Hazım İlkesinin Ötesi: Hazım Hazindir — Işık Barış Fidaner

Descartes’ın ünlü durum bildirimini hatırlarsınız:

Düşünüyorum öyleyse varım!

Şimdi bu felsefi mantığı oluşturan sebep (düşünme) ve sonucu (öyleyse varım) irdeleyelim.

Sebep: Düşünüyorum
Düşüncelerin içini açarsanız orada düşleri bulursunuz: hayaller sözlerin altını dolgulamıştır. Ama düşlerin de örtüsü kalkarsa bu sefer düşüş belirecektir: mutlanarak göklerde süzülmeye meyleden her hayalin arkasında kaybetmek, ayrılık, ölüm gibi korkutan ya da kaygı veren bir hayalet saklanmaktadır. O halde nüveden kabuğa doğru ruhsal katmanlar şunlardır: düşüş, düş, düşünce. İlk iki katman iki ayrı bileşim oluşturur:

1) Düşüş düşü: Bozulma rüyası, bozunum rüyası
2) Düş düşüşü: Rüya bozumu, rüyanın bozunumu

Düşünceler de bunların diyalektiğinden türer. Bunların üzerinden geçelim:

1) Düşüş düşü: Uçma rüyası (aslında) düşme rüyasıdır. Uçma rüyası her an bir bozulma rüyasıyla kesilebilir veya süregiden bir bozunum rüyasına dönüşebilir. Havaya uçmanın büyük bir sevinç mi yoksa büyük bir patlama mı olduğunun muğlak kalması böyledir.

2) Düş düşüşü: Rüya bozumu rüyanın yorumlanmasıdır; yorumlandıkça düş düşünceye denk gelir (coincide), ona izini düşürür (projection), ona anlam verir, onun altını dolgular. Zorluklara diş geçirmemizi sağlayan bu dolguların zamanla veya sürtünmeyle çürüyüp dağılması da rüyanın bozunumudur.

3) Düşüş düşü düşünce: İnsanın düşüşü (ölüme-doğru-oluşu veya entropisi) düşleri dolaylayan düşüncelere (enerjiyi koruyan/aktaran kaplara) tercüme edilir, bu yolla gerçeğin hayalden farkı simgelenmiş olur (RIS: réel→imaginaire→symbolique).

Sonuç: Öyleyse varım
Sebepleri kavramak zordur: her sebep hem ele avuca gelmeyecek kadar ufalanmıştır hem de ele avuca sığmayacak kadar iri kalmıştır, çünkü “sadece işlemeyen şeylerde sebep olabilir” (Jacques Lacan, Seminer 11, alıntılayan). Bunlar tezahür eden (başgösteren) semptomlardır. Biz yine de elimizdeki kavramlarla (sözcüklerle, hecelerle, harfiyetle, hurufatla) o semptomları yorumlayarak adeta sebepleri kavramak mümkünmüş gibi yakalama çabamızdan vazgeçmeyiz. Şimdi yukarıda saydığımız sebepleri bağzı (bağsı) sonuçlara bağlamayı deneyelim:

1) Düşlerinde düşen varlık: Düş-ün kendi kendine düşmek demektir; yâri (canı, dostu, sevgiliyi) düşleyen kişi yar’a (uçuruma, boşluğa, çatlağa) düşer ve oraya “düşünce” yaralanır (kırılır, eksilir, lekelenir), yar-atılış budur.

2) Düşlerini düşüren varlık: Rüya bozumu yapılırken aynı bağ bozumundaki gibi ruhta gelişip serpilen hayal meyveleri tek tek dolaşılır ve muhafaza edilmek üzere elverişli simge-kaplara doldurulur (bilgi meyvesi). Rüya bozumu ya bilinen ritüellere uymalıdır ya da onlardan yeni bir ritüel türetmelidir: düşsel bağlama destursuz giren telkin ve eleştiri analizi aksatır ve sakıncalıdır. Çiçeksiz meyve olmadığı gibi dikensiz gül bahçesi de olmaz.

3) Düşünen varlık (res cogitans): Düşünme eylemi insan bedeninde cisimleşebilse dahi hep ruhsal bir kalıntı bırakır; ve bu kalıntı onun canıdır, zira hiçbir eksiği veya fazlası kalmasaydı o cisim ölmüş olurdu. Dolayısıyla düşünen can düşünen bedenle birleştirilemez, geçici buluşmalar olsa da onları evlendiremezsiniz, “epifiz bezi” (pineal gland) gibi bir “dünya evinde” ikisini yuvalayamazsınız, mıhlayamazsınız. Şimdi düşünen beden ve düşünen canı yöneten ilkeleri ayırt edelim.

