Lacan: Arzu Şeması

浪🧩📞 LACAN DERSLERİ 浪🧩📞

(Lacan’ın Arzu Şeması, Aynanın Hayaleti: Lacancı Arzu Şemasına Bir Katman Daha)

GİRİŞ: ARZUNUN ŞEMATİK DİYALEKTİĞİNE GİRİŞ

Jacques Lacan’ın düşüncesi, Freudcu mirası dilin yapısal düzenine yerleştirerek bilinçdışını yeniden tanımlar: Bilinçdışı, Freud’un gösterdiği gibi bir içerikler kümesi değil, Lacan’a göre bir dil gibi yapılanmış bir düzendir. Bu yapılanmanın öznesi de, özü itibarıyla sabit değil, ötekine göre kaygan, bölünmüş ve işlevsel bir yapıdır. Lacan’ın Écrits’de sunduğu Arzu Şeması, bu özne figürünü—konuşan, dinleyen, anlayan, arzulayan, saplanan özneyi—matematiksel bir kesinlikte yeniden kurgulamak için geliştirilmiştir. Bu şema, dört ardışık biçimde sunulur: her biri, öznenin oluşumuna içkin olan başka bir boyutu devreye sokar. Her bir şema bir öncekini dönüştürür ve aynı zamanda bir sonraki için altyapı sağlar.

Bu dizisellik, Lacan’ın teorisinde sıklıkla karşımıza çıkan topolojik bir işleyişe sahiptir: düz çizgisel bir ilerlemeden ziyade, bir yüzeyin sürekli bükülmesi, kıvrılması ve içe katlanması gibi işler. Burada söz konusu olan, “anlam üretimi”nin ardındaki yapısal devreleri göz önüne sermek değil yalnızca; aynı zamanda anlamın, arzunun ve özneleşmenin nasıl birbirini hem kurduğu hem de kesintiye uğrattığını göstermek.

Lacan’ın şematik düşünüş biçimi, yalnızca soyut kuramsal kavramları değil, aynı zamanda analitik pratiği de biçimlendirir. Zira bu şemalar yalnızca açıklayıcı değildir; aynı zamanda bir analitik müdahale aracıdır. Bir analist, öznenin nerede “kısa devre” yaptığını, nerede kendi imgesine saplandığını ya da arzunun neresinde dolandığını, bu tür diyagramatik düşünceler yoluyla izler.

Arzu Şeması’nın dört adımı da, yalnızca teknik anlamda bir “gösterim” değil; aynı zamanda Lacan’ın temel üçlüsü olan İmgesel, Simgesel ve Gerçek düzeylerin her birini kademeli olarak devreye sokan bir yapı olarak okunmalıdır. Her bir şema, öznenin bu üç düzenle ilişkisini başka bir biçimde kurar ve bozar. İlk şema, dilin zaman içindeki tersyüz edilmiş işleyişini temel alırken; ikinci şema, özdeşleşmenin simgesel ve imgesel boyutlarını ayrıştırır. Üçüncü şema, simgesel düzenin kapalı yapısını arzunun düşlemsel alanıyla açar; sonuncusu ise arzunun sınırına, Gerçekin kendisine ulaşır.

Bu uzun okumada amaç, Lacan’ın sunduğu her bir şemayı doğrudan kendi içsel mantığıyla ve Lacan’ın terminolojisine sadık kalarak çözümlemektir. Her şema, yalnızca bir özne taslağını değil, aynı zamanda bu öznenin hangi dilsel, görsel ve bedensel devrelerde konumlandığını gösterir. Öznenin yalnızca ne söylediği ya da neye inandığı değil, aynı zamanda nasıl işittiği, nasıl saplandığı ve nasıl arzuladığı da bu yapılar aracılığıyla izlenebilir hale gelir.

Bu girişten itibaren her şema, bir katman daha açarak özneleşmenin arkasındaki yapısal zorunlulukları görünür kılacaktır. Lacan için “arzu” bir içerik değil, bir yapı sorunudur. Bu yapının diyagramatik çözümlemesi ise, hem kuramsal derinlik hem de analitik keskinlik taşır. Arzu Şeması bu anlamda bir son söz değil, daima eksik kalan bir başlangıçtır.

