O Yar Benim Yahut Oyar Beni — Işık Barış Fidaner

Nesimi’ye sormuşlar: O yâr ilen hoş musun?
Hoş olayım olmayayım, o yâr benim, kime ne?
(Kul Nesimi)

İlk bakışta bu dizelerde şair Nesimi’nin sevdiği kadınla ilişkisini tahkik eden münasebetsiz arkadaşına had bildirdiği düşünülebilir. Bu esprili izlenim epey yanıltıcı da olsa birkaç yüz yaşındaki bu dizelerin günümüzde şarkılarla türkülerle can bulmasına katkı yapan “hoş” bir algı yarattığı inkar edilemez. İsabetli bir yoruma ulaşmak için bu ilk izlenim üzerinde birkaç düzeltme yapmalıyız.

Öncelikle Farsça dost anlamına gelen “yâr” kavramıyla kastedilen belli bir kadın değildir, bir ölümlü değildir, Allah’tır; daha doğrusu Allah inancının belli bir tarzıdır. Dolayısıyla “O yâr ilen hoş musun?” sorusu basit bir münasebetsizliğin ötesinde, “Benimsediğin inanç tarzında ısrarlı mısın?” anlamında ideolojik hatta polisiye bir sorgulamadır. Yani Nesimi’nin “hoş” olup olmaması, ona ait şahsi bir keyfiyet değildir, iktidarın ondan talep ettiği ideolojik bir mesuliyettir.

Ayrıca dizelerde sorgulandığı anlatılan Nesimi, dizeleri yazan 17’nci yüzyıl şairi Kul Nesimi değildir sadece, şair burada aynı zamanda (ismini aldığı) ustası 14’üncü yüzyıl şairi İmadeddin Nesimi’yi de kastetmiş olmalı. İnançları nedeniyle İmadeddin Nesimi’nin derisi yüzülmüş, öldürülmüş ve ölü bedeni bir hafta teşhir edilmişti. Demek ki “o yâr benim, kime ne?” ifadesi basit bir tersleme veya had bildirmenin ötesinde, benimsenen inanç sistemine ölüm pahasına sahip çıkmaktır, varoluşsal bir tercihtir. Bu da Eski Türkçede “uçurum” anlamına gelen “yar” kavramını düşündürür: Nesimi için yâr yar olmuştu.

İmadeddin Nesimi’nin inanç sistemi Hurufilikti. Hurufiler Allah’ın insan suretini oluşturan organlarda alfabedeki harfler şeklinde tecelli ettiğine inanıyorlardı. Buna göre “yâr” ile kastedilen Allah soyut bir ulviyet figürü değildir, somut bir harfiyet sistemidir [1]. Hurufilik katılığı itibariyle yar’a yâr’dan daha çok benzer. Yani Nesimi için yar, asıl gaye olan yâr’a ulaşmak için aşılması gereken tali bir zorluğa indirgenemez. Aslında yâr (insan sureti) sadece bahanedir, mazerettir, vesiledir; Nesimi’nin esas bağlılığı yar’adır (harfiyet, dil, sistem). Sonuçta iki Nesimi de şairdi, onların asıl derdi aşk yarası iyileştirmek değildi, dil yarası açmaktı.

Böylece dizelere ilk bakışta algılanan esprili ama yanıltıcı izlenimde kimi düzeltmeler yaparak daha isabetli bir yoruma ulaşmış olduk. Ama buradaki amacımız baştaki eğri izlenimi çöpe atıp sondaki doğru yorumu cepe indirmek değildir, aksine en sonunda ulaştığımız doğruluğun bakış açısından en baştaki eğriliğe geri dönüp onu yeniden gözden geçirmektir. Sonuçta anlaşılacak tek konu eğriliktir, doğruluk ise eğriliğin sıfır değerini aldığı özel bir noktadan ibarettir [2].

Wittgenstein “hedefe ulaştıktan sonra merdiveni atmalıyız” demiş olsa bile, çöpten cebe tırmandıktan sonra çöp ile cep arasındaki merdiven “artık lüzum kalmadı” deyip bir kenara atılmamalıdır. Aksine bu merdiven geldiğimiz yolun işaretçisi ve arzumuzun delili olarak saklanmalıdır. Lacan’a göre keyfiyete ulaşmanın tek yolu arzu yasasının “tersine merdivenidir” (inverted ladder, l’èchelle renversè). Çöp kapsanarak aşılmıştır (Aufhebung, sublation) [3]: Cep çöpü hem iptal eder hem de muhafaza eder ve günceller. Harfiyet çöpü kapsayarak aşar (letter/litter).

Hem kadın hem Allah, hem yâr hem yar olarak, dil yarasıdır, dilde bir yarıktır; yerindelik hissinin örttüğü yerin delik kaygısıdır, buna özne denir [4]. Dildeki bu yarılma nedeniyle “O yâr benim” (o dost bana ait) ve “O yar benim” (ben bir uçurum oldum) dedikten hemen sonra “Oyar beni” (beni eksik kılar ve bende özlem uyandırır) demek uygun düşer.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Harfiyet/Hafriyat” Slavoj Žižek

[2] Bkz “Gümleyiş ve Gürleyiş: Yay ve Ok: Eğri ve Doğru”

[3] Bkz “Koronavirüsü Kapsayarak Aşı”

[4] Bkz “Filozof ve Sefeci, Feleğin Silsillesi: Yerindelik → Yerin Delik”

Bilgi kaynağı: amaterasuu