Düşünen beden: Hazım ilkesi
Düşünmek malumat işlemektir (information processing). Freudcu haz ilkesi şaşırtıcı yeni malumatlarla gelen rahatsızlığı asgari düzeye indirme çabasıdır. Haz ilkesine göre malumat fazlasının (surplus-information) hepsini “benim hazzım” sindirmelidir. O halde haz ilkesi hazım ilkesidir: bir malumattan hazzeden o malumatı hazmediyordur (digesting information). Ama hazmetmek (incorporate) hatmetmek (bitirmek, tamamlamak) anlamına gelmez: şaşırtıcı yeni malumatları algıladığınız her seferinde hazımsızlığa yol açan bir şeyler arta kalacaktır, çünkü hakikat tamamsızdır, o ancak kısmen söylenebilir (mi-dire). Eğer bu arta kalan bölümü dikkate almazsanız, bastırıp sansürlerseniz, inkâr ederseniz, algı yönetimine başvurursanız, “geldim, gördüm, yendim, yutuldum ve yutturabildiğimi zannediyorum” derseniz, (in)corporation yani şirket olursunuz, bu da şirk-etmektir, zira algı yönetimi hazım ilkesinin ötesini inkâr eder: hazım hazindir.

Düşünen can: Solum ilkesi
Freud haz ilkesinin ötesinde yineleme zorlantısını tespit etmiş ve ona “ölüm dürtüsü” adını vermiştir. Ölüm dürtüsünün işlevi insanı canını vermeye razı etmek değil, ona ölmesine değecek bir can vermektir. O halde bu zorlantı sakatlık (challenged) yerine meydan okuma (challenger) sayılmalı ve can alıcı bir adla anılmalıdır: Solum ilkesi. Solum iki anlamı birleştirir:

1) Çiçeğin solup gitmesi (yerine meyve gelebilsin diye): Arzuların geri çekilişi geri çekilme arzusuna dönüşerek dürtüleşir (solgu: aphanisis).

2) Soluk alıp vermek, nefes, ruh, canlanma, dirilme: Ölümü hak etmeden (ölmeye değecek gibi yaşamadan) canlanamayız, ölümden kaçmak adamı ölmekten beter eder.

Hazım ilkesinin hazzetmediği konu midesizliktir: fazla katlanabilenlere fazla katlanamaz. Eleştiri son kertede bir memnun edilme talebidir. Solum ilkesini tıkayan konuysa ciğersizlik yani korku ve kaygıdır; devası da bir malumatın solgusuyla bir başka malumata soluk vermektir. Analiz son kertede bir duruma isabetli bir müdahaledir. Hegelci diyalektikte bir uğrağın solgusu daha sonraki uğraklara soluk verir:

Çiçek açılıp serpildiği zaman gonca yok olur, ve çiçeğin goncayı çürüttüğünü söyleyebiliriz; aynı şekilde meyve geldiği zaman, çiçek bitkinin varoluşunun fol bir biçimi olarak açıklanabilir, zira çiçeğin yerine geçen meyve onun sahi doğası gibi görünür. Bu aşamalar sadece farklılaşmakla kalmaz; birbirleriyle uyumsuz kalarak birbirlerinin yerine geçerler. Ama kendi bünyevi doğalarının bitimsiz faaliyeti onları aynı zamanda organik bir birliğin uğrakları kılar, onlar orada sadece birbirleri ile çelişmemekle kalmazlar, orada onların her biri en az diğerleri kadar gereklidir; ve tüm uğrakların bu eşit gerekliliği böylece tek başına bütünlüğün hayatını teşkil eder. (Ruhun Fenomenolojisi)

Buna göre malumat fazlasıyla başa çıkmanın iki yolu vardır:

1) Hazım ilkesinde (algı yönetimi) malumat fazlası alay edilerek gerçekdışı sayılır ve sansürlenir (abese irca).

2) Solum ilkesinde (diyalektik) ise malumat fazlası gerçek bir ironiyi sahnelemektedir (abese icra).

Gerçek ironi, mantıksal bir paradokstur; akla aykırı gelse de akıldışı değildir çünkü ironiyle yüzleşebilirse aklın ufku açılacaktır. Buna da bir ad verelim:

Saçmantık: Saçma veya kılı kırk yarma gibi görünebilen ama aslında çelişkileri çözmek için mutlaka gerek duyulan diyalektik mantığın dolaştığı uğraklardan her birisi. Saçmantık karışık bir yumağı çözmek veya yolda karşınıza çıkan ipuçlarını örmek gibidir.

“Düşünüyorum!” diyerek durum bildiren Descartes canı bedene bağlayan “epifiz bezi”yle birlik ve bütünlük sağlandığına inanıyordu. Ama nasıl ki can bedenden ayrılacaksa, hatta tam şu anda bile azar azar ayrılmaktaysa, Freud’un “ölüm dürtüsü” de Descartes’ın durum bildirimini ikiye ayırır:

René Descartes: Düşünüyorsam varım!
Sigmund Freud: Düşünü yorsam? Var mısın?

Her semptom bir öksürüktür: bedeninizin hazmedemediği bir şeyin ruhunuzun soluklanmasına engel olmasıdır. Nabzı ve soluğu dirilten CPR, saf akılları eleştiren CPR’dan geri kalmaz (cardiopulmonary resuscitation, critique of pure reason).

Kedi eğer ciğere yöneliyorsa ciğersiz olmadığını şimdiden anladığı içindir.

Kim er ha?

