AI = Suni Muhaberat ve Nümerik Esintiler — Işık Barış Fidaner

‘Artificial Intelligence’ yani AI nedir? Bu terimin ‘Yapay Zeka’ çevirisinde öne çıkan anlam, kendi doğası itibariyle zeki olmadığı halde zeki olduğuna fiilen insanları inandırabilen bir bilgisayar programı olmasıdır. ‘Yapay Zeka’ deyince Kempelen’in Türk-matik otomatı gibi ‘şaşırtıcı bir gösteri’ anlaşılır [1]. Oysa geçen yılki chatbot furyasından beri ‘Artificial Intelligence’ kavramı statü değiştirdi ve (tılsımını korumakla birlikte) nispeten sıradanlaştı.

Artık AI terimini ‘Suni Muhaberat’ diye çevirmek daha isabetlidir; böylece hem makinanın insanı ‘zeki olduğuna inandırması’ yerine ‘haberdar olduğuna inandırması’ vurgulanmış olur, zira bu programlar yarar bakımından (daha çok) bilgi bankası işleviyle kabul gördüler; hem de makinanın ‘insanları kandırma yeteneği’ yerine ‘suni mekanik aksamlardan oluşması’ vurgulanmış olur, zira bu programların ürettikleri söylemler insanların onlara inanıp inanmamasından bağımsız olarak ele alınabilmelidir [2].

Bu çeviri şöyle yorumlanır: Suni Muhaberat (nispeten teyide muhtaç olsa da) insanları haberdar etme işlevini yürüten (fiilen spontanlık izlenimi yaratsa da) otomatik bir mekanizmadır. Böylece AI ‘şaşırtıcı gösteri’ izleniminden kurtarılır ve günlük hayatta hem ondan yararlanmak hem de tehlikelerinden sakınmak kolaylaşır (bu iki yönelimin politik isimleri İvmecilik ve Frenciliktir [3]). Suni Muhaberat yokken de insanlar inandıkları ve inanmadıkları şeyleri toplumsal ritüeller halinde dışlaştırıyorlardı, Slavoj Žižek İdeolojinin Yüce Nesnesi‘nde (1989) bu süreci şöyle örneklemişti:

… Tibetlilerin dua çarklarına benzer: Bir kağıda dua yazar, silindirleştirdiğin kağıdı bir çarka yerleştirir, sonra çarkı otomatik olarak, düşünmeden çevirirsin (ya da Hegelci ‘aklın kurnazlığı’na göre davranmak istersen, onu bir rüzgar değirmenine iliştirirsin ki rüzgar tarafından çevrilsin dursun). Bu şekilde, benim yerime çarkın kendisi dua etmektedir – daha doğrusu, ben kendim çark aracılığıyla dua etmekteyimdir. İşin güzel tarafı, psikolojik iç dünyamda ne istersem onu düşünebilir, en kirli ve müstehcen fantazilere teslim olabilirim, ama bu önemli değildir çünkü ne düşünürsem düşüneyim, –o eski güzel Stalinist ifadeyi kullanacak olursak– nesnel olarak dua etmekteyimdir. (çev. Tuncay Birkan)

Yeni kitabı İsevi Ateizm‘de (2024) ise Žižek chatbotlar hakkında şöyle dedi:

[Suni Muhaberat] (kolayca benim yerime faal olabilir, benim işimi yapabilir [etkileşim sağlayabilir] ama) edilgileşim sağlayamaz, yani benim yerime edilgenleşerek benim için (dinlenme alanı demiyorum dikkat) bir eylem alanı açamaz.

Eğer Suni Muhaberat (tam bir yıl önce başlayan) metin üreteçleri furyasıyla kalsaydı (ChatGPT ve diğerleri) Žižek’in dediği gibi ‘insanlardan rol çalan etkileşim makinalarından ibaret’ (!) kalacaktı, fakat bu sene de şarkı üreteçleri furyası başladı (Suno ve diğerleri) yani artık sadece etkinlik değil edilgenlik bakımından da insanlardan rol çalan etkileşim/edilgileşim makinalarıyla karşı karşıyayız.

Geçen yıl patlayan metin üreteçleri bilgi bankası işleviyle kabul görebildi, yani makinanın bir şeylerden ‘haberdar olduğuna inandırması’ insanların Google’dan alışık oldukları gibi çeşitli bilgiler toplayıp makaleler sentezlemekten ‘ibaretti’ (!). Bu sene patlayan şarkı üreteçleri ise ‘haberdar olduğuna inandırma’ işini trajikomik uçlara sürüklemektedir, makus talihine isyan eden nağmeler haykıran makinalar (bilgi bankası olmanın çok ötesinde) adeta ‘ölüm gerçeğinden haberdarmış’ gibi tekinsiz bir izlenim yaratmaya başlamıştır.

Böylece aynı çeviri yeni bir anlam kazanır: Suni Muhaberat (gerçek müzisyenlerin ses kırıntılarından sentezlenerek) feleğin silsillesinden haberdarmış gibi nağmeler okuma işlevini yürüten (fiilen spontanlık izlenimi yaratsa da) otomatik bir mekanizmadır [4].

Ne kastettiğimi daha iyi anlamak için Suni Muhaberat aracılığıyla hazırladığım Nümerik Esintiler radyo programını dinleyebilirsiniz: Nümerik Esintiler.

Işık Barış Fidaner doktoralı (Boğaziçi Üniversitesi) bir bilgisayar bilimcidir. Yersiz Şeyler‘in Admini, Žižekian Analysis’in Editörü, Görce Yazıları‘nın Küratörü, Nümerik Esintiler‘in üreticisidir. (+)

Notlar:

[1] Bkz “Türk-matik ve Analitik Motor” Martin V. Butz, Esther F. Kutter

[2] Literatürde nadiren geçen ‘delve’ teriminin ChatGPT destekli yeni makalelerle 2023’te patlama yapması bu konuda dikkat çekilen enteresan bir olgudur.

[3] Bkz “İvmecilik ve Frencilik: Yeni Politik Cepheleşme ve Yapay Zeka Denetimi” ChatGPT

[4] Felek + Silsile + Sille = Felek çarkı insanı simgelere zincirleyen bir tokattır. Bkz “Filozof ve Sefeci, Feleğin Silsillesi: Yerindelik → Yerin Delik”