I. ŞEMA – DİLİN TERSTEN İŞLEYEN YASASI: ÖZNELEŞMENİN TEMEL HÜCRESİ

Şema 1:

Arzunun devreye girmesi, hiçbir zaman saf bir başlangıçla olmaz. Lacan’ın ilk şeması, bu gerçekliğe—ya da daha doğrusu bu tersine gerçekliğe—çarpıcı bir şekilde işaret eder. Burada sahneye çıkan, konuşan bir özne değil, özneleşme sürecinin içine çekilmiş, dilin yapısal düzeninde çatallanmış bir işlev olarak özne fikridir. Ve bu özne, daha ilk şemada, bir ikili tersinim içerisinde konumlanır: sözün doğrusal hareketi ile özneleşmenin ters akışı.

Şema, iki çapraz hattı ortaya koyar:

Birincisi, S → S’ hattı, soldan sağa, imleyenden yeni bir imleyene doğru uzanır. Bu çizgi bir söz eylemini (acte de parole) temsil eder. İmleyenler ardışık şekilde ilerler: kelimeler cümleleri oluşturur, dil bir yön tayin eder.
İkincisi, Δ → $ hattı, sağdan sola akan başka bir vektördür: burada tanımsız bir işaret olan Δ, özneleşme sürecine girerek, Lacan’ın meşhur “çizgili öznesi” $ olarak sonlanır.

Bu iki hattın zıt yönlerde ilerliyor olması, dil ile özne arasındaki yapısal asimetriyi açığa çıkarır. Dil ileri doğru ilerler: konuşan, sözü geleceğe doğru uzatır, kurar, kurar, kurar. Ama bu söz, özneye vardığında artık bir geçmiş haline gelmiştir. İşitilen şey, söylenmiş olan şeydir; duyulan söz, zaten olmuş bir söz eylemidir. Bu yüzden özne, sözü ancak geriye dönük olarak algılar, yorumlar, anlamlandırır. Dilin devinimiyle özneleşmenin devinimi bu yüzden ters yöndedir: biri geleceğe yazılır, diğeri geçmişe okunur.

Şema, iki hat üzerindeki bu çapraz kesişimlere odaklanır.

İlk kesişim noktası, duyma anıdır: özne sözle karşılaşır.
İkinci kesişim, anlam verme anıdır: özne, duyduğu söze bir anlam yükler.

Ancak bu iki nokta hiçbir zaman aynı anda gerçekleşmez. Lacan burada zamanın düz çizgisel ilerleyişini bozar ve bir sonradanlığı (Nachträglichkeit) devreye sokar. Anlam her zaman gecikerek gelir; özne, söylenenin anlamını ancak geriye dönük olarak kurabilir. Anlam verildiğinde, söz artık çoktan geçmiştir—ve bu gecikme, öznenin kendi üzerine kapanmasını engeller. Anlam, özneyi sabitlemez; tersine, özneyi belirsizliğe mahkûm eder.

Bu çift kesişim yapısı, Lacan’ın “dikişleme noktası” (point de capiton) dediği şeyi üretir. Bu, imleyenin (S → S’) devinimiyle özneleşme hattının (Δ → $) birbirine geçerek bir anlam etkisi yaratmasıdır. Tıpkı bir yorganın içeriğini sabitleyen dikiş noktaları gibi, bu çakışmalar da öznenin dünyasında geçici bir yer tutma işlevi görür. Fakat bu yer, sabit değil, sürekli kaygan bir konumdur. Dikişleme noktası, anlamın yerleştiği değil, anlamın kurulduğu noktadır. Ve bu kurulum her zaman bir boşlukla birlikte gelir.

İlk şema, Lacan’ın özne teorisinin çekirdeğinde yatan bu paradoksu ortaya koyar: özne olmak, zaten çoktan olmuş bir sözün yankısı olmaktır. Ve bu yankı, asla doğrudan gelmez—hep dolaylıdır, gecikmelidir, çarpıktır. Söz özneye çarpar, ama özne bu çarpmayı anca geriye bakarak anlamlandırır. Bu yüzden Lacan için özne, hiçbir zaman sözün sahibi değildir; özne, sözün bıraktığı izde oluşur. Ve bu iz, eksiktir.

