Ego, Ekosit (Çevrekırım) Öncesinde Ekhosittir (Yankıkırım) — Işık Barış Fidaner

Psikanaliz bir egoloji değildir. (Lacan, Seminer 3)

Narsisizm imgeselde/hayallerde gerçekleşir ama özsel belirlenimi başka bir yerdedir.

Yunan efsanesi genelde şöyle özetlenir: Narkissos havuzdaki yansımasına aşık olmuş ve böylece güzel imajına ölene dek bakakalmaya mahkum olmuştur. Kıssadan hisse de şöyle verilir: Egonuz tehlikeli bir tuzaktır! Aşırı öz-sevgiden hep kuşku duymalısınız!

Bunun Lacancaya tercümesi, bütün hayallerden/imgeselden duyulan genelleşmiş bir kuşku ve onun yerine simgesel düzeni temel alma kararlılığıdır. Bu yaklaşım yanlış değildir ama efsaneyi yorumlaması sınırlı kalır çünkü hikayenin ilk bölümünü gözardı eder. Narkissos’un hayallere dalıp gerilemesinin aslında öncül bir sebebi vardır.

Narkissos neden kendi imajına aşık oldu? Çünkü intikam tanrıçası Nemesis onu ayartarak havuzun kıyısına getirdi. Nemesis bunu ona neden yaptı? Çünkü Narkissos Ekho’yu (yankı) reddetmiş ve kovmuştu [1]. Narsisist Ego tuzağına düşürülmesi onun Ekho’yu reddetmiş olmasının cezasıydı. Ne demek bu?

Ekho lanetlenmiş bir dağ perisiydi, muhatabından duyduğu son sözleri yinelemeye/yankılamaya mahkum edilmişti. Ekho Narkissos’a aşık olmuştu ama elinden gelen tek şey Narkissos’un ona söylediği sözleri yinelemekti/yankılamaktı, bunun üzerine çabucak siniri bozulan Narkissos Ekho’yu reddetti ve kovdu.

Özetle: Narkissos’un kendi görsel yansısına (Ego) hapsolmasının nedeni “başka”nın kendisine yani onu sarmalayan doğal çevreye (Eko) sırt dönmesi değildi, daha ziyade bizzat kendi sesinin yankısını başkasından duymaya (Ekho) dayanamamasıydı. Yankılanan bu ses, arzu uyandırarak simgesel düzenin sınırlarını çizen gerçek boyuttur.

Yani Narkissos’un asıl niyeti kendi görsel yansısının üstünlüğünü kabul ettirmek için öbür canlı varlığı öldürmek veya sürgüne göndermek değildi. Onun asıl niyeti muhatabında yankılanan kendi sesini öldürmek veya sürgüne göndermekti, başka bir deyişle o aslında kendi arzusunun yayılımını durdurmak istiyordu. Kendi arzusunu ehlileştirerek haz alma isteğine indirgemek istiyordu. Narsisizm hayali/imgesel bir sebepten kaynaklanmaz, gerçek bir sebepten kaynaklanır. Psikanalitik terimlerle: Ego fetişçi bir tuzaktır ama aslında etkisini Ekho’nun reddine yani semptomun reddine borçludur.

Narsisistlerin şahı, erkekler gibi Ego inşa edemedikleri (hatta buna istekli olmadıkları) için kadınları kayıplı (veya ayıplı, defolu) sayan Otto Weininger değil miydi? [2] Narkissos Ekho’yu nasıl reddettiyse Weininger de kadınları öyle reddeder. Erkek, bir varoluş temeline oturabilmek için Ekho’nun dayanılmaz semptomunu reddeder ama sonunda elinde kalan tek şey kendi Ego fetişi olur. Histerikleşmeyi obsesifçe bertaraf ettikçe sonunda kendini sapkın sularda bulur, simgesel ilişkileri artık doğru düzgün sürdüremiyordur. Hakikat-sonrası çağa götüren neoliberal özelleşmenin özü budur.

Şimdi gelelim iklim krizine. Ekosit (çevrekırım) tabi ki büyük bir sorundur ama Ekhosit (yankıkırım) daha temel bir sorundur ve süregiden Ekositin asıl sebebidir [3]. Narkissos kendi semptomatik Ekhosunu/yankısını öldürme ve sürgüne gönderme çabalarını sürdürdükçe fetişçi Egosunu bitimsizce tekrar tekrar inşa etme işine kendini adamaya mahkum olmaya devam edecektir.

(İngilizcesi)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Aksiseda ile Narkisve” Yunan efsanesi, “Sinyal gürültünün kendi yankısıdır: Yankıbilim ve Yankıkırım”, “Yansı ve Yankı, Koyuş ve Konuş”, “Lethe Nehri ve Mnemosyne Havuzu: Hakikatimsilik → Hakikatim Silik”, Yankılar (çeviri derlemesi)

[2] Otto Weininger (1903) Sex and Character (Cinsiyet ve Karakter), “Ölü baba rüyası ve arzuyla geçinmek” Jacques Lacan

[3] Bkz “Ekholoji, Ekhosistemler, Ekhosit”

Resim: üstte Caravaggio, altta Waterhouse.