Fakat yorgunluk yetki olunca daha eski, daha yorgun, daha çok taşıdığını söyleyen kişi ahlaki merkeze yerleşir.

Usta gazeteci ya da eski yorumcu, tenezzülcü sureti sezgiyle kurar. “Bu işin kokusunu alırım” dediğinde belge veya veri gelmeden olayın niyeti okunmuş olur. Eski saha tecrübesi kanıtın önüne geçer. Somut bilgi sorusu eski burun, koku, kulis ve sezgi sahnesine çekilir. Nazar, olayın arkasını okur; seda, tecrübeli sesle muhatabı acemileştirir. Bu bir Piro değildir; mesleki sezginin Piro suretidir. Fakat sezgi yetki olunca daha eski arşivci, daha büyük kulisçi, daha çok dönem görmüş figür “o kokunun kaynağı bende” diye belirir.

Akademik kıdem, tenezzülcü sureti yöntem kapısında kurar. “Bu meseleye böyle girilmez” cümlesi bazen haklı bir dikkat çağrısı olabilir; fakat canlı bir soruyu yalnız giriş usulüne ve referans merdivenine çektiğinde eski hoca, eski metin, eski ekol ve eski yöntem bugünün üstüne çıkar. Nazar, muhatabın henüz doğru yerden bakamadığını okur; seda, hoca tonuyla soruyu küçültür. Bu bir Piro değildir; ekol kapısının Piro suretidir. Fakat kapı bekçiliği yerleştiğinde en eski hoca veya en eski okul “asıl giriş bende” diyerek gerçek yetkiyi alır.

Mahalle büyüğü, tahammülcü sureti samimiyetle kurar. “Biz burada birbirimizi biliriz” cümlesi, bir sınır ihlalini, dışlamayı, tacizi veya kaynak kavgasını eski tanışıklık sahnesine çeker. Birlikte dayanmışlık hafızası bugünkü olayın üstüne çıkar. Belagat, tanışıklık ile güveni birbirine bağlar; lagaluga, “biz bizi biliriz” sözünü her olayda yeniden dolaştırır. Bu bir Piro değildir; samimiyetin Piro suretidir. Fakat ortamın eski sahipleri “burayı biz kurduk, kimin ne olduğunu biz biliriz” diyerek hakemleşir.

Estetik seçkin, tenezzülcü sureti incelikle kurar. “Bu tepki çok düz” cümlesi, eleştirinin içeriğine cevap vermeden eleştirenin seviyesini hedef alır. Beğeni terbiyesi bugünkü söz hakkına dönüşür. Eserin etkisi veya sorunlu jesti yerine muhatabın kavrayış düzeyi konuşulur. Nazar, estetik kabalığı okur; seda, ince alayla hüküm verir. Bu bir Piro değildir; inceliğin Piro suretidir. Fakat incelik ölçüsü kurulunca eski küratör, eski çevre veya eski kanon “asıl derinlik bende” diye konuşur.

Mağdur cemaat sesi, tahammülcü sureti yara üzerinden kurar. “Bunca saldırıdan sonra hâlâ bizi mi sorguluyorsun?” cümlesi, geçmiş acıyı bugünkü hesap sorusunun önüne koyar. Eski mağduriyet dokunulmazlık sermayesine dönüşür. Bugünkü karar, hata, hiyerarşi veya zarar sorusu eski yara sahnesine çekilir. Belagat acı ile sadakati bağlar; lagaluga her yeni soruyu tekrar aynı yaraya döndürür. Bu bir Piro değildir; yaranın Piro suretidir. Fakat mağduriyet sıralaması açıldığında en eski yarayı taşıdığını söyleyen figür sahnenin ahlaki sahibi olur.

Genç vizyoner, tenezzülcü sureti gelecekten kurar. “Siz hâlâ eski kategorilerle düşünüyorsunuz” cümlesi, muhatabı bugüne bile yetişememiş gibi gösterir. Buradaki geronto paradoksaldır: geçmişten değil, geleceğe erken varmış olma iddiasından doğar. “Ben geleceği senden önce gördüm” sözü de kıdem üretir. Bugünkü emek, mahremiyet, temsil veya denetim sorusu “yeni dünyayı anlamak” sahnesine çekilir. Nazar, muhatabın çağ dışı kaldığını okur; seda, vizyoner tınıyla zamanı kendi tarafında konuşturur. Bu bir Piro değildir; geleceğin Piro suretidir. Fakat gelecek adına açılan boşluk eski kurum aklını çağırır: “bu hevesleri ben denetlerim.”

