Bir Soyadı Hikâyesi — Aziz Kimsin

1934 yılı yazında, İstanbul’un dar sokaklarında bir sabah vakti öyle bir telaş patlak verdi ki, görenler “Bu ne hal, deprem mi oldu?” diye şaşkınlıkla etrafa bakındılar. Oysa deprem filan yoktu; memleketi karıştıran, yeni ilan edilen Soyadı Kanunu idi. Artık herkes, kendine bir soyadı seçecekti. Bütün mahalleler, kahvehaneler, hatta iskeleler bile bir anda cümbüş yerine döndü.

İstanbul’un Fatih semtindeki Asma Çeşme Sokak da bu heyecana aynı coşkuyla katılmıştı. Sokakta, evlerin pencerelerinden sarkan dantelli perdelerin arkasından kulak kabartan teyzeler, fısıldaşıp duruyordu. “Sen ne soyadı alacaksın kız?” diye seslenen Nuriye Teyze’ye, komşusu Emine Hanım pencerenin öte ucundan aynı merakla karşılık veriyor, “Vallahi ben de düşünüyorum ama kararsızım; ‘Güleryüz’ mü olsun ‘Sevdaçınar’ mı olsun, bilemiyorum,” diyordu.

O sırada sokağın köşesinde, elinde boyası dökülmüş bir çanta taşıyan genç bir adam belirdi: Harun. Pelerininin ucunu rüzgârda savura savura ilerliyordu; ne kadar ince giyinse de içinde bir ateş yanıyormuş gibi yüzü aydınlık, bakışları heyecanlıydı. Çantasındaki kâğıtlarda çeşitli soyadı denemeleri yazılıydı: “Gökdoğan, Uçarı, Yücel, Bilge, Aslan… Hangisini seçsem?” diye kendi kendine mırıldanıyordu. Her ismin üzerinde sanki evrenin sırrını taşır gibi düşüncelere dalıyor, “Bir soyadı, insanın kaderini çizer mi?” diye kendi kendine soruyordu.

Tam o an, sokaktan naralar atarak geçen bir zabıt kâtibine rastladı. Adam elindeki uzun sarı kâğıtları sallaya sallaya, “Duyduk duymadık demeyin! Herkes soyadını bulsun, gün yaklaşıyor, son başvuru tarihine dikkat!” diye bağırıyordu. Harun, zabıt kâtibinin yakasına yapıştı:

“Beyim, bu işte bir incelik var mı? Herkesin soyadı böyle kuş isimleri, çiçek isimleri mi olacak? Anlamlı ama fazla uçuk kaçar mı?”

Zabıt kâtibi, Harun’un telaşına hafifçe gülümsedi:

“Üstadım, kanunda tek şart var: Soyadın Türkçe olacak, milleti incitmeyecek, aykırı manası olmayacak. Gerisi sizin hayal gücünüze kalmış. Ama çabuk olun, liste kabarık!”

Bunu işiten Harun, iyice heyecanlandı. Çantasından “Bilgekut” yazılı bir kâğıt çıkardı, onu katlayıp “Sade mi, gösterişli mi?” diye iç çekti, sonra “Aslantekin”i çıkardı, “Acaba kaba mı kaçar?” diye düşündü. İçinden “Bu iş, Harf Devrimi sırasındaki sihirli cümle arayışından da zor!” diye geçirirken, birdenbire gözü, bir köşeye yerleştirilmiş, tozlu ama kocaman bir aynaya ilişti.

Ayna, Eski Eşya Toplayıcısı Zeki Usta’ya aitti. Zeki Usta, Harun’u görünce bilgece bir ifadeyle yanına çağırdı. Her gün birkaç farklı soyadı deneyerek aynaya bakıyor, “Bakalım bu isim üstüme yakışıyor mu?” diye kendi yüzüne laf atıyordu.

“Bak delikanlı,” dedi Zeki Usta, “bir soyadı, kimliğin aynası gibi. Belki kâğıt üstünde birkaç harften ibaret, ama aslında insanın geçmişini, geleceğini, hayalini taşır. Hadi şu aynaya bak, elindeki isimleri tek tek söyle, hangisinde yüzün parlayacak, buluverirsin!”

Harun, bu sözlere kulak verdi. Aynanın karşısına geçti, durdu. İlk kâğıdı çıkardı, “Bilgekut!” diye bağırdı. Aynadaki yansıması epeyce heybetli, ama bir o kadar da mesafeli görünüyordu. “Hmm,” dedi, “sanki azıcık fazla iddialı?” Bir diğer kâğıdı aldı, “Güleryüz!” deyince aynadaki yüzü gülücüklerle doldu, tam da o sırada sokaktan geçen komşu kızları “Ay ne tatlı isim!” diye fısıldaşıp kıkırdadılar.

