Lacan’da Keyfiyet ve İstifade Üzerine (Nümerik Söylemler)

浪🧩📞 LACAN DERSLERİ 浪🧩📞

Lacan’da Uzakın ve İçli Dışlı Olmak Üzerine 🎙️

Bu Robotcast, Google NotebookLM’le aşağıdaki metinden üretilmiştir:

Keyfiyet (jouissance) ve İstifade (jouir)

İstem: Konuyu GERÇEKTEN ÇOK DERİN irdeleyerek konuşacaksınız!

Merhaba, biliyorsun bazı felsefi ya da psikanalitik kavramları çevirmek gerçekten insanı zorlayabiliyor.
Kesinlikle. Lacan ve onun o meşhur jouissance kavramı da tam böyle.
Evet. Neden mesela “haz” ya da “keyif” gibi böyle ilk akla gelen çeviriler tam oturmuyor, yetersiz kalıyor?
İşte bu sohbetimizde biraz kaynaklarımıza da bakarak “keyfiyet” gibi ya da fiil hali için “istifade etmek” gibi önerilerin bu kavramı gerçekten daha derinlemesine anlamamıza nasıl kapı aralayabileceğini konuşalım diyorum. Ne dersin?
Hadi bir açalım konuyu. Harika bir başlangıç noktası çünkü jouissance, yani Fransızcada sadece basit bir zevk, bir haz demek değil.
Değil, evet. Tabii hukuki bir anlamı var. Hani bir mülkten yararlanma hakkı gibi düşün.
Ha, o ilginçmiş.
Var, var. Cinsel doruk noktası anlamı da var. Ama tabii Lacan’ın kullanımı, işte orası işi karıştırıyor ve derinleştiriyor.
Asıl mesele orada başlıyor.
Aynen. Onun için jouissance, hani Freud’un bahsettiği o temel haz ilkesi var ya, acıdan kaç, hazza koş…
Evet evet.
İşte onun ötesine geçen bir şey. İçinde aşırılık var, hatta bazen acı var.
Yasakla çok ilişkili.
Ve tabii Lacan’ın o “sembolik düzen” dediği şeyle, yani dille, kurallarla, yasalarla, toplumsal yapıyla…
Aynen, onun sınırlarıyla çok yakından ilgili.
Paradoksal bir deneyim aslında.
Büyüleyici tarafı da bu zaten. Yani basit bir hoşnutluk değil de, hazzın tam da o acının, yasağın ya da aşırılığın kıyısında köşesinde deneyimlendiği tuhaf, hatta bazen rahatsız edici bir hal bu.
Paradoksal yapı, evet.
“Keyif” kelimesinin neden tek başına yetmediğini daha iyi anlatıyor sanırım. O dediğin aşırılık, o sınırda olma hali eksik kalıyor sanki “keyif” deyince.
Kesinlikle eksik kalıyor.
Peki kaynaklarımızda geçen şu alternatif öneri: “keyfiyet”… Bu kelime ilginç geldi bana çünkü üç farklı katmanı var gibi, değil mi?
Evet. Nedir onlar?
Birincisi, kökünde “keyif” var.
Tamam.
İkincisi, “nitelik”, “mahiyet”, “durum” gibi anlamları taşıyor.
Hı hı.
Üçüncüsü ise, belki de en çarpıcı olanı, “keyfilik” çağrışımı. Yani bir tür kuralsızlık, isteğe bağlılık.
İşte bu “keyfilik” boyutu, Lacan’ın işaret ettiği o kural tanımaz aşırı yönle nasıl buluşuyor… Burası çok ilginç değil mi?
İşte tam doğrası, çok doğru bir nokta. Bu üç anlamı — yani hem “keyif” bağlantısı, hem “durum/nitelik” bildirmesi, hem de o “keyfilik”, yani kuralsızlık — bir araya getirince Lacan’ın jouissance’ındaki o farklı katmanları düşündürüyor bize.
Aşırılık boyutu var, keyfin ötesi bir durum, bir hal bildiriyor: nitelik.
Ve sembolik düzenin yani kuralların biraz dışına taşma, ona meydan okuma, “keyfilik” anlamı var.
Evet evet. Şimdi bir de fiil haline bakalım: jouir — önerilen çeviri “istifade etmek”.
Şimdi “istifade etmek” deyince aklımıza ilk gelen…
Aynen: “faydalanmak”.