Fedakâr anne-baba dili, tahammülcü sureti bakım üzerinden kurar. “Bütün bunları sizin için yaptık” cümlesi, emek ve sevgiyi itirazın önüne koyar. Önceden doyurmuş, korumuş, büyütmüş, taşımış olmak bugünkü sınır sorusunda alacak haline gelir. Özerklik sorusu eski bakım sahnesine çekilir. Belagat emek, sevgi ve borcu bağlar; lagaluga fedakârlık anlatısını tekrar ederek somut sorunu suçluluk içinde eritir. Bu bir Piro değildir; bakımın Piro suretidir. Fakat fedakârlık ölçü olunca en çok veren, en çok büyüten, en çok katlanan kişi mutlak hakemleşir.

Eski işçi gururu, tahammülcü surete tenezzül katar. “Bizim zamanımızda böyle nazlanılmazdı” cümlesi, bugünkü emek sömürüsü veya psikolojik yük sorusunu eski dayanma ölçüsüne çeker. Geçmişte daha ağır koşullarda çalışmış olmak, bugünkü şikâyeti küçültür. Nazar, yeni kuşağın narinliğini okur; belagat, eski çile ile bugünkü hak iddiası arasında hiyerarşi kurar. Bu bir Piro değildir; dayanıklılığın Piro suretidir. Fakat dayanıklılık kıdemi açıldığında en eski çile sahibi çalışma ahlakının sahibi gibi konuşur.

Uzman soğukluğu, tenezzülcü sureti teknik dille kurar. “Bu duygusal tepkiyi anlıyorum ama gerçekler böyle” cümlesi, yaşam deneyiminden gelen itirazı teknik gerçekliğin altına yerleştirir. Uzmanlık kıdemi bugünkü söz hakkına dönüşür. Duygu, zarar veya deneyim sorusu model, ölçüm ve hesap sahnesine çekilir. Nazar, muhatabın duygusallığını okur; seda, sakin ve soğuk tonla kendini gerçekliğin sesi yapar. Bu bir Piro değildir; uzmanlığın Piro suretidir. Fakat teknik üstünlük sahnesi kurulunca daha büyük uzman, daha eski bürokrat veya daha yüksek kurul sahneyi devralır.

Devrimci estetik, tahammülcü sureti sertlikle kurar. “Bu kadar temiz kalmak isteyen mücadeleye giremez” cümlesi, etik sınır sorusunu eski kavga ve bedel sahnesine çeker. Mücadele sertliğinden geçmiş olma sermayesi bugünkü eleştirinin üstüne çıkar. Belagat, sertlik ile gerçekçilik arasında bağ kurar; lagaluga, her sınır talebini “mücadele böyledir” sözünde eritir. Bu bir Piro değildir; sertliğin Piro suretidir. Fakat sertlik ölçüsü kurulduğunda en sert, en eski, en çok bedel ödemiş figür emir verici olur.

İronik çevre, tenezzülcü sureti gülerek kurar. “Bunu ciddiye alıyorsan zaten kaybettin” cümlesi, incitme veya dışlama sorusunu oyun ve zeka sahnesine çeker. Eski ironi çevresinin kod bilgisi sosyal üstünlük üretir. Nazar, muhatabın saflığını veya mizahsızlığını okur; seda, gülme tonuyla hüküm verir. Bu bir Piro değildir; ironinin Piro suretidir. Fakat alayın hiyerarşisi kurulduğunda eski şakacı, eski çevre sahibi veya eski dil kurucu sahnenin sahibi olur.