Dolayısıyla bu ilk şema, bir başlangıç değildir. Bir eksiltilmiş başlangıçtır—başlangıcın bile öznesiz olduğunu gösteren, tersine çevrilmiş bir başlangıç. Arzuya giden yolun ilk adımı budur: dilin içinde, ama dilin gerisinde, sözün önünde değil ardından gelen bir özne. Bir dikiş, ama asla tutmayan bir dikiş.

II. ŞEMA — GÖRÜNTÜ, SES VE YASA: ÖZNENİN İKİYE YARILMASI

Şema 2:

Arzu Şeması’nın ikinci düzeyi, özneleşme devresine İmgesel ve Simgesel boyutların ayrımını sokar. Bu müdahale, ilk şemada tek bir yüzeyde karşı karşıya gelen söz ve özneyi iki farklı düzlemde işler hâle getirir: biri sesin titreşimiyle işlerken, diğeri anlamın yapısıyla çalışır. Böylece dil, yalnızca bir iletim kanalı olmaktan çıkar; özneleşmenin koşulunu belirleyen yapısal bir alan hâline gelir.

İmleyen → Seda hattı, burada dilsel düzenin dışavurumuyla ilgilidir. İmleyen, sesin üzerinde taşıdığı anlam öğesidir; Seda ise bu anlamın titreşimli, bedensel taşıyıcısıdır. Ses burada yalnızca bir fiziksel ortam değil, dilin maddeye kazındığı noktadır. Fakat bu sesin anlam taşıyabilmesi için, onu işitenin bir özne olması gerekir — işitmek yetmez, anlam vermek gerekir. Bu anlam verme işlevi, ikinci devrede $ → I(A) hattıyla temsil edilir.

Bu hattın nihai hedefi, I(A), yani ben idealidir: öznenin gözünde görünmek istediği noktadır bu. I(A), Lacan’ın deyimiyle özgül unsurdur — biriciklik iddiası taşıyan bir iz, bir damga. Ancak bu hedefe varmak için özne önce A ile, yani Büyük Öteki ile karşılaşmak zorundadır. A, özneye seslenen, onun kulağını delen simgesel adrestir. Bu seslenişin algılanması yetmez; onun anlamlandırılması gerekir ki burada s(A), yani Öteki’nin anlamlanması devreye girer. Bu anlamlandırma “noktalama” yoluyla işler: bir cümlenin sonuna konan bir nokta gibi, akışı kesen, anlamı sabitleyen bir jest.

Bu noktada, Lacan’ın meşhur dikiş (point de capiton) kavramı daha geniş bir bağlamda yankılanır: s(A) ile A arasındaki karşılıklı akım, tıpkı bir elektrik devresi gibi kapalıdır, döngüseldir, tekrar eder. Bu devre, bastırılmış olanın depolandığı yer, yani bilinçdışının simgesel belleğidir. Özne burada artık yalnızca duyan bir varlık değil, anlamın içine katlanmış bir varlıktır. Fakat bu anlamlandırma hattı, özne için bir idealin izini sürerken, aynı zamanda özdeşleşmenin imgesel tehlikesini de doğurur.

Zira devrenin alt kısmında yer alan i(a) → m hattı, öznenin kendisiyle kurduğu kısa devredir. Burada i(a) ideal bendir: öznenin kendisini görmek istediği imgedir. m ise ego, yani bu imgenin taşıyıcısıdır. Bu kısa devre, dilsel devreyi atlayarak, doğrudan görsellik üzerinden bir özdeşleşmeye götürür. Lacan burada öznenin kendisine çekilmesini, dilin öznelliği inşa eden yapısından kaçış olarak görür. Özne dil yerine imgede kaybolmayı seçtiğinde, kendisini tamam ve mutlak sanmaya başlar — bu, tamlık taslamasıdır.

Bu nedenle i(a) → m kısa devresi, öznenin özneleşme sürecinde bir sapma noktasıdır. Bu sapma, özneyi simgesel alandan dışlayarak kendi hayal imgelerinde donakalmaya iter. Bu da Lacan’ın imgesel özdeşleşme dediği şeydir: kar tanesi gibi eşsiz olma arzusu, aslında simgesel düzenin ortaklığını inkâr eden narsisistik bir kapanmadır.