Bkz “Dişleri Sökülmüş Yazar: İçerik Üreticisi”, “Aslan aslamdır”, “Kimera”, “Bir Mayış: Hoş ve Boş Göstereni Boşuna Gösterenle Barıştırmak”, “Vamplık ve Zomluk” Slavoj Žižek

CPR = Cardiopulmonary Resuscitation (kalp masajı)
CPR = Critique of Pure Reason (saf aklın eleştirisi)
KRV = Kritik der reinen Vernunft (saf aklın eleştirisi)

Kaynakça:

Descartes, R. (1637). Yöntem Üzerine Konuşma. İş Bankası Kültür.

Fidaner, I. B. (2021). Gerçek ve Salbırak. Yersiz Şeyler. 2 Ekim 2021. https://yersizseyler.wordpress.com/2021/10/02/gercek-ve-salbirak-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2021). Sol ve Sağ. Yersiz Şeyler. 21 Ekim 2021. https://yersizseyler.wordpress.com/2021/10/21/sol-ve-sag-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2021). Düşlemi katetmek düşüş düşünü düşürmektir. Yersiz Şeyler. 23 Ekim 2021. https://yersizseyler.wordpress.com/2021/10/23/duslemi-katetmek-dusus-dusunu-dusurmektir-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2021). Yerçekçi Olalım: Uçmak Düştüğünü Unutmaktır. Yersiz Şeyler. 10 Kasım 2021. https://yersizseyler.wordpress.com/2021/11/10/yercekci-olalim-ucmak-dustugunu-unutmaktir-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2021). O Yar Benim Yahut Oyar Beni. Yersiz Şeyler. 29 Kasım 2021. https://yersizseyler.wordpress.com/2021/11/29/o-yar-benim-yahut-oyar-beni-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2021). Alın Teri, Ecel Teri, His-teri. Yersiz Şeyler. 2 Aralık 2021. https://yersizseyler.wordpress.com/2021/12/02/alin-teri-ecel-teri-his-teri-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2022). Lacancı yapıçarpım ve geri çekilme arzusu. Yersiz Şeyler. 7 Şubat 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/02/07/lacanci-yapicarpim-ve-geri-cekilme-arzusu-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2022). Abese İrca ve Abese İcra. Yersiz Şeyler. 11 Şubat 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/02/11/abese-irca-ve-abese-icra-isik-baris-fidaner/,

Fidaner, I. B. (2022). İşte Biz Böyle Yuvarlanırız (Yuvalarız). Yersiz Şeyler. 18 Şubat 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/02/18/iste-biz-boyle-yuvarlaniriz-yuvalariz-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2022). Ören Beyan. Yersiz Şeyler. 5 Mart 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/03/05/oren-beyan-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2022). Neden = Reason, Sebep = Cause. Yersiz Şeyler. 12 Mart 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/03/12/neden-reason-sebep-cause-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2022). Çiçekleri Eleştirmek veya Çiçeksiz Meyve Olmaz. Yersiz Şeyler. 15 Mart 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/03/15/cicekleri-elestirmek-veya-ciceksiz-meyve-olmaz-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2022). Medyada İçeriğin İçerilmesi: Alaycı Şaşırma ve İronik Şaşırma. Yersiz Şeyler. 22 Nisan 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/04/22/medyada-icerigin-icerilmesi-alayci-sasirma-ve-ironik-sasirma-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2022). Merdivenler ve Felsefe: Bağlam ve Kapsam. Yersiz Şeyler. 23 Nisan 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/04/23/merdivenler-ve-felsefe-baglam-ve-kapsam-isik-baris-fidaner/

Fidaner, I. B. (2023). Mikrohal yoktur. Yersiz Şeyler. 18 Haziran 2023. https://yersizseyler.wordpress.com/2023/06/18/mikrohal-yoktur-isik-baris-fidaner/

Freud, S. (1920) Haz İlkesinin Ötesinde. Metis.

Hegel, G. W. F. (2020). Sahi, fol, çelişki, uğraklar (I. B. Fidaner, çev.). Yersiz Şeyler. 28 Ağustos 2020. https://yersizseyler.wordpress.com/2020/08/28/sahi-fol-celiski-ugraklar-g-w-f-hegel/

Lacan, J. (2022). Hançerli Psykhe ve solgu (aphanisis) (I. B. Fidaner, çev.), Yersiz Şeyler. 12 Nisan 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/04/12/hancerli-psykhe-jacques-lacan/

Lacan, J. (2022). Utançtan ölmek: Saf işaretin ayıplığı (I. B. Fidaner, çev.), Yersiz Şeyler. 22 Nisan 2022. https://yersizseyler.wordpress.com/2022/04/22/utanctan-olmek-saf-isaretin-ayipligi-jacques-lacan/

Sallis, J. (2016). Rüya işinde mantık ve mantıkdışı (I. B. Fidaner, çev.). Yersiz Şeyler. 18 Şubat 2016. https://yersizseyler.wordpress.com/2016/02/18/ruya-isinde-mantik-ve-mantikdisi-1-john-sallis/