Manevi olgunluk, tenezzülcü sureti dinginlik içinde kurar. “Sen hâlâ öfkedesin” cümlesi, bugünkü zarar sorusunu kişinin duygu seviyesine çeker. Daha önce içsel çalışma yapmış, sakinleşmiş, affetmiş, aşmış olma iddiası söz üstünlüğü sağlar. Nazar, muhatabın iç halini okur; seda, yumuşak tonla üstünlük üretir. Bu bir Piro değildir; olgunluğun Piro suretidir. Fakat olgunluk merdiveni kurulduğunda en olgun görünen rehber, hoca veya büyük figür denetlenemez hale gelir.

Sahici halk adamı, tenezzülcü sureti sahadan kurar. “Siz bunları masa başında konuşursunuz” cümlesi, etik veya analitik soruyu görgü eksikliği gibi gösterir. Saha tecrübesi bugünkü tartışmanın üstüne çıkar. Seda, halk adamı tonuyla kendini gerçekliğin sesi yapar; nazar, muhatabın kopukluğunu okur. Bu bir Piro değildir; sahiciliğin Piro suretidir. Fakat saha adına konuşma açıldığında eski yerel patron, eski kanaat önderi veya eski örgüt ağası “sahayı ben bilirim” diye gelir.

Sabırlı partner, tahammülcü sureti ilişkide kurar. “Ben bunca zaman sustum” cümlesi, bugünkü olayı eski alacak defterine çeker. Birikmiş susma ve dayanma konuşma üstünlüğü üretir. Belagat, susma ile fedakârlığı bağlar; lagaluga, geçmişteki her sessizliği bugünkü konuşmanın çevresine dizer. Bu bir Piro değildir; suskunluğun Piro suretidir. Fakat alacak defteri açıldığında en çok katlanan kişi ilişkinin hakemi olur.

Kurucu ekip, tahammülcü sureti kurumda kurar. “Bu yapıyı biz yoktan var ettik” cümlesi, ortaklaşma ve denetim sorusunu kuruluş anına geri çeker. İlk riski almak, ilk masrafı üstlenmek, ilk emeği vermek bugünkü mülkiyet hissine dönüşür. Belagat, kuruluş ile söz hakkını bağlar; lagaluga, “biz kurduk” cümlesini her yeni gerilimde tekrar eder. Bu bir Piro değildir; kuruculuğun Piro suretidir. Fakat kurucu kıdemi büyüdükçe “asıl kurucu akıl” veya “ilk lider” geri çağrılır.

Ahlaki incelik, tenezzülcü sureti dil üzerinden kurar. “Bunu böyle söylemen bile sorunlu” cümlesi, somut iddianın içeriğini kelime ve ton sınavına çeker. Dil terbiyesi ve hassasiyet geçmişi bugünkü söz hakkına dönüşür. Nazar, muhatabın kabalığını veya duyarsızlığını okur; seda, ince uyarı tonuyla üstünlük taşır. Bu bir Piro değildir; doğru dilin Piro suretidir. Fakat ton polisi sahneye yerleşince eski ahlak bekçisi “doğru dilin aslı bende” diyerek belirir.

Bu genel örneklerde henüz tevessülcü Piro yoktur. Tevessülcü Piro daha sonra gelir; “ben istemiyorum ama süreç beni çağırıyor” der. Önce tenezzülcü ve tahammülcü suretler sahneyi hazırlar. Tenezzülcü suret, üstünlük ölçüsünü kurar. Tahammülcü suret, alacak defterini açar. Biri muhatabı yetersizleştirir. Öbürü muhatabı borçlandırır. Sonunda gerçek Piro, hem ölçüyü hem borcu kendi eski yetkisine bağlayacak kişi olarak belirir.

Bu nedenle “Bu bir Piro değildir” cümlesi yalnız bir espri değil, bir erken uyarıdır. Henüz Piro gelmemiş olabilir. Sahnede yalnız yüz, ses, incelik, bedel, başarı, çile, yorgunluk, kıdem, bakım veya sahicilik dolaşıyor olabilir. Fakat bu suretler bugünkü soruları eski ölçülere ve eski alacaklara çekiyorsa davetiye yazılmıştır.

“Bu bir Piro değildir” beklenti yaratır.

“Bazen Piro sadece Pirodur” o beklentiyi boşluğa düşürür.

Çünkü suretler yeterince çoğaldığında, temsil ettiği eski yetki artık temsil olarak kalmaz. Gelir, oturur, konuşur.