Faydalanmak. Ama sadece o değil. İçinde bir “çıkar sağlama” anlamı da var.
Hatta kaynakların da belirttiği gibi, biraz daha olumsuz bir tonda, bir şeyi “kullanmak” veya “suistimal etmek” gibi nüansları da taşıyor.
Ha, o önemli işte tabii.
Yani bunu daha geniş resme koyduğumuzda, jouissance sadece kişisel bir haz peşinde koşmak değil; aynı zamanda bir haktan yararlanma, bir şeyi sonuna kadar kullanma, hatta bazen sınırı aşıp onu kötüye kullanma eylemi de olabilir fikri belirginleşiyor.
İşte bu çeviri nüanslarının altını çizmek bu yüzden çok önemli galiba. Çünkü bunu yapmazsak kavramın politik ve toplumsal boyutlarını kolayca gözden kaçırabiliriz.
Kesinlikle.
Mesela kaynaklarda da geçiyor: bir “iktidarın keyfiyeti” dediğimizde, yani kuralsız, canının istediği gibi davranması…
Evet, “keyfiyet” uygulamalar.
Ya da birinin başkalarından “istifade etmesi” — yani onları kendi çıkarı için kullanması, sömürmesi.
Bu örnekler jouissance’ı sadece bireysel psikolojiden çıkarıp toplumsal alana taşıyor.
Peki, tüm bunlar bizim için, yani bizi dinleyenler için ne ifade ediyor?
Belki de şu: dil, yani kelimeler, çeviri çabası, aslında arzu, iktidar, toplumsal sınırlar gibi böyle karmaşık meseleleri anlamamızda ne kadar merkezi bir yerde duruyor.
Aynen öyle.
Zaten çeviri dediğimiz şey her zaman bir yorumlama işidir, değil mi?
Bir yeniden yaratımdır aslında.
Mükemmel birebir karşılık bulmak çoğu zaman imkansız.
İmkansız, evet. Ancak “keyfiyet” ve “istifade etmek” gibi öneriler bence Lacan’ın düşüncesini Türkçede sadece psikolojik değil, aynı zamanda sosyal ve politik veçeleriyle de daha derinlemesine, daha katmanlı bir şekilde ele almak için bize bir imkân, bir kapı aralıyor.
Yeni bir düşünme alanı açıyor yani.
Açıyor, evet.
Bu da şu soruyu akla getiriyor tabii: bir kavramı başka bir dilde, başka terimlerle düşünmeye başlamak, o kavramın bizim kendi kültürümüzde, kendi anlayışımızdaki yerini nasıl değiştirir, nasıl dönüştürür?
O hâlde şöyle bir toparlayalım istersen: Lacan’ın jouissance kavramını hakkıyla anlamak istiyorsak, onu sadece “haz” veya “keyif” gibi basit kelimelere indirgemekten kaçınmamız gerekiyor.
Kesinlikle.
Kavramın o bahsettiğimiz karmaşık, paradoksal, aşırılık içeren ve evet politik olabilen doğasını yakalamak esas mesele.
“Keyfiyet” ve “istifade etmek” terimleri de bu derinliği Türkçe düşünce evreninde keşfetmek için bize daha verimli, daha düşündürücü bir zemin sunuyor gibi duruyor.
Kesinlikle öyle görünüyor.
Ve belki dinleyicimize son bir düşünce egzersizi bırakabiliriz:
Şöyle bir düşünsenize, kendi hayatınızda veya gözlemlediğiniz toplumsal olaylarda “keyfiyet” — yani o kuralsızlık, aşırılık hali — ve “istifade etmek” — yani o çıkar sağlama, kullanma — merceğinden bakmak acaba daha önce fark etmediğiniz hangi arzu dinamiklerini, hangi sınır ihlallerini veya güç ilişkilerini görünür kılabilir?
Hımm, güzel soru.
Bu aşırı, hatta bazen yıkıcı olabilen haz veya fayda arayışının yerleşik kurallarla, normlarla çatıştığı başka ne gibi durumlar, ne gibi alanlar dikkatinizi çekiyor?
Üzerine düşünmeye değer.