Dijital Çağda Telif Hukuku ve Kamusal Yararın Reddi: Bartz v. Anthropic Kararının Eleştirisi

⚠️⏳🚪 Geçiş Krizi ⚠️⏳🚪

Yapay Zekâya Kütüphane Kartı Verildi: Federal Mahkeme, Anthropic’in Kitaplarla Eğitimi İçin Adil Kullanım Dedi—Ama Korsanlığa Değil
Bartz, Graeber ve Johnson v. Anthropic PBC Davasında Adil Kullanım Kararı

Bartz, Graeber ve Johnson v. Anthropic PBC kararı, Amerikan telif hakkı hukuku ve “adil kullanım” tartışmalarını yeni bir eşiğe taşıyor. Konu kısaca, bir yapay zeka şirketinin (Anthropic), yazarların izni olmadan milyonlarca kitabı dijitalleştirip, büyük dil modellerini eğitmekte kullanmasıyla ilgili. Mahkeme, dijitalleştirilen ve eğitime dahil edilen kitaplarda, adil kullanımın oluştuğu sonucuna vardı. Ancak, “korsan kopya”ların salt genel bir dijital kütüphane olarak saklanmasının adil kullanıma girmediği de tespit edildi.

Kararın gerekçesi ve argüman yapısı, Amerikan telif hakkının kamusal çıkarı ne kadar gözetip gözetmediği, yapay zekânın insan öğrenmesiyle kıyaslanmasının ne kadar yerinde olduğu ve sistemin eğitimsel-kamusal dengeyi gerçekten nasıl kurduğu konularında tartışma yaratıyor.

1. Hususi Hak Dava Mantığı ve Kamusal Yarar Sorunu

En temel mesele, bu davanın kişisel (hususi) eser sahipliği adına açılmış olması. Karar, kamu yararını (örneğin dijital kültürün demokratikleşmesi veya eğitimde fırsat eşitliği gibi değerleri) gözeten bir çerçeveye hiç yanaşmıyor. Oysa mesele, yapay zekâ ile toplumsal bilgiye erişimin yeni biçimleriyle ilgili. Mahkemenin elindeki dava ise, salt birkaç yazarın “eseri izinsiz çoğaltıldı mı?” sorusu çerçevesinde sıkışıp kalıyor. Halbuki LLM eğitiminde kullanılan kitapların izinsiz dijitalleştirilmesi veya bunların “korsan” yollarla edinilmesi, toplumsal kültür havuzuna yapılan bir müdahaleyi de kapsıyor. Yine de mahkeme, kamusal zarar veya yarar dengesini gözetmiyor.

Bu nokta, ABD telif hukukunun esasen bireyci, eser sahibinin çıkarı ekseninde kurulmuş olmasından kaynaklanıyor. Ne eğitim hakkı, ne kültürel çoğulculuk, ne de dijital çağın kamu yararı tartışmaya dahil ediliyor. Karar, yalnızca hak sahipliğinin sınırlarını ve “adil kullanım”ın teknik şartlarını tartışıyor. Böylece, dijital ortamda kolektif bilgi üretimi ve erişim hakkı tamamen tartışma dışı bırakılıyor.

2. Yapay Zekâ – İnsan Öğrenci Benzetmesinin Çıkmazı

Kararın en çok tartışılan bölümü, yapay zekânın kitaplardan öğrenme biçiminin “herhangi bir öğrencinin kitap okuyarak öğrenmesine” benzetilmesi. Mahkeme, bir LLM’yi eğitmenin, insan beyninin kitap okuyup öğrenmesinden farkı olmadığını; dolayısıyla burada yeni ve ihlal edici bir durum oluşmadığını iddia ediyor. Bu yaklaşım, dijital çağın krizlerini ve özellikle eğitim sisteminin “büyük veri” ve “otomasyon”la yeniden biçimlendirilmesinden doğan sorunları neredeyse görmezden geliyor.

Oysa, bir yapay zekâ milyonlarca kitabı anında ve sistematik biçimde tarayıp, onları tekrar üretebilen devasa ticari hizmetlere güç sağlıyor. Bu kapasitenin, gerçek bir insan okuyucunun öğrenme pratiklerinden köklü biçimde farklı olduğu açık. Özellikle eğitimde derinleşen dijital eşitsizlikler, öğrenmenin metalaşması, içerik üretiminin algoritmalara devri gibi sorunlar Amerikan telif sisteminde neredeyse hiç ciddiye alınmıyor. Mahkemenin “herkes kitap okur ve yeni bir şey yazar” diyerek meseleyi sıradanlaştırması, teknolojik dönüşümün sosyo-ekonomik sonuçlarını gözden kaçırıyor.

