Dada Nedir? Žižekçi-Lacancı Dadadaizm — Işık Barış Fidaner

Dada’yı anlamak için ismine bakalım. Dada’nın ilk akla gelen iki okunuşu vardır:

1) Да да! Evet evet! (Rusça)
2) Da da! İşte işte! (Almanca)

Birinci okunuşta aynı yıllarda yaşanan Ekim Devrimi’nin yankısı duyulabilir. Leninist devrimi ‘evet’leyen (Jasager, Brecht [1]) Rusya’nın çapraz kestiği (Birinci) Dünya Savaşı zaten hayırsız Dadaizmin vefasız anasıydı.

İkinci okunuşta ise hem Hegel’in duyu-kesinliği (sense-certainty, sinnliche Gewissheit) paradoksu/saçmantığı hem de Heideggerci Dasein/Nahora’nın tutunduğu tikelliklerle birlikte Nazizm’e savrulacağı müteakip (İkinci) Dünya Savaşı yankılanır [2].

Dada ismi bu iki okunuşu paletteki renkler gibi birbirine karıştırır:

3) Evet işte! (Onaylı obje buraya gelsin!)
4) İşte evet! (Obje buradaysa onaylıdır!)

İşte bu karışım da Marcel Duchamp’ın ‘Memba’ namlı pisuvarındaki Dadaizmi açığa vurur: Buradalık (galeride veya müzede veya seçkide olmak) ve onay alabilmek (tanınmak veya başvuru kabulü veya kaale alınmak) arasında birbirine işaret eden öz-göndergeli bir kısa devre olduğu anlaşılır [3].

Obje seçimi ve sahneleme de rastgele değildir: Fallus’un yükünü boşaltacağı hazne/rezervuar olarak pisuvar seçilmiştir, sanatsal regresyonda yerçekimi yön değiştirdiği için pisuvar yan yatırılmıştır, üzerine atılan imza da ‘idrarla hudut çizme’ mizansenidir.

Bu noktada çokdilli bir okunuş daha akla gelir:

5) Dead Un! Ölü Bir! (İngilizce-Fransızca)

Bu ironik okunuş da bir nevi Savaş sonrası mutabakatına benzer: Before film üçlemesindeki gibi ‘İşte!’ diyen Amerikalı bay kanatlarını açarak ‘Evet!’ diyen Fransız bayanla ‘sevgi dolu ama geçici’ anlar yaşayacaktır [4]. ‘Bir şey’ olacaktır aralarında, ölü doğmuş da olsa. Fallus’un yükünü boşaltmak için (uzman küratörlerin de yardımıyla) her seferinde daha yeni ve daha deneysel hazneler bulunacaktır. Bu anlamı da aynı isimden Türkçe okuyabiliriz:

6) Daa daa! Daha daha! (Türkçe)

Bu okunuş da elbette ki benim Merlüzde hanım ismini verdiğim Mehrlust yani keyif fazlası (surplus-enjoyment, plus-de-jouir) olgusuna işaret eder: Türk kahvesi ikram eden Merlüzde hanım biz misafirlerine ‘Ee daadaa nasılsınız?’ diyordur, ‘O da nasıl? Bu da nasıl? Şu da nasıl?’ [5]

Bunun bir sonraki adımıysa bittabi derhal babanın gelip duruma el koymasıdır:

7) Dad Un! Pir Bir! (İngilizce-Fransızca)

Nam-ı Pir herkese dünya ahvalini bildirir ve hepimiz hizaya gireriz. Benim girdiğim hiza da Žižekçi-Lacancı Dadadaizmdir [6]:

8) Damyata, Datta, Dayadhvam: Da! Da! Da! (Hindu)

Beni duydunuz.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Brecht ve Yar-atılış: Eski Köye Yeni Adet” Erika Hughes, “Amor fati: Sevfelek aşkım olsun bundan böyle!” Friedrich Nietzsche

[2] Bkz “Bilmeyiş bilginin ufkunda sahilik alanını açar”, “Heidegger: Uzakın Hiçora’dan Gelen Vicdan Çağrısını Duyan Nahora (Dasein)” Slavoj Žižek

[3] Bkz “Sütur ve Südur”

[4] Bkz “Jesse and Celine Shall Bring Us the Horns of Wilmington’s Cow”, “There is no Other jouissance but only the Othering of jouissance”, “Gözüme batan güneş, Gün eşe değen nazar” ~ René Magritte

[5] Bkz “Freud and Merlüzde Hanım” ChatGPT, “Ab-ı Sanat: Yerlendirme ve Yerleştirme: Küratör, Sanatçı, Eleştirmen: Öylelik, Böylelik, Şöylelik”

[6] Bkz “Yıldırım Tanrısı Prajapati: Da! Da! Da!” Jacques Lacan, “Ünlenmek İmlenmek Değildir: Çoğul Gösteren ve Çoğul İmleyen”, “Nam-ı Pir Žižek’tir”, “Nam-ı Pir defterden silindiyse belirtiler gerçek’te tezahür edecektir” Leon Brenner, “Laf sal atası! Psikozda Nam-ı Pir defterden silinmiştir” Jacques Lacan, “Babanın Adı, Babanın Hayrı: Nam-ı Pir, Nah-ı Pir”

dağdağa