Ego Çıkmazı ve Özneleşme — Işık Barış Fidaner

okenerji

Gerçek-Salbırak devresi şöyle işler: Gerçek’teki potansiyel enerji Salbırak’ta kinetik enerjiye çevrilerek kullanılır, harcanır veya boşaltılır.

Freud’un haz ilkesi, Salbırak’ın Gerçek’ten gelen yararsız enerjiyi boşaltma işlevine odaklanır; gerçeklik ilkesi, Salbırak’ın Gerçek’ten gelen yararlı enerjiyi koruma işlevine odaklanır. İkisini ortaklaştıran ilke, “Gerçek’in Salbırak’a hizmet ettiği” düşüncesidir.

Organizmanın dış dünyayla bağlantı noktası Salbırak olduğuna göre, bedende yoğunlaşan Gerçek potansiyelin bedenin sınırlarını çizen Salbırak’ı tatmin etmek üzere şekillendiği düşüncesi, iç dünyayı dış dünyaya uyumlandırarak bireyi hayatta tutma ve türü devam ettirme amacına uygundur.

Freud sonra Gerçek ile Salbırak arasındaki dolayımı formülleştirir: Devrenin Gerçek ucunda Süperego bulunur, Salbırak ucunda İd bulunur, Ego ikisinin arasına yerleşir: Süperego’dan gelen potansiyele dayanarak İd’i tatmin edebilmek için devrenin enerji verimini arttırmaya çabalar.

Fakat Freud bu üçlü modeli kurduğu zaman “Gerçek’in Salbırak’a hizmet ettiği” düşüncesi çöker, çünkü bu modelde Ego aynı anda hem Süperego’ya hem de İd’e hizmet eder. Buna göre en az Salbırak kadar Gerçek de enerji akışını şekillendirir. Başka bir deyişle, organizmanın içi ile dışı arasında kesin sınırlar çizilemez, sınırları atlatarak doğrudan doğruya iç dışa bağlanır.

Lacan bu durumu topolojik bir fark yoluyla ifade etmişti (Seminer 9) [1]: Organizmayı içindeki alanı dışındaki alandan ayıran bir Küre gibi düşünmemeliyiz; içteki boşluk ile dıştaki boşluğun birbirinin kesintisiz devamı olduğu bir Torus gibi düşünmeliyiz.

Dıştaki boşluk tatmin (haz ve keyif) isteyen İd’dir. İçteki boşluk suçlayan ve utandıran Süperego’dur. Süperego aslında İd’in özelleşmiş bir bölümüdür [2]. Ego ise aslında birbirinin devamı olan bu iki boşluğun ara bölgesine yerleşerek iki tarafı birden memnun etmeye çabalayan umutsuz bir girişimdir.

Ego’nun yerleştiği yer tam olarak potansiyel enerjinin kinetik enerjiye çevrildiği kullanım, harcanma veya boşaltım noktasıdır. Süperego’ya göre Ego onun potansiyellerini çarçur ettiği için suçludur ve utanmalıdır. İd’e göre ise Ego’nun ilettiği enerjiler rahatsız edicidir ve/ya hedefi şaşmıştır, yani Ego işe yaramazdır. Süperego Ego’yu Gerçekçi olmaya çağırır (hazırlan, sorumlusun, beklentileri karşıla, gerekeni yap, vb.), İd ise Salbırakçı olmaya çağırır (rahat ol, tatmin olmaya bak, hayatı dolu dolu yaşa, vb.).

Çağımızda Gerçekçi ve Salbırakçı tutumların örtüşmesi Lacan’ın Torus modelini destekleyen neoliberal-neofeodal (İd ucunda neoliberal yani müsamahakar, Süperego ucunda neofeodal yani acımasız) bir dünya yaratmıştır. Ego’ya karşı İd ile Süperego’yu aynı fütursuz cephede birleştiren günümüz dünyası güvencesiz, geleceksiz, hatta dünyasızdır [3].

Bu dünyasız ve yersiz kalma halini anlayabilmek, Gerçek ile Salbırak arasında kurulan kısa devrenin anlaşılmasına bağlıdır. Potansiyel enerjinin kinetik enerjiye çevrildiği andaki entropi artışına odaklanırsak her kullanımın aslında bir harcama olduğunu, her harcamanın da aslında bir boşaltım olduğunu görebiliriz [4].

Ego kendini kullandırma dürtüsüyle İd ve Süperego’ya yönelir [5]. İd onu harcar, Süperego onu boşaltır. Ego ne kadar kendini savunmaya çalışırsa çalışsın, bu ikisi Ego’yu adeta belirsiz bir Tanrı uğruna sürekli feda ederler. Bu durumun çözümü Ego’ya ekstra savunma katmanları giydirmek değil, onu terk edip Özneleşmektir [6].

(sonrası: Hakikatetme, Hakikatlanma, Hakikatkı)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

[1] Bkz “Ekholoji, Ekhosistemler, Ekhosit”

[2] Bkz “Freud’s Second Topography Derived From Dissipative Adaptation”

[3] Bkz “Fütursuz Çağa Karşı Sütur”

[4] Bkz “İş-başında-bilgi, Gerçek Angajmanlı Çabadır”

[5] Bkz “Emek-gücünün Sapkın Çekirdeği: Kendini Kullandırmak”

[6] Bkz “Ayna Evresinde İmgesel, Simgesel, Gerçek”