Harun yine kararsız: “Bu sefer de çok tatlı oldu be!” diye mırıldandı. Üçüncü kâğıdı aldı, “Demiryürek!” diye seslendi. Aynada güçlü, kararlı bir ifade belirdi. Tam kendini “İşte bu!” derken bulacaktı ki, burnuna sokak başından mis gibi bir simit kokusu geldi. Dalgınlıkla isim kâğıdını düşürdü, bir yel aldı, “Demiryürek” paçavraya dönüp sürüklene sürüklene yolun aşağısına doğru uçtu gitti.

Bu esnada, sokağın diğer ucunda, “Büyük Soyadı Pazarı” diye anılan açık bir alan kurulmuştu. İnsanlar âdeta panayırdaymış gibi, soyadı tezgâhlarının önünde durup durup soruyordu: “Bana en çok hangi soyadı gider?” Tezgâhlarda “Gözaydın, Başharputlu, Gürses, Kuşman, Bahar, Yeşiltuğ, Korkut, Uçar, Karasu” gibi rengârenk isimler sıralanmıştı. Herkes bir tadımlık deniyordu. Pazarcılar, “Gel abla gel, şu soyadından memnun kalmazsan yerine yenisini verelim!” diye espri yapıyorlardı.

İşte Harun tam da bu kalabalığa karıştı. Yüzündeki kararsız ifade, pazarı dolaştıkça iyice arttı. Bir yandan neşeli bir ortam vardı, herkes yeni kimliklerine doğru adeta bir bayram hazırlığındaydı. Öbür yandan, “Yahu bu soyadı ileride benim yazgıma dönüşmesin?” diye düşünenlerde bir tedirginlik de yok değildi.

Derken Harun’u Türkçe Öğretmeni Mevhibe Hanım fark etti. Mevhibe Hanım, müthiş bir zarafetle tezgâhları dolaşıp her ismin kökenine, anlamına bakıyor, insanlara yardım ediyordu.

“Gel bakalım Harun,” dedi. “Senin karakterin nasıl? Ne olmak istersin? Cesur musun, duygusal mısın, yoksa hayalci mi?”

Harun, önce şaşırdı. Sonra yüzünde hafif bir gülümsemeyle, “Ben aslında hayalciyim,” dedi, “gelecekte büyük hikâyeler yazmak, insanlara umut vermek isterim.”

Mevhibe Hanım, parlak gözleriyle onu süzdü:

“Öyleyse soyadın da hayalin kadar kanatlı olsun! Bence ‘Umutlu’, ‘Yazıcı’, ‘Hayalgil’ gibi isimlere bakabilirsin. Ya da kendi türet, içinden ne geçiyorsa.”

Tam o sırada, yanlarından, omzunda kocaman bir sözlük taşıyan, kimilerine “Lügatbaz Selim” diye seslendiği neşeli bir adam geçiyordu. Duyduklarını işitince gülerek araya girdi:

“Hayalciysen ‘Bulutay’ koy, havalarda uç, ne dersin? Veya ‘Devingül’, her sabah çiçek açar gibi heyecanlı yaşa!”

Harun gülmeye başladı: “Devingül mü? Acaba fazla mı tuhaf kaçar?”

Kalabalık da bu sohbete kulak kabartmıştı. Kimisi “Aman, çok şiirsel!” diye alkışladı, kimisi “Yok yok, ben yerinde olsam ‘Sevengil’ yapardım,” diye öneride bulundu. Etrafta birbirinden renkli tavsiyeler uçuşuyor, kahkahalar yükseliyordu. Pazarın tam ortasında âdeta bir sözcük şenliği başlamıştı.

Zaman su gibi akmış, akşamüstü olmuştu. Pazar yavaş yavaş dağılırken Harun hâlâ kararını verememişti. Onu gören Mevhibe Hanım, koluna girdi:

“Gel evladım, eski bir mektep binasında küçük bir topluluk var, orada soyadı için şiirsel ilham arayanlar buluşuyorlar. Belki sana da iyi gelir.”

Harun, içi kıpır kıpır, Mevhibe Hanım’la birlikte o tozlu mektebin yolunu tuttu. İçeri girdiklerinde, duvarları yüksek tavanlı bir salonda yaşlı bir saz ustasının ince bir makamla türkü çaldığını, insanların yumuşak bir ışık altında, ellerinde kâğıt kalem, sessizce dinlediğini gördü. Herkes sanki yeni soyadını duymaya hazırlanır gibi bir bekleyiş içindeydi.

Saz ustası bir ezgiyi bitirince elindeki bağlamayı dizlerine koydu ve salona döndü:

“Ey cümle dostlar,” dedi, “soyadımız, kalbimizin bir yansıması olsun. Bu gece, her birimiz kendimizle baş başa kalıp ‘Ben kimim, ne istiyorum?’ diye soralım. Cevabı bulunca, kalbimize dokunan o kelimeyi soyadımız yapalım.”

