Balanuye’de Etkin Etkinlik: Edilgi-Ettirgenlik — Işık Barış Fidaner

Balanuye’nin Naturans 2‘nin sonlarında önerdiği “etkin etkinlik” terimi belli ki etkin//edilgen ikilemine sıkışmamak için tasarlanmıştır: Edilgenleşerek mağlup olmak kadar etkinleşerek mağlup olmak da mümkündür, o halde “Bu etkinlik sahiden etkin mi?” teyidini emniyete alan bir “etkin etkinlik”ten (ve onu boşa düşüren “edilgen etkinlik”ten) bahsetmek makul olabilir.

Öte yandan etkin//edilgen ikileminde yuvalanan arzunun aşılması ancak onu eril//dişil ikilemine tercüme eden fantazileri katettiren “ettirgen” dürtüyü üstlenmekle mümkündür (psikanalizin işlevi budur) [1]. Buna göre “etki-ettirgen / edilgi-ettirgen” ikilemini gündeme almak verimli olabilir. En basit örnekleri verecek olursak baktırmak ve dinletmek etki-ettirgendir, göstermek ve duyurmak ise edilgi-ettirgendir. 

Formül böyle kurulduğunda Balanuye’nin “etkin etkinliği” “edilgi-ettirgenliğe” tekabül eder. Böylece kavramı teyit edecek soru da “Bu etkinlik sahiden etkin mi?” yerine “Bu etkinlik sahiden edilgi-ettirebildi mi?” olur. Gerçekliği sınamaya çabalarken “Ben etkin miyim?” sorusuna kafayı takıp Ego inşa etmek yerine “Edilgen bir karşılık bulabildim mi?” sorusu üzerinden muhataplar aramak daha verimlidir. Ama elbette burada “edilgen karşılık” (passive response) bir rakibin mağlubiyeti değil, bir muhatapta uyanan/uyandırılan tutku (passion) olarak okunmalıdır.

Tutku derken sadece sevgi tutkusu değil, aynı zamanda nefret tutkusu ve ikisini dolaylayabilen bilmezlik tutkusu da kastedilir (bunlar Lacan’ın tanımladığı üç tutkudur) [2]. Bütün bu tartışmanın arkaplanında ise Türkçedeki doğru-yanlış ikileminin right-wrong’a tekabül etmesi ve ancak “Böyle diyorsun ama sahiden böyle mi?” silkelenmesiyle erişilebilen true-false ikilemi için farklı bir karşılık gerekmesi vardır: O da sahi-fol kavram çiftidir [3].

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörüdür. Twitter: @BarisFidaner

Notlar:

[1] Bkz “Dürtüsel Ettirgenlik (se faire)”, “Aktivizm vs. Ettirgenlik”

[2] Bkz “bilmezlik tutkusu”ndan bahseden yazılar

[3] Bkz Doğru (özel sayfa)

>>> ĞVarsa (özel sayı) <<<