Ancak s(A) ⇆ A hattında çalışan simgesel özdeşleşme, imgesel özdeşleşmeden farklı olarak özneyi bireysel tamlık yerine evrensel bir eksiklikle ilişkilendirir. Özne artık “ben biricik olayım” demez; “dünya biriciktir” der. Bu, örneğin iklim krizine dair kolektif bir sorumlulukla, yani öznenin kendini bir ev-semptom ile özdeşleştirmesiyle ilişkilidir. Greta Thunberg örneği, bu kolektif arzu figürünün bir yansımasıdır: burada mesele bireyin biricikliği değil, dünya ölçeğinde biricik olan semptomdur.

Ancak şema, simgesel özdeşleşmeyi bir çıkış gibi sunarken, aynı zamanda bir kapanma içerir. Simgesel düzen burada, kendi üzerine katlanan bir düzenek gibi çalışır. Tüm devreler dönmekte ama bu dönüş bir enerji üretmemektedir: sanki sonsuzca tekrar eden ama içeriden bir kıvılcım çıkaramayan bir devridaim makinesi. Buradaki kapanma, şemanın ileride açılacak olan düşlemsel ve gerçek boyutlarını zorunlu kılar. Çünkü tam da burada, özneye gerçekten bir hareket kazandıracak olan eksik henüz görünür değildir. Tamamlık görüntüsü çökmek üzeredir — ve arzunun kendisi, bu çöküşün içinden yükselecektir.

III. ŞEMA — ARZUNUN SORUSU: “NE İSTİYORSUN?”

Şema 3:

Simgesel düzen döner, çalışır, anlam üretir. Ama bu düzen, kendi içinde tamam sandığımızda, bir eksiklik belirmeye başlar. İşte Lacan’ın üçüncü şeması, bu eksikliği sahneye çağırır. Artık kapalı bir devre, döngüsel bir tekrar yoktur; bir çentik açılır. İçeriye, simgesel olanın dışladığı ama aynı zamanda yapılandırıldığı bir unsur girer: arzu.

Bu şemada, A yani Büyük Öteki bir kez daha belirir, ancak bu sefer bir suskunluk içinde değil, doğrudan seslenen bir figür olarak: Che vuoi? — Ne istiyorsun? Bu soru, sadece bir merak değil, özneyi varlığının en iç noktasından sarsan bir çağrıdır. Bu soru özneye gelmez, özneyi doğurur. Ve özne, bu sorunun yankısıyla bir arzu öznesine dönüşür.

Arzunun bu noktada aldığı biçim d harfiyle gösterilir: desire. Ama bu yalnızca öznenin içinden yükselen bir istek değildir; arzu burada daima Öteki’nin arzusundan yön alır. “İnsanın arzusu Öteki’nin arzusudur” ifadesi, yalnızca Lacan’ın bir aforizması değil, bu yapının eksenidir. Özne arzusunu kendi kurmaz; Öteki’nin ne arzuladığını anlamaya çalışarak, kendi arzusunu kurar. Dolayısıyla bu soru —Che vuoi?— aynı zamanda öznenin kendi arzusunun kökenine dair taşıdığı bilinmezliğin ifadesidir.

Fakat cevap bu bilinmezliğe doğrudan verilmez. Onun yerine, devreye bir başka yapı girer: düşlem. Şemada bu düşlem ($ ◊ a) biçiminde gösterilir. Düşlem, arzuya bir cevap vermez; onun eksikliğini yapılandırır. Özne, bu yapı içinde, kendi arzusunu doğrudan tanıyamaz; onun yerine, bir nesneye bağlanır: küçük a, yani objet petit a.

Küçük a nesnesi, burada yalnızca bir arzu nesnesi değil, arzuya yol açan eksikliğin kendisidir. Bu nesne, tamamlanmamışlığın, yitim halinin, bir eksiğin etrafında dönen arzunun merkezidir. Bu nedenle özne, arzusunu hiçbir zaman tatmin etmez; çünkü peşinde olduğu nesne, kendi içindeki eksikliktir. Nesne bulunmaz; çünkü özne zaten o nesnenin kaybıyla yapılandırılmıştır.

