Entropi: Deleuze’ün Semptomu, Lacan’ın Anahtarı — Işık Barış Fidaner

Entropiyi görcüllükle ilişkilendirdiğimde [1] bazı kişiler Deleuze’ün Fark ve Tekrar‘da entropiyi “aşkınsal yanılsama” sayarak dışladığına işaret ettiler. Ben de Deleuze’ün entropiyle ilgili pasajını okudum. Deleuze sahiden entropi mefhumundan rahatsız olmuş gibi görünüyor ama yazdıkları kulağa hiç de doğrudan dışlama gibi gelmiyor:

Entropinin paradoksu şudur: entropi uzamsal bir etmendir, ama diğer bütün uzamsal etmenlerden farklı olarak, olduğu gibi yeğinlikte içerilmiş bir uzanım yahut “dışarım”dır ve içerilme dışında yahut içerilmiş olmaktan başka bir şekilde varolmaz; bunun nedeni de işlevinin içerilmiş olan şeyin kendini dışardığı veya uzamsallaştırdığı genel hareketi olanaklı kılmak olmasıdır. Bu yüzden Isı qualitas’ına ve Entropi uzanımına esas olarak bağlı olan aşkınsal bir yanılsama vardır. (Fark ve Tekrar)

Deleuze, entropiyi dışlamak için Kant’ın “aşkınsal yanılsama” terimini kullandığı zaman, entropinin paradoksunun suçunu bizim kendi epistemolojik sınırlamalarımıza yükler. Yani dünyanın kendisini paradokslardan kurtarmaya niyetlenir, böylece “dünyadaki şeylere aşırı hassaslık” gösterir (Hegel bunu Kant için söylemişti). Žižekçi bakış açısına göre, entropinin paradoksal statüsü onu epistemolojik bir hata sayarak dışlamak için bir neden değildir. Aksine, entropinin paradoksu ontolojiktir: Entropi dünyanın olumsuzluğunu yakalayan anahtar bir imleyendir. Deleuze’ün tarifinde bile bu durum aşikardır: “[entropinin işlevi] içerilmiş olan şeyin kendini açıkladığı veya uzamsallaştırdığı genel hareketi olanaklı [kılmaktır]”. Bu tarif entropiye epey istisnai bir statü verir: Deleuze, içerilme ile açıklanma alanlarını, yeğinlik ve uzamsallık alanlarını entropi aracılığıyla birbirine dikişler. Entropi Deleuze’ün semptomudur.

Şimdi gelin Deleuze’ün entropi tarifini (“içerilmiş olan şeyin kendini açıklaması”) kendi terimlerimize tercüme edelim: Entropi, geriye dönük gerçekleşmenin yeridir (retroactive realization, Nachträglichkeit, après-coup, afterwardsness), bu yüzden entropi enformasyonla ilişkilendirilir [2]. Kendi felsefesini olumluluğa dayandıran Deleuze’ün entropinin sürekli artışından rahatsız olup bu olumsuz mefhumu çabucak dışlaması şaşırtıcı değildir. Buna karşılık Lacan, 17’nci seminerinde keyfiyet ve imletimin anahtarı olarak entropiye sahip çıkar:

Peki o zaman imleyen keyfiyet aygıtı halinde çıkagelince entropiyle alakalı bir şey belirmesi bizi şaşırtmamalı, zira entropi de zaten fiziki dünyayı imleyenler aygıtıyla kaplayarak tanımlanır. (…) Aslında ancak bu entropi etkisi yoluyla, bu harcanma yoluyla, keyfiyet bir statü edinir ve kendini gösterir. İşte bu yüzden onu başta “Mehrlust” (keyfiyet fazlası) terimiyle belirtmiştim. Tam olarak kayıp boyutu içinde algılanarak, telafi gerektiren negatif bir sayı olarak birşey gelip çarpmıştır, çan duvarlarında yankılanmış, keyfiyet yaratmıştır, yinelenecek bir keyfiyet. Kurtarılıp geri kazandırılacak keyfiyet fazlasını ancak entropi boyutu beden verebilir. İşte bu boyutta iş, iş-başında-bilgi, gerekli oluverir, şu ölçüde: Bilse de bilmese de ilk kaynağı özgül unsurdur ve onu müteakip imleyende dile gelebilecek herşeydir. (…) Bu oyuğu, bu ayırıyı/çatlağı kuşkusuz en baştan bir dizi “nesne” gelip doldurur – bu nesneler bir anlamda önceden uyumlanmışlardır, “tıkaç” işlevi görmek üzere tasarlanmışlardır. Burası kuşkusuz klasik bir analitik pratiğin son durağıdır, oral, anal, skopik, hatta vokal gibi çeşitli terimleri vurgulayarak durduğu yerdir. Bunlar bir nesne olarak a‘ya verebildiğimiz çeşitli adlardır – ama a‘nın bizzat kendisi şu olguyu izler: Bilgi kendi kaynağında imleyenlerin ifadelendirilişine indirgenir. Bu bilgi bir keyfiyet aracıdır. Ve tekrar ediyorum, iş başındayken entropi üretmektedir. Bu entropi, bu kayıp noktası, yegane noktadır, bizi keyfiyet meselesine eriştiren yegane düzenleyici noktadır. İmleyenin konuşanın yazgısına olan etkisinin tercümesi, burgusu, güdüsü işte budur. (…) İşte iş burada başlar. Keyfiyet aracı olan bilgiyle bu anlamlı iş üretilir, bu müphem anlam sahihate aittir. (17’nci Seminer)

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Uzamsal ile Bileşimsel”

[2] Bkz “İş-başında-bilgi, Gerçek Angajmanlı Çabadır”, “Hep Sonradan: Entropi ve Feda”

[3] Entropi, deşifreleme aracı olan bir anahtardır, dekripsiyon değil. Bkz “Dekripsiyon ile Deşifreleme”