Zorunlu Karşılık: Aşkın Buyruksallığına Karşı Timuçin’in Estetik Egosu

🧵⚙️💪🏻 TEZGÂH 🧵⚙️💪🏻

Afşar Timuçin’in Aşkın Diyalektiği başlıklı kitabı, aşkı insanlık durumunun, hatta “bütün insanlık” duygusunun birleştirici biçimi olarak tanımlar. Timuçin için aşk, “en eski uygar insandan bu yana canla başla yaşadığı” bir deneyimdir; herkesin paylaştığı, zamanlar ve kültürler üstü, adeta insanlığın ortak dili. Yine de, ilk satırlardan beri onun aşkı betimleyişi kişisel, neredeyse sohbet havasında, çok insancıl bir bakış içerir:

“Aşkın alanına girmek, tıpkı estetiğin alanına girmek gibi, uçsuz bucaksız bir serüvenin içine dalmaktır. … Aşkı yargılamak ya da incelemek, aşkın ne olup ne olmadığını saptamak kolay iş değil. Neredeyse usun bittiği yerde başlayan bir insan etkinliğini ussal çerçevede açıklığa kavuşturmak kolay mı?”

Timuçin, aşkı nesnel bir yasa, etik bir buyruk ya da kökensel bir travma olarak değil, insanın “kendi görüşü”yle kavradığı, çok yönlü, öznel bir gerçeklik olarak kurar. Fuzuli’den Karacaoğlan’a, halk şiirinin deyişlerinden divan edebiyatının en rafine metaforlarına kadar geniş bir aşk kültürü aktarır. Ona göre aşk:

“Aşk bir bilincin bir bilince kavuşması, bir bilincin, özellikle duygusal düzeyde, bir başka bilinçte kendini bulması ya da aramasıdır. Böyle olmakla tümüyle bireysel bir olgudur.”

Ama tam burada, Zorla Güzellik Olur’un önerdiği radikal sapma başlar: Orada aşk, simetrik, karşılıklı bir buluşma, bir bilinçler alışverişi değildir; aşk, öznenin dışarıdan bir “çağrı” ile karşılaşması, sarsılması, eski varlığından koparılmasıdır. ZGO şöyle der:

“Aşk, çağırır. Aşk, bir çağrının yankısı değil, kendisi çağrıdır. Bu çağrı, cevapsız kalamaz.”

Bu noktada Timuçin’in özgürleşimci, estetikleştirici aşkı ile ZGO’nun etik travması arasında köklü bir fark açılır: Timuçin’de aşk, insanın özünü gerçekleştirmesi için bir araç; ZGO’da ise aşk, özneyi kendi özünden dışarıya atan, bireyin yasa koyma gücünü elinden alan bir buyuruk.

Kendilikten Zorunluluğa: Aşkı Kim Buyurur?

Timuçin’in özveri anlayışı, aşkı neredeyse bir romantik kahramanlık olarak işler:

“Aşk özveridir. Kişi ateşe atılır gibi kendini aşka bırakır.”

Bu özveri, kişisel bir adanış, seçilmiş bir fedakârlık, hatta kahramanca bir “kendini sunma” jestidir. Ama ZGO burada devreye girer ve Timuçin’in özne merkezli bu fedakârlığını altüst eder:

“Gerçek aşk, özgür iradenin çıplak teslimiyetidir.”

Bu ifadede öznenin aktifliği yok olur; aşk, kişinin seçtiği bir serüven değil, onun kapısını çalan bir zorunluluktur. Timuçin’in kitabında aşk, çoğu zaman “benim” yaşadığım bir deneyim olarak sunulur. “Aşık kişi eleştiriye kapalıdır ve ödün vermeye hiç hazır değildir. Çünkü o eşsiz olanı bulmuştur ve onu elden kaçırmak istemez.”

Ama ZGOnun yaklaşımında “ben” bulduğu aşkı elinde tutamaz, aşk özneyi yakalar, işler ve dönüştürür. Aşk bir tür istiladır; yalnızca yeni bir hayat getirmez, eski hayatı da mahveder. Timuçin’in “özveri”sinde hâlâ bir özerklik, bir seçim vardır; ZGO’da ise aşk, öznenin rızası olmadan işleyen bir etik travma, bir “mecburiyet”tir.

Toplum ve Karşı-Toplumsallık: Aşk Nerede Konumlanır?

Timuçin’in bir başka güçlü savı, aşkı toplumdan kısmen koparan, ama asla tamamen toplumdışı olmayan bir aradalık olarak görmesidir:

“Aşk iki kişiliktir ancak özellikle sonuçları bakımından toplumsaldır: oluştuğu andan ya da sezildiği andan başlayarak başkalarına açılır ve böylece bir dizi dış engele çarpar. O savunulan bir şey olmaktan çok hor görülen hatta zaman zaman aşağılanan bir şeydir, benimsenen bir şey olmaktan çok yadsınan bir şeydir.”

