Makineye Kitap Emanet Edilmez — Işık Barış Fidaner

Dedalus Kitap yetkilisi Faruk Akhan yakın bir zamanda kurgudışı kitapların “makine çevirisine” (?) emanet edilebileceğini savundu [1].

Burada iki temel varsayım şunlardır:

1) Kurgudışı kitap kurgu kitaptan daha kolaydır.

2) “Makine çevirisi” kalitesi yeterince artacaktır.

Bunları kazırsanız altından şunlar çıkar:

1) Kurgu kitaplarda gerek duyulan bağlamsal tutarlılık kurgudışı kitaplarda şart değildir.

2) “Makine çevirisi” bir cümlede yeterince kaliteliyse bin cümlede de yeterince kalitelidir.

Biraz daha açarsanız şu düşünceler belirir:

1) Her kurgunun kendi bağlamı dinamik ve ayrıdır, bütün kurgudışı cümleler ise tek bir evrensel statik bağlamda kurulmuştur.

2) Çeviri zaten mekaniktir, bir cümleyi diğerinin yerine koymaktan ibarettir, yeter ki “evrensel cümleler sözlüğü” tamamlanabilsin.

Oysa bu varsayımların matematiğini çürütmek çok kolaydır:

1) Kurgudışı kitapta bağlamsal tutarlılık daha bile önemlidir, aksi halde çevirmen önsözleriyle çeviri kararlarını açıklayıp gerekçelendirmeye gerek duyulmazdı.

2) Kitaptaki cümleleri “evrensel cümleler sözlüğünden” birer birer çekip yerine koyarak kitap çeviremezsiniz, çünkü kitabın en başında aldığınız çeviri kararlarına kitabın en sonunda da riayet etmek zorundasınız.

Zaten makinelere verilen girdiler küçük bir boyu aşamaz, aksi halde ihtimaller üstel olarak çoğalıp çabucak teknik yetileri aşacaktır, buna bileşimsel patlama denir (combinatorial explosion). Yani makine “çevirisinde” kitabın başı ve sonu birbirinden habersiz kalmaya mecburdur. Bu yüzden de o işleme “çeviri” denemez, olsa olsa “eviri” denebilir (makine çıktılarını evirmek).

Sonuç olarak ne kurgu kitaplar ne de kurgudışı kitaplar makinelere emanet edilebilir. Ne şimdi, ne de ileride.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Ayçin Kantoğlu ile yaptığı söyleşi; bkz “Çeviri Okunmak İçindir, Eviri Dekorlaşmak İçindir”