Direniş ve Direşim: Horgörgü/Hoşgörgü ve Haysiyetmezlik — Işık Barış Fidaner

🫣🙃😏 Hypocritique 🫣🙃😏

Haysiyeti insanlar arası karşılaşmalarla sürdürülen toplumsal bir nabız gibi düşünelim: Haysiyet toplumun kalp atışıdır [1].

İnsan vücudunda sağlık ve iyileşme adına kalpli organların birbirini daha çok kalpleyip kalpsiz organları eleştirerek onlara kalpsizlik etmesi ne kadar mantıksızsa, “haysiyetli olma”nın toplumda aynı şekilde üstünlük işareti ve horgörgü/hoşgörgü nişanesi sayılması bir o kadar mantıksızdır [2].

O halde toplumda “haysiyetlilerin haysiyetsizlere had bildirmesi” şeklinde tezahür eden soruna daha uygun bir ad verelim: Haysiyetmezlik, kalp yetmezliğine benzeterek, toplumsal nabızdaki aksamayı ve bozulmayı adlandırır. Sorunun adı böyle konunca insanları haysiyetli/haysiyetsiz şeklinde kutuplaştırmanın çıkmaz sokak olduğunu anlamak zor olmaz.

Düşmanlaşma olduktan itibaren her iki taraf da kendine bahşettiği üstünlüğü ve karşı tarafa yönelttiği horgörgüyü (veya duruma göre hoşgörgüyü) kendine göre makbulleştirme yollarını kolayca bulacaktır (dikkat: “makulleştirme” değil! [3]). Piyasa kutuplaşmaya yarayan bu tip nişanelerle doludur. Bu sürecin en olumsuz sonuçlarından birisi ise dildeki sözcüklerin horgörgü/hoşgörgü nişanelerine dönüşmesidir, mesela “türban/başörtüsü” gibi.

Bu gidişatı kısmen frenlemek bazen mümkün olur. Gezi’de “çapulcu” sıfatının üstlenilmesi bunun örneğidir. Ama tek tek sözcüklerin taraf değiştirmesi (haysiyetsizlik işaretiyken haysiyet işaretine dönüşmesi) genel gidişatı değiştirmez. Gidişatı daha iyi takip edebilmek için toplumsal haysiyetmezliğin semptomlarını adlandırabilmek gerekir.

Bunun yolu direniş (resistance) kavramından direşim (persistence) kavramına geçmektir. Direniş ister istemez sağlıklı/sağlıksız karşıtlığını vurgular: O ya sağlık adına sağlıksız olana direnmektedir ya da sağlıksız unsurların sağlığa gösterdiği bir dirençtir.

Dirençten direşime giden yol eleştirisiz analizden geçer [4]: Direncin karşısına eleştiriyle çıkarsanız varacağınız yer yine bir başka direnç olacaktır, yani direnci eleştirdikçe ona iyice kilitlenirsiniz ve hep yerinizde sayarsınız. Oysa direnci eleştirmek yerine yorumlayıp analiz ederseniz (Freud’un izlediği yol buydu [5]) onun altında yatan dip akıntısının ayırdına varırsınız, o akıntının adı direşimdir [6].

Direşim kendini sürdüren bir semptomdur, onun sağlıklı olup olmadığı konusunda en fazla emin olabilirsiniz, onun statüsünü kesinleştiremezsiniz, yani pozitif bir bilgiye çeviremezsiniz [7]. Direşimler üzerine düşünebilme ve konuşabilmenin şartı “bildiğini zanneden” konumdan “bilmediğinin farkında olan” konuma geçmektir. Bildiğini zanneden biri zorluklar karşısında kolayca horgörgüye sığınabilir; “cahil!” sözünün küfürleşmesinin nedeni budur. Toplumsal haysiyetmezliğin belki de en temel sebebi bildiğini zannedenler yoluyla horgörgünün (ve hoşgörgünün) yaygınlaşmasıdır.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Şili itibarı desteklemedi haysiyeti onayladı”

[2] Horgörgü ile kastedilen denklem şudur: görgü = görgüsüzü hor görmek. Anlayışlı olup görgüsüzlüğü hoş gören hoşgörgü de horgörgü ile aynı kapıya çıkar, aynı tavrın öbür yüzüdür.

[3] Bkz “Makbul, Makul, Sanal”

[4] Bkz “Sahici Analiz Eleştirinin Ötesindedir: Eleştiri Taslamayı Açığa Vurur, Analiz Kendini Baltalamayı Açığa Vurur”

[5] Bkz “From hypo-critical reason to hippo-queery-tickle reason: Just a dream → A just dream → Adjust dream”

[6] Bkz “Bilinçdışı arzunun yok edilemez direşkenliği” Jacques Lacan; “Sadece sevgi keyfiyeti arzuya tenezzül ettirebilir” Jacques Lacan; “The Sisterhood of Humanity”

[7] Gezi direnişinde “kesin bilgi RT” tabirinin boş bir tekerlemeye dönüşmesinin nedeni budur.