Mars İkizler’den Yengeç’e, Marx Üçüncü Tezden Dördüncü Teze — Işık Barış Fidaner

Marx’ın Feuerbach üzerine tezlerinin burçlara nasıl dağıldığını önceki bir yazıda gösterdim [1]. Birkaç ay sonra Mars İkizler’den Yengeç’e geçeceğine göre gelin biz de Marx’ın üçüncü (İkizler) tezinden dördüncü (Yengeç) tezine nasıl geçtiğine bakıp hazırlık yapalım [2].

Marx’ın üçüncü tezi kendini toplumdan üstün sayan “bilen adamlar” sınıfının yadsınmasıdır [3]. Bu anafikirden yola çıkan “eğitmenleri eğitmek / yetiştirenleri yetiştirmek” görevi “x’i x’mek” tarzında öz-göndergeli ve öz-yinelemeli yapısıyla devrimci pratiği tanımlayan temel diyalektik ikiliği gündeme getirir, o da şartların değişimi (nesnel → öznel) ile insan faaliyeti (öznel → nesnel) arasındaki rastlaşma olarak öz-değişimdir. Okuyalım:

3 [♊︎]: Değişken şartlar ve yetişkinlik üzerine maddeci öğreti unutur ki o şartları insanlar değiştirmelidir ve yetiştirenler de yetişmelidir. Dolayısıyla o öğretiyle sondajlanan toplum ister istemez iki kesime ayrılır ve kesimlerden biri toplumun üstünde tutulur.

Şartların değişimi ile insan faaliyetini rastlaştıran öz-değişimin akılla kavranıp anlaşılması ancak devrimci pratikte olur.

Marx üçüncü tezde nesnelliği öznellikle köprüledikten sonra dördüncü tezde standart yalan/gerçek ikilemine geri döner. Eğer düz mantıkla (Feuerbach gibi) dinsel yalanlar ifşa edilip dünyevi gerçeklere tutunmaya kalkarsanız nesnelliğin öznellikle köprülendiği unutulur ve dolayısıyla dinsel/dünyevi arasındaki “suç ortaklığı” gözden kaçar. Dünyevi aile zaten kendi iç çelişkilerinden kurtulabilmek için hülyalı aileye (holy family) sarılmıştı, o zaman asıl mesele dünyevi ailedir (Ödip kompleksi). Okuyalım:

4 [♋︎]: Feuerbach’ın çıkış noktası dinsel yabancılaşmadır, dünyanın ikiye ayrılmasıdır: dinsel hayali dünya ile dünyevi dünya. Onun işi dinsel dünyayı dünyevi zemininde eritmektir. Fakat dünyevi zeminin kendi kendisinin dışında durması ve bağımsız bir krallığın bulutlara kazık çakması ancak o dünyevi zeminin kendi içtepisi ve iç-çelişkisiyle açıklanabilir. O halde o kendilik hem çelişkisi içinde anlaşılmalı hem de pratikte devrilmelidir. Yani mesela dünyevi ailenin hülyalı ailenin sırrı olduğu açığa çıkınca o önceki kendilik teoride ve pratikte ortadan kaldırılmalıdır.

Dünyevi aileyi “ortadan kaldırmak” tabi ki “kapsayarak aşmak” (Aufhebung, sublation) diye okunmalıdır, o da Freudcu-Lacancı psikanalize işaret eder. Karl Marx bu metni yazdığında 27 yaşında delikanlı olduğu için birazcık coşmuş olabilir.

☉: ♈︎ ♉︎ ♊︎ ♋︎ ♌︎ ♍︎ ♎︎ ♏︎ ♐︎ ♑︎ ♒︎ ♓︎

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Feuerbach üzerine tezler” Karl Marx, “The Mystery of Marx’s Missing Twelfth Thesis/Theseus on Feuerbach: Who Can Resist the Revolutionary Superpower to Have One’s Cake and Eat It?”

[2] Bkz “Binyılcılar Mart 2023’te Yengece Dönüşecek: İlgi Üçlüsü, Sıkıntı Üçlüsü, Ütopya Üçlüsü”

[3] Bkz “Bilebilginin şimdiliği mantığın zamanıdır” Walter Benjamin