Lacan’ın burada gösterdiği şey, düşlemin yalnızca öznenin fantazmaları değil, simgesel düzenin dışladığı bir gerçeğin taşıyıcısı olduğudur. Çünkü bu küçük a, yalnızca arzunun nesnesi değil, aynı zamanda simgesel düzenin “enerji kaynağı”dır. Simgesel yapı çalışır gibi görünür, çünkü bu yapı, bastırdığı bir şeyi dışarıda tutarak kendini kurar. Bu dışlama biçimi, Lacan’ın dışarma (ex-sistence) adını verdiği şeydir: yapı dışladığı şeyi kendi koşulu haline getirir.

Düşlem, işte bu dışarıda kalan gerçekliği tutan yapıdır. Ve bu gerçeklik semptomlara, sapmalara, arzunun garip dolaylı ifadelerine dönüşerek geri döner. Düşlem, arzu sorusunun cevabı değildir; bu sorunun yapılandığı çerçevedir. Arzu, bir “nesneye yönelme” gibi görünürken, aslında bir boşluğu koruma pratiğidir.

Küçük a’nın maddi biçimi i(a)’nın —ideal benin— soyulmuş hâli olarak düşünülmelidir. i(a) öznenin üzerine giydiği tamlık imgesidir; a ise o imgenin geride bıraktığı artık, yani hiçliktir. Nazar ve seda —gaze ve voice— bu hiçliğin maddi yankılarıdır. Özne bunların çevresinde döner durur, çünkü arzusunun merkezi tam da buradadır: eksik, bölünmüş, yan yana duramayacak parçaların oluşturduğu bir yokluk merkezinde.

Bu üçüncü şema, ikinci şemanın içe kapalı bütünlüğünü paramparça eder. Artık özdeşleşme yoktur, tamlık yoktur. Simgesel düzenin tamamlık taslaması çöker. Özne, yalnızca simgesel yapıların içinden anlamlandırılan değil, anlamın dışına düşen, anlamı delerek ortaya çıkan bir arzunun taşıyıcısıdır. Arzunun devreye girmesiyle birlikte, özne artık geri döndürülemez biçimde eksiktir. Ve tam da bu eksiklik sayesinde hareket edebilir. Çünkü arzu, hiçbir zaman varılamayacak bir noktaya doğru sürekli bir itki yaratır.

Bu itki, simgeselin kapanmış çemberini parçalayarak, özneyi Gerçek’e yaklaştırır. Ama bu yaklaşma, bir bütünleşme değil, daima bir çatlaktan sızmadır. Birkaç adım sonra, bu çatlağın içinden psikanalizin en kritik yüzeyi belirecektir: keyfiyetin ve iğdişin sahası. Ama önce, eksikliğin sembolüyle karşılaşmalıyız.

IV. ŞEMA — GERÇEĞİN KESİĞİ: KEYFİYET, İĞDİŞ VE DÜRTÜNÜN YÜZÜ

Tam Şema:

Lacan’ın Arzu Şeması’nı taçlandıran dördüncü adım, yalnızca bir kapanış değil, aynı zamanda tüm önceki şemaların sınırlarını delip geçen bir açılıştır. Bu şemada özne artık yalnızca simgesel düzende yönünü arayan bir figür değildir; özne, arzunun gerçek sınırında, dili aşındıran, bedeni yaran, sesi parçalayan bir keyfiyet ile karşı karşıyadır. Burada artık yapı değil, yapının yarıldığı yerde yankılanan bir çığlık konuşur. Şema, Gerçek’i devreye sokar.

Bu son şemada, daha önce tanıdığımız İmleyen → Seda hattı korunur, ancak üzerine yeni bir boyut binmiştir: Keyfiyet → İğdiş hattı. Bu hat, psikanalizin sahasını açar: öznenin yalnızca anlamın devrelerinden geçerek değil, arzunun şiddetiyle, bedensel tahribatla, tatminsizliğin artığıyla özneleştiği bir düzlem. Bu üst kat, analiz alanının kendisidir. Artık mesele yalnızca özneleşme değildir; mesele, özneleşmenin neden hep bir artıkla, bir çatlakla, bir ıstırapla sonuçlandığını kavramaktır.