Burada aşk, toplumsal bir normun sınırında, “karşı-toplumsal” bir özgürlük alanı gibi kurgulanır. Yine de, Timuçin’e göre aşkın kendisi toplumun dışında, ama toplumsallığa da tam anlamıyla kapalı değildir. “Aşk bir karşı-toplumsallıkta kendini ortaya koyar. O insan etkinlikleri içinde en az toplumsal olanıdır. … Kendi dışında herhangi bir gücün varlığını benimsemeyen ya da kısacası yetke tanımayan tek şey aşktır. Aşkın kendisi yetke olma savındadır.”

ZGO ise aşkı tam tersine, toplumsal normların ötesine atarak onu devrimci bir “olay”a dönüştürür. Badiou’nun etkisiyle aşk, evrendeki tüm düzeni kıran, toplumsal kodları ve eski kimlikleri dağıtan bir fiş çekme jestidir:

“Aşk, gündelik rutinin içinden bir ‘mesihsel kıvılcım’ gibi yükselir. … Fişi çekmek, sistemin çalışmasını sürdürebilme potansiyelinden bilinçli olarak vazgeçmektir.”

Bu anlamda Timuçin’in “karşı-toplumsallık” diye yücelttiği şey, aşkı yine de eski toplumsal formlar içinde koruma, savunma arzusudur. Oysa ZGO için aşk, her türlü aidiyetten, etiketten, kimlikten arınmadıkça gerçekliğe kavuşamaz.

İkilikten Patolojiye: Timuçin’in Diyalektiği Nerede Durur?

Timuçin’in “diyalektik” dediği aşk, temel olarak iki kişinin bütünleşmesiyle, hatta neredeyse tamamlanmasıyla ilgilidir:

“Temel sorun iki kişinin bir bütün oluşturma isteminde ve iki kişinin bir bütün oluşturmasının olası olmayışında kendini gösterir. Her birey saglıklı ve hastalıklı yanlarıyla indirgenemez bir değişken bUtUn oluşturur.”

Bu bakış, aşkı iki bilinç arasındaki, iki “ben” arasındaki bir sentez çabası gibi sunar. Oysa Lacan’ın psikanalitik geleneğinde, ZGO’nun da altını çizdiği gibi, aşk hiçbir zaman iki kişinin birbirini tamamlaması değildir. Tam tersine, aşk, her zaman bir “eksik” üzerinden, bitimsiz bir arzu ve tatminsizlik döngüsü içinde kurulur. ZGO’da:

“Aşk, arzuya ad verilmesidir. … Sevgi, arzunun nedenlerini bilmeden kalmaya razı olmaktır. Bu razı oluş, zayıflık değil; bilinçdışı bir etik seçimin işaretidir.”

Yani, Timuçin’in “iki bilincin bütünleşme” hayali, aslında aşkın patolojik ve bitimsiz arzu alanını örtmekten başka bir şey değildir. Gerçek aşk, ZGO’nun ifadesiyle, açıklanamaz bir eksiği kabullenmeyi, travmayı seçmeyi ve gerekirse eski benliği feda etmeyi gerektirir.

Alışkanlık, Anı, Kayıp ve “Sahte” Güzellik

Timuçin’in aşk felsefesinde “alışkanlık” ve “anı” temaları sık sık öne çıkar:

“Alışkanlıkla sağlanan kolaylıklar aşkı öldürür. … Heyecan çizgisi aşağıya doğru yol alır, sıfıra doğru yaklaşır ve söner. … Kavuşmalar ayrılıklardan daha kötü etkiler aşkı.”

Burada, aşkın başlangıçtaki olağanüstülüğünün zamanla sıradanlaşarak sönmeye mahkûm olduğu; aşkın ölümünün acı ve kaçınılmaz bir kader olduğu söylenir. Aşkı canlı tutan şey Timuçin’e göre alışkanlıklara, sıradanlaşmaya, toplumsal kodlara karşı dirençtir.

Ama ZGO, aşkın trajik doğasını, alışkanlık ve anı ile değil, bir “cevap zorunluluğu” ile kurar:

“Gerçek aşk, yalnızca bir seçenek değil; cevaplanması zorunlu olan bir çağrıdır. Bu çağrıya karşılık verilmediğinde bile bir cevap verilmiş olur.”

