İzinde Kayıp Zamanın: Barthes’in Proust’unda Hiperego ve Hülya Espri — Işık Barış Fidaner

Proust’un Kayıp Zamanın İzinde romanını Barthes üç evreye ayırır [1]:
1) Kör kararsızlık
2) Aklı başında yılgınlık
3) Saadet ya da diriliş eylemi

İlk iki evre arasındaki ilişkiyi netleştirmek için Hiperego formülünü anımsayalım [2]:

Yenilemeyen yineleme boştur, yinelemeyen yenileme kördür.

Evet gördüğünüz gibi ilk iki evre şunlardır:

1) Kör kararsızlık, yinelemeyen yenilemedir; hiçbir sağlam zemine ayak basamadan körlemesine oradan oraya sürüklenmektir.

2) Aklı başında yılgınlık, yenilemeyen yinelemedir; kazık çakıp tekrarlanan tek bir şeyin etrafında boş boş dönüp durmaktır.

Aynı ikilemi Hülya Espri (Holy Spirit) cinsinden de yazabiliriz [3]:

1) Kör kararsızlık, hülyasız espridir (unholy spirit), tekinsiz bir hayalettir, ne idüğü belirsiz (istikametsiz) bir gidişattır.

2) Aklı başında yılgınlık, esprisiz hülyadır (holy disspirit), can sıkıcı bir ululamadır, yüceltmeyen bir idealdir, ruhsuz bir ülküdür.

Barthes’ın tanımladığı üçüncü evrede Proust’un anlatıcısı “geçmişin bir parçası ile şimdideki bir hissi aniden birleştiren” üç şok geçirir:

Şok 1) Üzerinde yürüdüğü bozuk kare taşlar ona eskiden yürüdüğü vaftizhane zeminini anımsatır.
Şok 2) Kulağında çınlayan cam sesi ona bir tren istasyonunda eskiden duyduğu lokomotifi anımsatır.
Şok 3) Ağzına sildiği peçetenin pürüzleri ona bir otelde eskiden silindiği banyo havlusunu anımsatır.

Her üç şok da şu anki bir espriyi hatırda kalan bir hülyaya bağlar:

Şok 1) Yürüme esprisini tanrısal yücelme hülyasına bağlar.
Şok 2) İşitme esprisini teknolojik başarı hülyasına bağlar.
Şok 3) Dokunma esprisini müşteri memnuniyeti hülyasına bağlar.

Üçüncü evre, gördüğünüz gibi, birinci ve ikinci evreyi birbirine bağlar:

1) Şu anki espri kendi başına kör kararsızlıktır (yinelemeyen yenileme).
2) Hatırda kalan hülya kendi başına aklı başında yılgınlıktır (yenilemeyen yineleme).

İşte bu ikisi bir şimşek çakmasıyla birbirine bağlandığı zaman Hülya Espri meydana gelir. Okurları “zamanın izinde kaydıran” saadet ya da diriliş “kaydırağı” işte budur [4].

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Proust’un Dersi” Roland Barthes, çev. Murat Erşen

[2] Bkz “Hiperego: Yenilemeyen Yineleme Boştur, Yinelemeyen Yenileme Kördür”

[3] Bkz “Hülya Espri: Pir, Anka, Zenci”

[4] Bkz “Diyalektik Ateizm: Tanrının Fanilik Haseti ve Kayıp Erek Efsanesi”