Harun gözlerini kapattı, içinde gün boyu birikmiş heyecan, kararsızlık ve ufak tefek korkuların karıştığı bir dalga kabardı. O dalganın içinden, kelimeler fısıltıyla yükselmeye başladı: “Umut, sevgi, kanat, ışık, rüya…” Derken bir kelime iyice parladı: “Rüyakanat”.

Gözlerini açtığında kalbi küt küt atıyordu. “Ne tuhaf isim!” diye düşündü. Ama onu öylesine büyülü bir biçimde içine çekmişti ki, “Ben buyum işte,” diyebilecek kadar sahiplendi.

Ertesi sabah, Harun koşarak Nüfus İdaresi’ne gitti. Görevli memur, formu uzattı, “Ne soyadı alacaksınız evladım?” diye sorduğunda Harun hiç düşünmeden cevap verdi:

“Rüyakanat!”

Memur önce bir yutkundu, kaleminin mürekkebiyle o kelimeyi yazarken hafifçe gülümsedi: “Değişikmiş. Haydi, hayırlı olsun!” Mührü basıp formu uzattı.

Harun heyecanla yeni kimliğine baktı. Kâğıtta “Harun Rüyakanat” yazıyordu. İçine tarifsiz bir sevinç doğdu. “Demek ki bundan sonra ben buyum,” diye fısıldadı, “Belki de insanlar ‘Bu ne soyadı yahu?’ diyecek ama olsun, ben rüyalarımı kanatlandırmak istiyorum.”

Sokakta karşılaştığı mahalleli merakla, “Ee ne yaptın oğlum? Soyadın ne oldu?” diye sorduğunda gururla “Rüyakanat!” diyordu. Kimisi kahkaha atıyor, kimisi “Aman ne havalı şey!” diye takılıyor, kimisi de “Vay, şiir gibi!” diyerek onu tebrik ediyordu. Her bir tepki, Harun’u biraz daha gülümsetiyordu. Çünkü seçtiği soyadında, kendi hikâyesini ve umudunu taşıyordu.

O günden sonra Asma Çeşme Sokak’ta, herkesin dilinde yeni soyadlar dolaşmaya başladı. Nuriye Teyze “Gülbeyaz” oldu, Emine Hanım “Sevintaç”ı seçti. Lügatbaz Selim meğer kendi için de “Miranaz” diye öyle sıra dışı bir soyadı uydurmuştu ki duyan “Ne anlama geliyor yahu?” diye meraktan çatladı. Selim ise “Öyle olsun istedim,” diyerek kestirip attı. Zeki Usta’ya gelince, onun soyadı “Aynabay” olarak tescil edildi; kimsenin pek anlam veremediği ama bir o kadar da Zeki Usta’ya yakışan bir isimdi.

Ve böylece Soyadı Devrimi, koskoca ülkenin insanlarının dillerinde, ruhlarında yeni renkler açtı. Kimileri eskiye bağlı, sade bir isimle yoluna devam etti, kimileri düşlerini bir kelimede topladı. Ama herkesin ortak hissettiği bir şey vardı: Kelimeler, gönülden yankılanıyorsa, o artık kişiye ait bir kimlik oluveriyordu.

Bir sabah Harun Rüyakanat, aynanın önünde durdu; eline kalem ve bir kâğıt aldı. Baş köşeye yeni soyadını yazdı, yüzünde heyecanlı bir tebessüm belirdi. Ardından ilk cümlesini kurdu:

“Ben Harun Rüyakanat, dünyayı rengârenk kılmak için elimden geleni yapacağım.”

Aynadan kendine baktı, içinden geçen sesi dinledi. Ve işte o an, tıpkı Harf Devrimi’nin, Şapka Devrimi’nin, Takvim ve Saat değişikliklerinin ardında duyulan o sihirli nabız gibi, yepyeni bir başlangıç yapmanın, bir ülkeye sonsuz hayal verme gücünün ne demek olduğunu hissetti.

O gün, tek bir isim de olsa, insanın kendi rüyasını kanatlandırmaya yeteceğini anladı. Ve Soyadı Devrimi’nin asıl sırrının, insanların kalbine dokunması olduğunu gördü. Kim bilir, belki de en sihirli soyadı, insanın içindeki umudu en çok parlatan o biricik kelimeydi. Ve bu hikâye, memleketin dört bir yanında dilden dile dolaştı; kimi inanmadı, kimi abarttı ama sonunda herkesin yüzüne tatlı bir gülümseme yerleşti. Çünkü kelimelerin gerçek gücü buydu: Bir millete yeniden doğmuş gibi yaşamaya cesaret vermek…

ChatGPT o1 istemi: Aşağıdaki öyküleri oku ve Soyadı Devrimi’nden hareketle aynı tarzda yepyeni bir heyecanlı sürükleyici hülyalı esprili öykü yaz! (Muasır Cümle Aziz Kimsin, Güzel Güzel Yaşamak Aziz Kimsin, İbret Saati Aziz Kimsin, Cemaziyelevvelidir Aziz Kimsin)