İnanılmaz: Saçmalık Tehlikesi Beklenti-Umut Makasıdır — Işık Barış Fidaner

İnanılmaz!

Bu ünlem iki anlamı birleştirir [1]:
1) Bunu hiç beklemiyordum ki!
2) Ama umuyormuşum demek ki!

Dolayısıyla:
1) Beklentilerle yönetilen bir şeyin “İnanılmaz” olması onu zayıflatır.
2) Umutlara riayet eden bir şeyin “İnanılmaz” olması onu güçlendirir.

Bir filmde art arda iki sahne izlediğinizi düşünün:

P, Q

Eğer bunları izlemek size “İnanılmaz” dedirtmişse:
1) P’de beklentiniz ve umudunuz paralel olarak şekillenmiştir.
2) Q’da beklentiniz boşa düşerken umudunuz karşılanmıştır.

İşte beklenti-umut makasınız izlediğiniz film boyunca bu şekilde sürekli açılıp kapanmaktadır. Seyirciye ileriki sahneler hakkında bilgi vermek bu tasarlanmış akışı aksattığı için spoiler sayılır (“katil uşak!”).

Mantıksal gerektirme işleminde aynı yapı sebep-sonuç formatına sokulur:

P ⇒ Q

Araya giren okun amacı umudu beklentiyle uyuşturup inanmazlığı devreden çıkarmaktır, yani umut-beklenti makasını kapatarak inanmazlık tehlikesini bertaraf etmektir (“Umudunu beklentine göre uzat!”).

İnanmazlık tehlikelidir çünkü saçmadır: düşünceleri “rastgele” ortalığa saçmaktadır [2].

Saçmalık yasağı koyarak ciddiliği şakadan ayırmanın amacı bu tehlikeden kaçınabilmektir. Umudun beklentiden daha belirleyici olduğunu anladığınız noktada ise şakalar ciddilikten çok daha ciddiyetli bir statü edinecektir.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Askıda inanmazlık (willing suspension of disbelief)” Griggs, Coleridge, “Düz Efsane vs. Efsane Efsanesi”, “Nar? Tabiat! Narsız? Ta biat! Narkist? Tabi at!”, “Politik Doğurucunun Doğurultusu”

[2] Bkz “Rastgelemsi Kamualev Ø ve Türkiye Siyaseti”, “Umut ve Umutsuzluk”, “İki Eksen: Bu Sefer Ödül Beklentisi ve Hep İksir Umudu”, “Dürtüsel montaj” Jacques Lacan, “Mantıksal gerektirmenin cinsiyeti”, “Saçmasapan ve Saldımsalak”