Psikoz Tanrısında Harfiyetin Sözcülüğü — Slavoj Žižek

Psikolojisizleşen özne imletim zincirinin ‘ataleti’yle yüzleşir; imletim zinciri performansını yönetmediği ve söyleyiş konumunu etkilemediği özne ile ‘dışsallık ilişkisi’ kurar. İşte bu dışsallık Lacan’a göre Üstben’in statüsünü tanımlar: Üstben öyle bir Yasadır ki öznenin simgesel evreninde bütünlenemez, zira kavranamaz, saçmasapan ve travmatik bir buyruk gibi işlemektedir; öznenin duygudurumlarının psikolojik zenginliği ile orantısızdır; bu ölçüsüzlüğün tanıklık ettiği ‘kötücül yansızlık’ öznenin empati ve korkularını umursamaz. Tam bu noktada özne ‘harfiyetin sözcülüğü’nün kaynağındaki dışsallık –yani imleyenin kökenindeki saf saçmalık– ile yüzleştiği zaman ‘Zevk al!’ diyerek varlığının en iç nüvesine seslenen Üstben buyruğu ile karşılaşmış olur.

Freud’un yazılarını çözümlediği talihsiz psikotik Schreber’i hatırlamak yeter; ilahi ‘sesler’in kesintisiz bombardımanı bu hezeyanlı hakimin sürekli zevk almasını buyuruyordu (bir kadına dönüşüp Tanrı ile çiftleşmesini emrediyordu): Schreber’in Tanrı’sını tanımlayan temel özellik biz yaşayan insanları kesinlikle anlayamamasıydı; Schreber’in deyişiyle: “…Eşyanın Düzeni gereği Tanrı yaşayan insanlar hakkında gerçekten hiçbirşey bilmezdi ve bilmesi de gerekmezdi.” Psikoz Tanrısı ile insanın iç hayatı arasındaki bu köklü ölçüşemezlik kesinlikle onun zevk almayı dayatan bir sözcü olmasıyla eşleniktir. (Oysa bizi bizden daha iyi anlayan ‘normal’ Tanrı hiç öyle mi? ‘Kalbimiz ondan hiçbir sırrını saklayamaz.’) Yasa ile zevk arasında kurulan bu kısa devrenin edebiyat alanındaki en iyi örneği Kafka’nın müthiş romanlarındaki Yasanın ayıpçıl sözcülüğüdür (Kafka tam da bu nedenle totaliter libidinal ekonominin gelişini duyurur). ‘Baskıcı bayağılaşma’ adı verilen ‘Ben aleyhine Üstben’in Altben’le sapkın uzlaşımı’nın (danışıklı dövüş) anahtarı buradadır.

Keyfin Metastazları’ndan

Türkçesi: Işık Barış Fidaner

Bkz “Baskıcı Bayağılaşma” Slavoj Žižek, “Aziz, Kahraman, Üstben, Namussuz” Slavoj Žižek, “Patolojik Narkissos Çağımızın Toplumsal Mecburi Öznellik Tipidir” Slavoj Žižek