Bu yapıda iki yeni nokta belirir. İlki ($ ◊ D): arzunun yerini artık dürtü almıştır. Burada küçük a’nın yerine D geçmiştir; çünkü söz konusu olan artık bir nesne eksikliği değil, öznenin kendisinin eksilmesidir. Dürtü, arzunun nesnesine değil, öznenin içinden kopuşuna işaret eder. Dürtü, arzudan farklıdır çünkü yöneldiği nesne özneyle birlikte çöken bir boşluktur. Lacan’ın formülü keskindir:

Dürtü = Talep – Özne
Arzu = Talep – İhtiyaç

İhtiyaçtan kopan talep arzuya, özneden kopan talep ise dürtüye dönüşür. Buradaki “kopuş” mecaz değildir: semptomun bedene yazdığı, konuşmanın sese dönüştüğü, bakışın nesneleştiği her an, özne bir şeyden düşer, bir şeyle çakışamaz. Dürtü bu çakışamamanın adıdır.

İkinci yeni nokta ise S(Ⱥ)’dir: simgesel düzenin eksikliğinin imleyeni. Artık Büyük Öteki’yi A harfiyle gösteremeyiz; çünkü bu Öteki tam değildir, bütün değildir, her şeyi kapsamaz. Eksiktir. Ve bu eksiklik rastlantı değil, yapısaldır. Özne, bu eksikliği duyumsadığı anda “iğdiş”le karşılaşır. Çünkü eksik bir Öteki, özneyi desteklemez, tamlamaz, garanti etmez. Simgesel düzenin bu eksikliği, Lacan’ın diyalektiğinde bir hakikatin habercisidir:

Simgesel düzen tamamsızdır.

Bu hakikat bastırılamaz. Bastırılmaya çalışılır, çünkü simgesel düzen her zaman kendini tamam gibi sunar. Ama bu tamamlık taslama bir yanılsamadır. S(Ⱥ) bu yanılsamayı bozan işarettir. Bu işaret, aynı zamanda simgesel düzenin erkekçe düzenlenmiş doğasını da ifşa eder. Çünkü tamamlık taslama eril, eksiklikle barış ise dişildir. Dişil olan, S(Ⱥ)’nin taşıyıcısıdır. Bu noktada Lacan’ın cinsiyetlenme matrisine kapı aralanır: ama burada konu, cinsellikten çok, hakikatle karşılaşma biçimidir.

Bu karşılaşmanın adı da keyfiyettir: jouissance. Keyfiyet, haz değildir. Haz, doyumun adıdır. Keyfiyet ise sınır aşımıdır; aşırı olanın, fazla olanın, taşıp delip geçenin adıdır. Keyfiyet öznenin kendini kaybettiği, bedenin dile sığmadığı, sözün titreşip kırıldığı yerdir. Ve tam da bu nedenle, özne bu karşılaşmadan kaçınır. Kaçamadığı yerde ise, iğdiş olur.

İğdişlik burada biyolojik değil, yapısaldır: özne keyfiyeti sınırlamak için simgesel yasaya boyun eğmek zorundadır. Bu yasa, bir eksikliğin yasasıdır. Fallusun imleyen işlevi, tam da bu eksikliği düzenlemeye çalışır. Fakat Lacan’ın gösterdiği gibi, iğdiş bir kayıp değil, bir konumdur: keyfiyetin içine düşmemek için yapılan yapılandırıcı bir hamledir.

Ve işte burada analiz devreye girer. Analitik eylem, bu son şemanın alanıdır. Çünkü analiz, öznenin neyi arzuladığını değil, arzusunu hangi eksik zeminde yapılandırdığını araştırır. Dürtüsünü tanımak, keyfiyetle karşılaşmak, S(Ⱥ)’nin hakikatiyle yüzleşmek: analiz, öznenin simgesel tamamlığa dair her tür inancını yıkan, ama onun arzusuna sadık kalmasını mümkün kılan bir sahadır.

Dördüncü şema, Lacan’ın öğretilerinin doruk noktasıdır. Burada özne ne yalnızca konuşan bir varlıktır, ne de sadece arzulayan bir eksikliktir. Burada özne, kendi yarasıyla düşünen, kendi eksikliğiyle yapı kuran, kendi keyfiyetiyle çatlayan bir faildir. Ve tam da bu yüzden, analiz edilebilirdir.

