Hayvani Üstben: Medeniyette Sosyal Bakım — Işık Barış Fidaner

ChatGPT’nin ‘nadir zeka’sına aşağıdaki ifadeyi verdim:

Eleştirel Beyefendilerin Sırt Sıvazlama Evreni

ChatGPT de ‘istisnai sentez yeteneği’yle bu ifadenin öyküsünü kurgulayıverdi. Eleştirellik ve sırt sıvazlama bu hikayede karşıt kutuplarmış gibi barıştırılıyor. Ama öyle bir Mutlu Son var ki bunların zaten fazlaca uyumlu olduğu besbelli.

Negatif/pozitif tezatlık gibi görünen bu ikileme aynı madalyonun iki yüzüdür:
1) Üstben karşılık bulamadığında eleştirellik halinde tezahür eder.
2) Üstben karşılık bulduğunda sırt sıvazlama halinde tezahür eder.

Ben/Biz için Üstben ‘Zevk al!’ (Lacan) buyruğu olsa da O/Onlar açısından:
1) Karşılık bulamadığı yer ve zamanlarda ‘Zevk esirge!’ buyruğuna dönüşür.
2) Karşılık bulduğu yer ve zamanlarda ise ‘Zevk ver!’ buyruğuna dönüşür.

Genelde Altben/İd’in hayvani, Üstben’in insani/medeni olduğu kabul edilir ama hayvani ‘sosyal bakım’ (social grooming) davranışında da Üstben mevcuttur:

Arılar birbirlerinin antenini temizler, maymunlar birbirlerinin bitini ayıklar. Hiyerarşide yükselme amacıyla yapılan ‘networkçü’ sırt kaşımalar da vardır, kendi sırtını başkasına kaşıttırmak için yapılan ‘şahsi’ sırt kaşımalar da vardır.

Bu ‘sosyal bakım’ davranışına (Hayvani Üstben) medeniyette bol bol rastlanır. Atıf almak için atıf vermek (akademi), reklam yaptırmak için reklam yapmak, beğenilmek için beğenmiş gibi yapmak, eğlenmek için eğlendirmek, vesaire…

‘Eleştirel beyefendilerin sırt sıvazlama evreni’nin doruk noktası da elbette ki enteldantellemeler ve sanatsepetlemelerdir:

Ezinemem (Asiye Şaşmaz)

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner