Slavoj Žižek’in Paradoksal Sol Tasavvuru: Radikalliğin İçindeki İtidal

⚖️🤹‍♂️🕊️ İtidal Telkini ⚖️🤹‍♂️🕊️

Slavoj Žižek, çağımızın en kışkırtıcı düşünürlerinden biri; sözleri çoğu zaman paradoksların, ironinin ve çelişkilerin izinde ilerler. Onun için devrimci olmakla ılımlı olmak birbirini dışlayan iki kutup değildir—hatta tam tersine, gerçek radikalizmin yolu çoğu zaman “itidal” denilen tuhaf, hatta can sıkıcı orta yoldan geçer. Fakat buradaki “itidal”, toplumsal değişime karşı bir durgunluk değil, aksine değişimin başarıya ulaşabilmesi için gerekli, neredeyse devrimci bir strateji olarak okunmalıdır.

Radikalin Ölçülülükle İmtihanı: Bolşeviklerden Greta Thunberg’e

Tarihsel örneklerden başlayalım. Žižek’in bakış açısıyla düşünürsek, 20. yüzyılın büyük devrimlerinde, aşırılığın yıkıcı ve çoğu zaman kendi kendini imha eden bir tarafı vardır. Bolşevikler, bir anda eski rejimi silip süpürmeyi başardılar ama devrimin kurumsallaştırma aşamasında itidal gösteremeyip fevri davrandıkları için için Stalinist teröre, totaliterliğe ve kısır döngülere hapsoldular. Devrimcilerin başını çekenler, nihayetinde devrimin ilk kurbanları oldu. İktidar, uçlara savrulduğu ölçüde kendi kuyusunu kazdı.

Ama bu, “devrimci olmamak gerekir” anlamına gelmez. Žižek, “radikalizmi terk etmek” yerine, radikalliğin nasıl hayatta kalacağını, toplumsal zeminde nasıl kök salacağını sorgular. Ona göre, Greta Thunberg gibi iklim aktivistlerinin başarısı, öfkeden çok soğukkanlılığa, meydan okumadan çok, akılcı ve pratik adımlara dayandığında ortaya çıkar. Greta, “Evde işinizi yapın” diyerek siyasetçileri yerden yere vurur; ama öte yandan, asla sistemin dışına tamamıyla çıkmaz—onu kendi silahlarıyla köşeye sıkıştırır. Ne tamamen içeride, ne tamamen dışarıdadır; paradoks burada başlar.

Paradoks 1: Radikal Olmak İçin Sabırlı Olmak Zorundasınız

Žižek’in en sevdiği paradokslardan biri şudur: Radikal değişim isteyenler, en çok sabırlı, ölçülü ve hatta “sıkıcı” olanlardır. Çünkü toplumu kökten dönüştürmek isteyenlerin en büyük hatası, herşeyi bir gecede, “şimdi” ve “burada” yapmak istemeleridir. Oysa gerçek dönüşüm, sabırlı bir bekleyiş, ısrarcı bir politika ve bazen küçük adımlarla olur. Fransız Devrimi’nde Robespierre’in “hemen, şimdi, herşey” isteği, giyotin yolunu açtı ama toplumu dönüştüremedi.

Buna karşılık, Martin Luther King’in “Benim bir hayalim var” diyerek tüm Amerika’ya çağrı yaptığı o ünlü konuşmasında, ani bir patlama değil, uzun soluklu, stratejik ve kapsayıcı bir mücadele vardı. Radikal sonuçlar, ölçülü stratejilerle elde edildi.

Paradoks 2: İktidarın Dilini Kullanmak—Ama Onu Altüst Etmek

Žižek sık sık, solun kendi içinde kapanan bir “ahlak kulübü” olmaktan çıkıp, kitlesel siyaset yapabilmek için mevcut düzenin dilini kullanmak zorunda olduğunu söyler. İşte tam burada paradoks doğar: Devrimciler, egemenin araçlarını ödünç almak zorunda kalır. Mesela sosyal devletin yeniden inşası için, bir ölçüde bürokrasiyi, merkezi planlamayı ve hatta “makul” iktisat politikalarını kullanmak gerekir.

Yani, “sistemi yıkmak” isteyenler, bazen sistemin kurallarını kabul ederek hareket eder. Tıpkı bir satranç oyuncusu gibi: Rakibin hamlelerini kabul edersin ama hamlelerinle oyunu bozmaya çalışırsın. Žižek’in dediği gibi, Badiou’nun meşhur “Olay”ı (L’événement) bir yıldırım gibi çaksa da, sonrasında hemen sistemin gündelik araçlarına dönmek zorundasın. Aksi takdirde, o “olay” kendini hızla yakıp tüketir.

