İzafiyet ve İzafet — Işık Barış Fidaner

Görelilik ikiye ayrılır: İzafiyet ve İzafet.

1) İz-afiyet:
— Herkeste iştah uyandıran izler birbirinden farklıdır.
— Herkesin düşlemini süsleyen izler birbirinden farklıdır.
— Örnekler: Bazıları Sıcak Sever‘de (1959) her erkeğin bir kadını kovalaması izafiyettir. Pazarda sevdiğin ürünü seçebilmek anlamında liberal özgürlük izafiyettir.

2) İz-afet:
— Herkesin kabusuna giren felaketler birbirinden farklıdır.
— Herkesi yüceliğiyle büyüleyen afetler birbirinden farklıdır.
— Örnekler: Buffy S01E10’da her karakterin kendi korkulu rüyası ile yüzleşmesi izafettir. Film Noir’da aşık olunan kadının femme fatale çıkması izafiyetten izafete geçiştir. Kabus Sokağı‘nda (1947, 2021) hem fal bakmaktan hayalet çağırmaya (spook show) geçiş, hem de medyum kadından psikolog kadına geçiş izafiyetten izafete geçiştir.

İzafiyet mutlaklık karşısında eleştiri kılığına bürünür, bir iştahın doyurulmasını veya bir düşlemin sahnelenmesini talep eder. Eleştirmen belli istekler öne sürdüğüne göre ya şahsen güç gösterisi yapmalıdır ya da başka bir güce vekillik etmelidir, yani eleştirmen taslamaya karşı taslama yapmalıdır. İzafiyet memnun edilemediği sürece mutlakiyeti reddeder. Birisi yerine bir başkasının (daha doğrusu başkası yerine kendisinin) memnun edilmesinin daha doğru olacağını öne sürer. Yanlış konmuş bir ideali düzeltme iddiasındadır.

İzafet ise mutlaklık karşısında analiz kılığına bürünür, olası veya gerçekleşmiş (görcül veya gerçel) bir afetin kabullenilmesini, kavranmasını ve/ya ona karşı önlem alınmasını talep eder. Analize konu olan afetin gerçekliği aynı zamanda analizin güç kaynağı olur, bu yüzden analiz taslama değildir. Analiz ele aldığı afetin (vekili değil) elçisidir. İzafetin reddettiği mutlaklık tam da (hiçbir eleştiriyle aşılamayan) şunu veya bunu memnun etme mecburiyetidir. Reddettiği memnuniyet mutlaklığının yerine neticede ondan daha bile mutlak olan yüceltim eylemini koyar. Yani mutlakiyetin karşısına mutlaklaştırma eylemini koyar. Analizin derdi bir yanlışı düzelterek haklı çıkmak değildir, yaptığı işin hakkını vermektir, fol kalmayıp sahi olabilmektir (false, true).

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

Bkz “Sahici Analiz Eleştirinin Ötesindedir: Eleştiri Taslamayı Açığa Vurur, Analiz Kendini Baltalamayı Açığa Vurur”, “Taslama ve Tasavvuf: Deli, Dahi, Aziz”, “Abese İrca ve Abese İcra”, “Doğru Haklı Olandır, Sahi Hakkını Verendir”, Doğru (özel sayfa)