Düşünümlü Belirlenim — Slavoj Žižek

1) Başkası benim için/yerime bunu yapıyor.
2) Ben kendim başkası aracılığıyla bunu yapıyorum.
1’den 2’ye düşünümlü tersyüz mühimdir: Bu tersyüz öznelliğin asgari koşulunu ifade eder – yani öznelliği oluşturan tutum “Bunu yapan etkin özerk fail benim” değildir, “Başkası benim için bunu yaptığında ben kendim onun aracılığıyla bunu yapmış oluyorum”dur (erkeği aracılığıyla bir şey yapan kadın, vb.).

Bu tersyüz Hegelci diyalektik süreçte belirleyici düşünümden düşünümlü belirlenime geçiş kılığında sürekli iş başındadır. Belirleyici düşünüm, bilindiği gibi, konduran düşünüm ile dışsal düşünümün diyalektik birliğidir:

Öznenin faaliyeti düzeyinde “konduran düşünüm” benim doğrudan etkin olmamdır, “dışsal düşünüm”deyse Başkası etkindir, ben edilgence onu seyrederim. Başkası benim için/yerime bir şey yaptığında, bana vekillik ettiğinde, onunla ilişkim “belirleyici düşünüm” olur – burada dışsal ve konduran düşünümler örtüşmüş olur (başkasının benim için bir şey yaptığını gözlediğim anda, dışsal düşünüm anında, onun bunu benim için yaptığının farkına varırım – bu anlamda ben kendim onun faaliyetine “kondurulmuş”umdur, onun faaliyeti benim öznel konumumla dolaylanmıştır).

Ne zaman ki Başkasının faaliyeti ile kendi faaliyetim arasında doğrudan özdeşlik kurarım –ne zaman ki asıl etkin tarafın kendim olduğunu, Başkası aracılığıyla bunu yapanın ben olduğumu kavrarım–, o zaman belirleyici düşünümden düşünümlü belirlenime geçiş yaparız (çünkü bu düzeyde Başkasının faaliyeti sadece benim düşünümümce belirlenmez, onun doğrudan benim düşünümlü belirlenimim olduğu kondurulur).

Veya –Yugoslav fıkrasına dönersek– burada “sıradan halk yerine limuzin kullanan halk temsilcileri”nden “bizzat sıradan halkın kendi temsilcileri aracılığıyla limuzin kullanması”na geçiş yaparız… Keyfiyet alanında bu, Başkasının benim yerime keyif almasından benim Başkası aracılığıyla keyif almama geçilmesidir.

Slavoj Žižek (1997) Düşlemler Salgını

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

konduran düşünüm: positing reflection
dışsal düşünüm: external reflection

belirleyici düşünüm: determining reflection
düşünümlü belirlenim: reflective determination

düşünümlü tersyüz: reflective reversal