3. Amerikan Ego Bazlı Telif ve Hususiyet Hukukunun Sınırları

Kararın içeriği, Amerikan telif hakkı hukukunun “ego bazlı hususiyet” (yani eser sahibinin öznel hakları) üzerine kurulu olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor. Burada korunan, kamusal bilgi veya toplumsal yarar değil, telif hakkı sahibi bireyin piyasa değerinin ve kontrolünün sürdürülmesi. Kamusal alanın, özellikle dijital çağda hızla daralmasının yarattığı sorunlar tamamen görmezden geliniyor.

Ayrıca mahkeme, ticari motivasyonla yapılan adil kullanımların dahi, kamuya “ihlal edici” bir çıktı vermediği sürece, telif sahibi için kayıp teşkil etmediğini varsayıyor. Yani yazarların veya yayınevlerinin yeni gelişen bir lisans piyasasından gelir kaybı iddiaları bile, adil kullanımın geniş tanımında dikkate alınmıyor.

Bu yaklaşım, telif hukukunun, özellikle büyük teknoloji şirketlerinin veri toplama pratiklerini denetlemekte ve kamusal yararı korumakta yetersiz olduğunu gösteriyor. Kollektif kültürün veya dijital kamusal alanın gelişimiyle ilgili her türlü tartışma, bireysel hak tartışmasına indirgeniyor ve böylece toplumsal bağlam tamamen dışarıda bırakılıyor.

4. Antroposentrik (İnsana Atıflı) Şirket Metaforunun Yanılsaması

Davanın OpenAI yerine Anthropic gibi, doğrudan insan çağrışımı yapan bir şirket etrafında dönmesi, mahkemenin insan-merkezli (antroposentrik) metaforlar kurmasını kolaylaştırıyor. Kararın dilinde “insan gibi okuyan ve yazan Claude” benzetmeleri, yapay zekânın gerçekte sahip olduğu endüstriyel-otomasyon kapasitesini gizliyor.

Anthropic’in CEO’su ve kurucuları eski OpenAI çalışanı olsa da, şirket isminin “insan”ı çağrıştırması, kararın insan merkezli argümanlara yaslanmasını kolaylaştırıyor. Oysa mesele, yalnızca “insan gibi öğrenen” bir yazılım değil; milyonlarca eserin topluca dijitalleştirilip, devasa veri işleme algoritmalarına dönüştürülmesi, bunların ticari olarak yeniden pazarlanması ve eğitim ile yayıncılık sisteminin tümden yeniden şekillenmesi. Kararda, bu güç ve ölçek farkı bütünüyle görünmez kılınıyor.

5. Dijital Kriz ve Eğitimin Çöküşü Arka Planda

Kararın insan öğrenmesiyle yapay zekâ eğitimini eşitlemesi, özellikle dijitalleşme ile tetiklenen eğitim krizini bütünüyle görmezden geliyor. Oysa ABD de dahil, dünya genelinde eğitim sistemleri dijital platformlar, otomasyon ve büyük veri nedeniyle temel bir dönüşüm krizi yaşıyor: İçerik üretimi ve öğrenme standartları platform devlerinin veri tabanlarında yeniden tanımlanıyor. Yaratıcı emeğin, algoritmalara teslimiyle oluşan “yapay zeka eğitimi” çağında, telif sisteminin bireysel hak eksenli yaklaşımı, kamusal eğitimin krizini çözmekte tamamen yetersiz kalıyor.

6. Sonuç: Kamusal Haklar ve Dijital Gelecek

Sonuçta, Bartz v. Anthropic kararı, Amerikan telif hukukunun dijital çağın kamusal ihtiyaçlarına cevap vermekte ne kadar yetersiz kaldığını ortaya koyuyor. Yazarların haklarının korunması, kamusal bilgiye erişim ve kolektif kültürün gelişimiyle neredeyse hiç ilişkilendirilmiyor. Yapay zekânın “herhangi bir öğrenci gibi” görülmesi, dijital endüstrilerin kamusal alan üzerindeki gerçek etkisini perdeleyen bir metafor.

Bu karar, ABD telif hukukunun, kamusal hakları ve dijital eğitimdeki yapısal krizleri gözetmekten uzak, fazlasıyla bireysel ve piyasa eksenli sınırlarını açıkça gösteriyor. Dijital çağda telif hakkı sisteminin ve adil kullanım savunularının yeniden düşünülmesi, daha geniş bir kamusal yarar perspektifiyle güncellenmesi zorunlu görünüyor.