Herşey Bayan Beyan Ortada: İkileme İmleyeni Önbastırılmıştır — Işık Barış Fidaner

Lacancı önbastırma formülü şöyledir:

The binary signifier is primordially repressed.
İkileme imleyeni önbastırılmıştır.

Bu ikileme Ben ve O (Ich & Es; I & It) diye okunursa Freudcu söze bağlanır [1]:

Wo Es war soll Ich werden.
O neredeyse Ben oraya varmalıyım (IBF).
O neredeyse Ben orada biter (CD).

Hitap edilen özne ilk anda O’dur; sözü üzerine alındığı zaman Ben’e dönüşür, yani ego teyidi olur. Mesela polisin seslendiği özne O’dur, ancak yanıt vermekle Ben’e dönüşür, ego teyidi olur, çıkarıp kimliğini gösterir. Freudcu sözde tarif edilen ‘ideolojik çağrılma’ (Althusser) işlemi bilinçdışında cereyan eder, Lacancı önbastırma formülü de bunu dile getirir.

İkileme imleyeninin kendisi de ikilenmiştir:
1) İkilenme ‘Ben ve O’ bileşiminin iki öğeden oluşması demektir.
2) ‘Ben gelmeyecekse O gitsin’ diye okunursa ‘hadi ikile!’ demektir.

Bu ikileme ‘biter’ sözündeki ikilemeyle de bitişir:
1) O neredeyse Ben orada filizlenir (ikinci öğe gelir).
2) O neredeyse Ben orada sona erer (oradan kovulur).

İşte bu ikileme imleyeni kadınlıkta kurucudur:
1) Nasıralı Meryem’in anneliği filizlendiricidir.
2) Mecdelli Meryem’in fahişeliği sona erdiricidir.

Lacan’ın ‘kadın yoktur’ sözü bu demektir: Kadının kendisi öznedir (O) ama kimliği Ego’dur (Ben).

İdeolojik çağrı işlemi şöyle özetlenir:
Özne Ego teyitçisi olarak rehin alınmıştır.

‘Kadının beyanı esastır’ veya ‘cinsiyet beyanı esastır’ gibi çeşitlemelerin hepsi aynı espriye çıkar:

Herşey bayan beyan ortada!

İkileme imleyeninin önbastırılması Friends‘in ‘iki kısım tekmili birden’ (S01E16) bölümünde Phoebe-Ursula ikiziyle sahnelenmiştir. Her ikisi de ‘diğeri olmayarak’ ideolojik çağrıdan kaçınır, ama önemli bir farkla: Ursula Phoebe olmayarak erkeklerin ideolojik çağrısından kaçınır, Phoebe ise Ursula olmayarak kadınların ideolojik çağrısından kaçınır. Şimdi bu kaçınmaları okuyun ve kıyaslayalım:

Joey: Garson orada. Bakar mısın bayan? (Aa Phoebe’ymiş!)
Chandler: Selam.
Phoebe değil: Merhaba.
Phoebe sandıkları kişiden neden burada olduğunu izah etmesini beklerler.
Phoebe değil: Peki, bu kadar mı?
Chandler: Dur bekle ya, sen ne yapıyorsun ki burada?
Phoebe değil: E demin oradaydım, ‘bakar mısın bayan’ dediniz ve haliyle şimdi de buradayım.
Joey: Yok onu demedi, neden burada çalışıyorsun ki?
Phoebe değil: Anlaşıldı. Evime yakın olduğu için, önlükleri de pek tatlı.
Chandler: Baştan başlayabilir miyiz?
Phoebe değil: Tabi neden olmasın. Ben oraya dönüyorum yine.
Chandler ve Joey: Yok yok hayır hayır…

Kadın 1: Bakar mısın? (Aa Ursula’ymış!)
Ursula değil: Evet?
Kadın 1: Merhaba bak biziz!
Kadınlar Ursula sandıkları kişiden şaşırma ve sevinme davranışı bekler.
Ursula değil: Evet tabi ben de benim.
Kadın 1: Sen de buradaymışsın…
Ursula değil: En az sizin kadar.
Kadın 1: Sıra sende.
Kadın 2: Biz ne istediğimizi biliyoruz.
Ursula değil: Buna çok sevindim!
Kadın 1: İki latte istiyoruz sadece.
Kadın 2: Biraz da biscotti bisküvisi.
Ursula değil: Çok iyi tercih. (Gidip masasına oturur)

Erkeklerin beklentisi kadının ‘neden burada’ olduğunu izah etmesidir. İzah etmezse onu ‘baştan başlatırlar’, kilitlenen bilgisayarı kapatıp yeniden açmak gibi. Aynı bilgisayar gibi kadın da erkeğin içinde yaşadığı dünyanın gerçekliğini teyit etmekle yükümlü tutulur. Eril teyitçilik ‘baştan başlatma’ tehdidiyle özneyi bir ego teyitçisi olarak esir almaktır. Yani özetle ‘herşey bayan beyan ortada’ olmayınca şu diyalog yaşanır:

Erkek: Baydınız ama bayan!
Kadın: Bay demesen baymazdım!

Kadınlar ise BİZ olarak gelirler ve gülücük saçma metodolojisiyle özneden ‘neden burada’ olduğunun izahını almaya çalışırlar. Eril teyitçinin ‘baştan başlatma’ tehdidi yerine burada BİZ kapsamında sırayla öne çıkıp izah almaya çalışan kadınlar vardır: Birinci kadın özneden ego teyidi alamazsa ikinci kadın devreye girer. Erkekler gibi açıkça ‘sen bize açıklama yapsana’ talebi sunmak yerine kadınlar ‘BİZ (senden) ne istediğimizi biliyoruz’ iması/blöfü etrafında toplaşır.

‘Ben kendim olacağım’ diyen bir kadın bu ideolojik çağırmalardan birine düştüğü takdirde özne ego teyitçisi olarak rehin alınmış olacaktır. Reality Show dünyası bu esaret üzerine bina edilmiştir. Lisa Valerie Kudrow’un hem Friends hem de Comeback’te sahnelediği ‘kendisi olmayan’ tiplerse herkese roller kastıran bu rollercoaster’dan çıkış yolunu gösterir.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Kendinibütün, Kendindar, Kendinsiz”, “Cinsimletim: Aşkınsal yaratım ve onun karşı yakası” Slavoj Žižek

Espritüel Hemseslenme: Çince Şiirsel Yazıda Tonik Kontrpuan (Jacques Lacan)