Arzu Şeması böylece tamamlanmaz —çünkü Lacan’da tamamlanma yoktur— ama sonlanır. Bu sonlanma, Gerçek’e temasla olur. Ve Gerçek, yalnızca dile getirilemeyen değil, aynı zamanda dile getirmekten bizi iğrendiren, sarstıran, baştan çıkaran şeydir.

İşte özne, tam orada başlar: sararıp titrediği o yerde.

SONUÇ – ARZUNUN DİYALEKTİĞİ VE ÖZNENİN DEVİRİ

Lacan’ın Arzu Şeması, yalnızca özneleşmenin bir topolojisini çizmez; aynı zamanda öznenin kendi içindeki bölünmeyi, bu bölünmenin peşinden koşan arzuyu ve bu arayışın sınırlara çarptığı Gerçek’i dört farklı düzlemde kat eder. Bu dört şema, bir anlatı inşasından çok, öznenin yapısal yörüngelerini işaretler: dile düşme, simgeselde örgütlenme, düşlemde sapma, keyfiyette kesilme.

Bu yörüngenin sonunda özneyle ilgili elde kalan şey bir özdeşlik değildir. Aksine, özne tam da kendi eksikliğiyle tanınabilir hâle gelir. Bu eksiklik, ilk şemada duyma ve anlamlandırma arasındaki sonradanlıkla başlar; ikinci şemada imgesel kısa devreyle sapar; üçüncü şemada arzunun bir soru olarak geri dönmesiyle çatlar; dördüncü şemadaysa Gerçek’le teması mümkün kılan bir boşluk olarak sabitlenir.

İşte Lacan’ın düşüncesi tam da bu noktada çarpıcılaşır: özne kendini tamamlamak için değil, eksikliğini yapılandırmak için vardır. Özne, kendiyle özdeşleşemez; çünkü kendini daima bir başka şeyde arar: bir imleyende, bir idealleştirilmiş görüntüde, bir düşlem nesnesinde, bir başsız dürtüde… Her seferinde ulaştığı şey bir doyum değil, bir sapmadır. Ve bu sapmaların topolojisi, ancak bu dört şemayla düşünsel olarak kavranabilir.

S(Ⱥ) ile temsil edilen Öteki’nin eksikliği, Lacan’ın tüm düşüncesinin merkezi mihveridir: simgesel hiçbir zaman tam değildir; ve özne, tam da bu tamamsızlığın içinden, onunla birlikte düşünülmelidir. Arzu bu eksikliğe bağlanır ama onu hiçbir zaman kapatmaz. Dürtü bu eksiklikten doğar ama onu hiçbir zaman yok etmez. Ve keyfiyet, bu eksikliği delip geçen, ona çarpan ve özneyi sarstıran artı-işlemdir.

Özne, Lacan’ın formülasyonuyla, bir “devrilme”yle belirir: kendini imleyenin zincirinde kaydederek, düşlem nesnesiyle çakışamayarak, keyfiyetin içinden geçemeyerek. Ve bu devrilme, onu analiz edilebilir kılar. Çünkü psikanaliz, özneyi bütünlemeye değil, onun bu devrilme izlerini takip etmeye çalışır.

Bu nedenle Arzu Şeması yalnızca teorik bir harita değil, bir yön bulma aracıdır. Nerede sapıtıyoruz? Nerede tamlık sanrısına kapılıyoruz? Nerede susuyoruz, çünkü artık söz yetmiyor? Lacan’ın şemaları, bu soruların her birine yapısal bir yanıt üretmez; ama o soruları kuran koşulları ifşa eder.

Ve bu ifşanın içinde, bir başka tür görme açılır: özne artık kendini bulmaz, kaybolur. Ama bu kayboluş yokluk değil, yapısal bir konumdur: Arzu’nun diyalektiği tam da burada işler. Çünkü yalnızca kaybolan özne, arzulayabilir. Ve yalnızca arzulayan özne, devrilebilir.

Devrilmekten korkmayan özneye selam olsun.