Bakakalma/Gülekalma (mantık hatası): Önemli detaylarda kaybolalım! — Işık Barış Fidaner

İnsanları ciddiyete davet etmek gülünçleşmemek ve şaşkınlaşmamak için alınan bir tedbirdir. Ama bir şeyi gülünç bulmak da o şeye cidden şaşırmamak için alınan bir tedbirdir.

O zaman donakalmanın iki tipi vardır:
1) Şaşkınlaşma fobisiyle ciddiyetli vakurluğa saplanıp donakalmak: Bakakalma.
2) Cidden şaşırma fobisiyle eğlenceli oyalantıya saplanıp donakalmak: Gülekalma.

Örneğin bakakalan kişiyi ders yapan öğretmen, gülekalanları da sınıfta dalga geçen öğrenciler gibi düşünebilirsiniz.

İki tip donakalma ters yönlerde işler:
1) Bakakalan kişi durduğu kürsüden düşme korkusuyla ulviyet tasladığı için öylece bakakalmıştır.
2) Gülekalan kişi detaylarda kaybolma korkusuyla alaycılığa sığındığı için öylece gülekalmıştır.

Aslında iki konum birbirini destekler çünkü “önemsiz detaylarda kaybolmayalım” temennisi fiiliyatta “durduğumuz kürsüden düşmeyelim” anlamına gelir. Buradaki mantık hatası fiilen birbirini besleyen konumların sanki birbirlerine tezatmış gibi bir mizansen canlandırmalarıdır.

Bu acayip dengesizliği şöyle hayal edebilirsiniz:
1) Birisi kürsüye çıkmış çok ciddi hayat memat meseleleri anlatıyor.
2) Sonra birdenbire sinirleri bozulup histerik kahkahalar atmaya başlıyor.
3) Ardından tekrar önceki vakur havasına dönüp kaldığı yerden devam ediyor.

“Tamam güldük eğlendik şimdi ders vakti” sözünün uyandırdığı ironi işte buradan gelir.

Bu dengesiz ruh hali iki tarafın birbirine bulaştırdığı bir kısır döngüdür:
1) Bakakalanlar muhataplarında gülekalmayı tetiklerler, kaçındıkları gülünçlüğü bizzat kendileri uyandırırlar.
2) Gülekalanlar muhataplarında bakakalmayı tetiklerler, alay ettikleri bönlüğü bizzat kendileri uyandırırlar.

Bu kısır döngüden çıkış yolu vaziyetin barındırdığı ironiyi idrak ve ikrar etmek ve ettirmektir.

“Önemli detaylarda kaybolalım!” diyebilmektir.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Bkz “Gülmek Popülist Bir Eylemdir: Şaşakalma Fobisi, Gülüp Geçme, Gülekalma”, “İki Tip Ahmak (Budala, Bön) ve Aptal/Abdal” Slavoj Žižek, “Alay Tanrısı: Cool’a cool’luk edene yazıklar olsun”