Paradoks 3: Woke Kültürünün Tuzağı

Žižek, günümüzdeki solun en büyük zaaflarından birini, “woke” kültürü ve iptalcilikte bulur. Bu eğilimde, insanlar en küçük bir hata veya uygunsuzluk işlediğinde hemen aforoz edilir. Oysa bu durum, aslında solun kendi içindeki çoğulculuğu boğar. Daha paradoksal olanı ise, kendini “en saf, en ahlaki” ilan edenler, sonunda kendi saflarını tüketir, tekil bir “doğru”ya indirger ve hareketini daraltır.

Ona göre, gerçek bir itidal, “herkesin aynı düşünmesine gerek yok, hatta yanlış yapanları bile dışlamayalım, tartışmayı açık tutalım” demektir. Yani solun “en ilerici” sandığı yerde, aslında kendi kendini zayıflatır. İtidal ise, safların içinde çatışmayı, tartışmayı, çelişkiyi ve diyalogu sürdürme cesaretidir.

Paradoks 4: Liberalizmin Yenilebilmesi İçin Onun En Güçlü Yanlarını Sahiplenmek

Žižek’in meşhur bir argümanı da şudur: Liberalizmin özgürlük ve bireysellik iddiaları karşısında, sol yalnızca “bunu istemiyoruz” diyerek ilerleyemez. Paradoksal olarak, solun, liberalizmin en iyi yanlarını—ifade özgürlüğü, hukuk devleti, temel haklar—daha da ileriye taşıması gerekir. Fakat bunu yaparken, liberalizmin kendini tükettiği noktaları (örneğin, ekonomik eşitsizlikler, “özgürlük” adı altında yapılan yeni sömürü biçimleri) hedef almalıdır.

Burada ilginç bir örnek: 2008 krizinde bankaları kurtaran devlet, serbest piyasacılığı savunurken bir anda “sosyalist” gibi davranmak zorunda kaldı. Solun görevi, işte bu tür anlarda devletin müdahale yetkisini yalnızca krizi “yama yapmak” için değil, kökten dönüşüm için kullanmasını talep etmektir. Yani, sistemi “kurtarırken”, aslında onun sınırlarını göstermek!

Paradoks 5: Devleti Ele Geçirmek Yerine Devletin Zayıf Noktalarını Kullanın

Žižek’in önerdiği “devleti ele geçirme” fantazisine karşı, daha yaratıcı, paradoksal bir strateji var: Devletin hem içinden, hem dışından baskı kurmak. Mesela, sosyal hareketler bir yandan devlete taleplerini iletirken, diğer yandan alternatif yapılar kurarlar (kooperatifler, topluluk mutfakları, sivil direniş ağları). Burada devlet, hem baskılanan hem de zorlanan bir alan olur. Ne tam içeride, ne tam dışarıda; arada bir yerde—yani itidalin coğrafyasında.

Sonuç: Gerçek Radikalizm, Sabrın ve İtidalin Cesaretidir

Žižek’in “itidal telkin eden sol” fikri, en başta kulağa sıkıcı, risksiz, “müesses nizamın onay verdiği” bir çizgi gibi gelebilir. Ama paradoks şurada: Gerçek devrim, bazen radikal fırtınalarla değil, gündelik pratikte, sabırla, çatışmayı ve tartışmayı sürdürme cesaretiyle, kendi içinde çoğulluğu barındıran, “beklenmeyen” bir itidal ile gelir. Devrimin asıl radikalliği, belki de kimsenin tahmin etmediği o “ölçülü” anlarda gizlidir.

Žižek’in ifadesiyle: “Bazen devrimci olmanın en radikal yolu, acele etmemek, herşeyi hemen istememek ve rakibin dilini, sistemin araçlarını kullanarak, onları kendi silahlarıyla altüst etmektir. Radikal itidal: İşte gerçek devrim budur.”

İstem: Žižek: İtidal telkin eden bir sol gereklidir! Hangi örnekler veriyor bu konuda? / [4.1] Žižek: İtidal telkin eden bir sol gereklidir! Bunu uzun detaylı çarpıcı sürükleyici örneklerle dolu makaleyle anlat! Commonsensical değil, paradokslu!

Tabii, isteğin doğrultusunda, Slavoj Žižek’in “itidal telkin eden bir sol gereklidir” yaklaşımını paradokslarla dolu, uzun, örnekli ve çarpıcı bir makaleyle anlatıyorum. Žižek’in dilini, paradoksal bakışını ve şaşırtıcı örnekler kullanma tarzını da yansıtmaya çalışacağım.

İşte Žižek’in ruhuna uygun, paradokslarla dolu, örneklerle bezenmiş bir makale! Yorumun olursa ya da belirli bir örneği daha da açmamı istersen, sorabilirsin.