Yani, aşkın güzelliği alışkanlığa, anıya, geçmişe ya da kayba bağlı değildir; aşkın güzelliği, o travmatik, etik mecburiyet anından türer. Timuçin’de aşkın güzelliği bir “duyguların en güzeli” olarak tanımlanır, ZGO ise şöyle der:

“Güzellik, tam da bu zorunluluğun sonucu olarak ortaya çıkar. … Güzellik zorla olur.”

Timuçin’in aşk felsefesinde, aşkın sonu hep bir tür “anılaşma”ya, içsel kabullenmeye, geçmişin nostaljisine bağlanır. Ama ZGO’da aşkın gerçekliği, asla bir teselli ya da anı değil, etik bir travma, bir kopuştur.

Estetikten Ontolojiye: Timuçin’in Beden Algısı ve Aşkın Gerçekliği

Timuçin’in kitabında beden aşkın sahnesidir; ama özne yine merkezde kalır. Aşk biricik, ama yine de “benim” yaşadığım bir deneyimdir, sevgili bir “yapıt” gibi, neredeyse estetik bir nesne olarak görünür:

“Sevgilinin özel özellikleri vardır, o bir yapıt gibidir. … Bir şiir nasıl benzersizse bir aşk da öyle benzersizdir.”

Oysa ZGO’da aşkın bedeni, öznenin sahip olduğu, biçim verdiği bir nesne değildir. Aşk, özneyi ele geçiren, ona zorla dayatılan, “enkarnasyon” düzeyinde bir karşılaşmadır:

“Gerçek aşk, yalnızca düşünce veya his değil, bedenin katıldığı bir varoluş şeklidir. … Bedensel olan, aşkın sahnesidir.”

Timuçin’de bedensel aşk yine de bir ruhsal içeriğe, bir “ben” deneyimine bağlanır. ZGO ise bedensel karşılaşmayı etik bir sorumluluk, bir “beraber olmanın zorunluluğu” olarak kurar. Teknolojik mesafe ve simülasyon, bedensel aşkı imkânsızlaştırır.

Cinsiyet, Kimlik ve Aşkın Karşıtlığı

Timuçin aşkı kadın-erkek karşıtlığında, kültürel ve ruhsal farklar üzerinden anlamlandırmaya çalışır:

“Kadınla erkek arasındaki doğal uyum toplumsal yaşamda dağılıp gidiyor. Kadın erkek ayrılığı gündelik yaşamda kadın erkek karşıtlığını doğuruyor… Kadın kadınlığında, erkek erkekliğinde güzeldir.”

Bu, aşkı kültürel ve cinsiyetli formların içinde tutan, özneyi (ve bedeni) sosyal kategoriye indirgeyen bir yaklaşımdır. ZGO ise aşkın kimlikten, cinsiyetten, tüm aidiyetlerden radikal kopuşunu, Pavlus’un “Ne erkek, ne kadın, ne Yahudi, ne Grek” formülüyle betimler. Gerçek aşk, etik anlamda bütün ayrımları askıya alır; bu, bir “kültürel gelişim” değil, bir yıkım, bir yeni kuruluş anıdır.

Sonuç: Zorunluluk, Travma ve Aşkın Gerçekliği

Afşar Timuçin’in Aşkın Diyalektiği, aşkı “insanca”, kültürel, estetik ve bireysel bir özgürleşme alanı olarak tanımlar; ama aşkın asıl yıkıcı, devrimci, buyurgan ve etik doğasını göz ardı eder. Timuçin’de aşkın güzelliği, insanın en yoğun duygusu, en rafine mutluluğu, en derin estetik yaşantısıdır:

“Aşk belki de insanın yaşayabileceği duyguların en güzelidir. Leibniz’in diliyle söylersek, olası duyguların en güzeli.”

Ama Zorla Güzellik Olur bize şunu öğretir: Gerçek aşk, insanca bir tercih, bir gelişim, bir mutluluk biçimi değil; mecburi bir çağrı, bir etik travma, bir varoluşsal sarsıntıdır. Güzellik, tam da bu zorunluluğun, bu buyruğun, bu yanıtlanamaz çağrının sonucunda doğar:

“Güzellik zorla olur. Çünkü sevgi, gerçek sevgi, karşılık ister. Ve bu karşılık, vermek zorunda olduğun bir cevaptır.”

Gerçek aşk, teselli değil, sığınak değil, acının ve yıkımın da pahasına yanıt verilmesi gereken bir mecburiyettir. Timuçin’in insancıl hümanizmine karşı, aşkın radikal gerçekliğini; estetize edilmiş özgürlüğe karşı, etik zorunluluğu savunmak gerekir. Çünkü gerçek aşk, bir “evet” demekle yetinmez; “evet” demeye mecbur bırakan bir çağrının karşısında, özneyi çıplak ve savunmasız bırakan bir olaydır. Ve tam burada, güzellik “zorla” olur.