Aşka Dayanmak: Semptom Ego’nun Ötekisidir, Semptom Düşerse Ego da Düşer — Işık Barış Fidaner

Aşka Dayanmak (Enduring Love, 2004) filmi bir balon kazasıyla başlar ve filmin tamamı bu kazanın travmasıyla uğraşmakla geçer. Olayı özetleyelim: Yeşillik açık alanda bir sıcak hava balonu aracı yere inmekte zorlanır ve çevredeki adamlar yardıma gelirler. Esas oğlan da yardıma koşanlar arasındadır, onunla piknik yapmaya gelmiş esas kız ise geride kalıp meselenin çözülmesini beklemeye koyulur.

Tam adamlar balonu yerde tutup sepetteki çocuğu yere indirecekken bir anda büyük bir rüzgar eser ve balonu göklere doğru savurur. O anda çocuk sepetin içine düşer ve beş adam balona asılı kalarak havaya doğru yükselirler.

Beş adamdan dördü balon fazla yükselmeden kendilerini yeşil zemine bırakıp kurtulurlar ama beşinci adam balondaki çocukla birlikte iyice göklere yükselir. Bir süre sonra ip elinden kayar ve beşinci adam yere çakılarak hayatını kaybeder. Çocuğun sonradan balonu yere indirebildiğini öğreniriz, yani beşinci adam boşu boşuna ölmüştür.

Filmde balon aşkın simgesidir: Göklere savrulan balona ısrarla tutunmaya devam etmek (“aşka dayanmak”) hem insanın kendi “yazgı”sından aldığı bir cesarettir hem de (“yazgı” sanal olduğu için) ölümcül bir aptallık ve deliliktir.

Bu yazıda ise daha farklı bir simgelem kuracağız. Üç temel öğeyi sahne üzerinde gösterelim:

1) Elindeki balona tutunan kişi kendi “yazgı”sını bildiğini zanneder ama aslında nereye sürüklendiği belli olmayan ve her an patlayabilecek bir bilirbilmezlik balonuna tutunmaktadır [1]. Balonu havalara uçuran en büyük rüzgar popülerliktir. İçi bomboş bile olsa balon yüzeysel bir basınçla yol alabilir, popülerleştikçe “yazgı” izlenimi yaratır ve kitleleri peşine takar.

2) Ego genelde şişkin bir balona benzetilir. Ama Ego’yu rastgele yol alan başıboş bilirbilmezlik balonunun sepetine sıkışıp kalmış bir çocuk gibi düşünmek daha isabetli olacaktır. Örneğin bir sanatçı çok ünlendiği zaman (sahnede ve/ya ekranda kullandığı) ismi ve imgesi balon gibi şişer. Sanatçının kendi şahsı ise popülerlikle sürüklenen balonun sepetine sıkışıp kalmış bir çocuk gibidir; sevinse mi üzülse mi rahatlasa mı korksa mı bilemez. Balon onu havalara mı uçurmuştur yoksa havaya mı uçurmuştur? Bilirbilmezlik deneyimiyle “uçan” ve “yükselen” kişi düştüğünü unutur ve yerçekçilikten uzaklaşır [2].

3) Yerçekçi öğe semptomdur. Semptom bilirbilmezlik balonundan sarkarak onu yere yakın tutan ağırlıklardır. Semptom paradoksal bir öğedir: Hem Ego’nun bastırması ve inkar etmesi sonucunda özneyi bölüp parçalayan öğedir (Ego sepetin içine çökmüştür ve başını kaldırıp dışarı bakmaya cesaret edemez) hem de Ego’dan çok daha temel bir anlamda öznenin asıl zemini ve dayanağıdır. Balonu yere yakın tutan semptom aynı zamanda onu havada tutan öğedir. Balona tutunarak “aşka dayanan” esas öğe Ego değil semptomdur. Bu yüzden zeminden balona doğru baktığınızda sadece semptomu görürsünüz, Ego’yu göremezsiniz:

Karşı taraftan yani balondan zemine doğru baktığınızda ise öznenin Ego ile semptom arasında bölünmüş haline şahit olursunuz. Ego semptomu göremez, semptom da Ego’ya ulaşamaz:

Filmdeki balon kazasında semptom (beşinci adam) düşer ve Ego (çocuk) kurtulur. Oysa simgelerle sahnelenen bu olayın ruhsal karşılığı mümkün değildir, çünkü semptom düşerse Ego da düşer.

Esas oğlanın film boyunca kafasında tarttığı soru da zaten budur: Semptom düşerse ben de düşer miyim? Yani esas kızı kaybedersem ben ben olmaktan çıkar mıyım? Cevabın hayır olduğuna inanmak istese de sonunda evet olduğunda karar kılar ama bu cevabı şahsen üstlenemez çünkü semptom Ego’nun Ötekisidir.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “İçerikleri İçeren Bilirbilmezlik Balonu: Yazılama ve Yazıklanma”, “Küçük Prens’in Fanustaki Gülü, Sanal Ağa’nın Terraryum’u, Zuckerberg’in Meta’sı”

[2] Bkz “Yerçekçi Olalım: Uçmak Düştüğünü Unutmaktır”