SARKMA: Türkiye’nin Raylarında ve Tellerinde Sessiz Felaketin Anatomisi

🧵⚙️💪🏻 TEZGÂH 🧵⚙️💪🏻

Yaz aylarında bir Türkiye klasiği: Bir yanda İzmir ve çevresinde ormanları yakan alevler, diğer yanda onlarca insanı aramızdan alan tren kazaları… Bu felaketlerin çoğu, yıllardır “tesadüf” ya da “doğal afet” diye geçiştiriliyor. Ama satır aralarında, köklü ve çarpıcı bir ortaklık var: Sarkma.

Evet, kelime kulağa masum gelebilir, ama sarkma, hem raylarda hem elektrik hatlarında bir ülkenin göz göre göre büyüyen risklerinin sembolü. Türkiye’de mühendislik ihmalinin, hızlı kâr arzusunun, kurumsal şeffaflık eksikliğinin, bazen de topyekûn bir umursamazlığın adı…

Bir Yangının Kıvılcımı: Elektrik Hattındaki Sarkma ve Kaos

Bu yaz İzmir’de çıkan orman yangınlarının nedeni günlerdir tartışılıyor. Valilik, yangınların çoğunun “elektrik hatlarından çıkan kıvılcımlar” yüzünden başladığını söyledi. Şirket ise “somut bulgu yok” diye karşılık verdi. Twitter’da ise “Birden fazla yerde eşzamanlı yangın çıkıyorsa sabotajdır” diyenler, yangınların tek bir noktada başlamasını bekliyor. Oysa gerçek çok daha karmaşık.

Yazın artan sıcaklıkla, elektrik telleri genleşir ve aşağı doğru “sarkar”. Havanın kuru ve nemin düşük olduğu anlarda bu sarkmalar, tellerin yerle veya kuru bitki örtüsüyle temas etmesine, ya da birbirine yaklaşmasına neden olur. Ani bir rüzgarla birlikte telin bir dal ya da kuru otla teması—çıtır bir kıvılcım. Sonrası malum: Dakikalar içinde alev topuna dönen ormanlar.

İşte sarkma burada, basit bir fizik kuralı olmaktan çıkar ve felaketin birincil mimarına dönüşür. Dünyanın birçok ülkesinde, özellikle sıcak bölgelerde, modern dağıtım şirketleri tellerdeki sarkmayı anbean izleyen, otomatik sıcaklık ve gerilim sensörleri, yük ayar mekanizmaları ve akıllı hat yönetimi kullanıyor. GDZ Elektrik ise bu önlemleri aldığını ya da almadığını açıklamıyor. “Masumiyet karinesi”nin ardına saklanıyor, yani “benim suçum değildir, kanıt getir” diyor. Peki, o hatların sıcaklıkla ne kadar sarktığını, hangi önlemlerin devrede olduğunu kim biliyor? Kim denetliyor?

Raylardaki Sessiz Tehlike: Çorlu Tren Kazası ve Ray Sarkması

Benzer bir sarkma hikayesinin trajik yansıması, 8 Temmuz 2018’de yaşandı. Çorlu’da raylar, aşırı yağış sonrası toprak zeminini kaybetmişti. Rayların altı boşaldı, raylar havada asılı kaldı—tam anlamıyla “sarktı.” Normalde bu tip alt zemin erozyonu, düzenli ve olağanüstü denetimlerle tespit edilip, anında müdahale edilir. Ama o gün, “mevsimlik kontrol tamam” dendi, ek kontrol yapılmadı. Tren, rayların üzerinde sanki her şey yolundaymış gibi geçti—ta ki ray sarkmasının olduğu noktada gövdesi boşluğa savrulup 25 canı aramızdan alana kadar.

Yine bir mühendislik ve denetim zaafı. Yine çevresel değişkenleri (yağış, sıcaklık, toprak erozyonu) yeterince ciddiye almayan bir idare. Kimse “zamanında uyarmadı”, kimse “bizim sorumluluğumuz” demedi.

Avrupa’da Bir Elektrik Felaketi: Osilasyon, Sıcaklık ve “Atmosferik Titreşim”

İki ay önce İspanya, Portekiz ve Fransa’da yaşanan elektrik kesintisi de, sarkmanın bir başka formunu gösterdi. Bu kez sarkma, sadece aşağıya değil, yanlara—hatta frekanslara yayıldı. 2,2 gigawatt’lık devasa üretim kaybı ve aşırı sıcaklık nedeniyle tellerin genleşmesiyle, iletim hatlarında senkronizasyon bozuldu. Birkaç saniyede devasa bir alan karanlığa gömüldü.

Yetkililer başta “gizemli elektromanyetik dalga”, “induced atmospheric vibration” (atmosferik titreşim), hatta sabotaj ihtimali üzerinde durdu. Ama gerçek, sıcaklığın ve doğa olaylarının insan yapımı altyapı üzerindeki baskısında gizliydi: Hatlar aşırı sıcakla genleşiyor, salınımları artıyor ve bir noktadan sonra sistemi dengeleyen “osilasyon” bozuluyordu. Yani yine, sarkma ve ihmal edilen sınır değerler…

“Sarkma”nın Gölgesinde Kurumsal Sorumluluk ve Kaçak Güreş

Türkiye’de kamu ya da özel sektör fark etmiyor—hatlar ve raylar, her yaz ve her şiddetli yağışta “sarkma” tehdidiyle yaşıyor. Ama asıl sorun, bu sarkmayı önleyecek teknoloji, izleme, bakım ve şeffaflığı sağlama sorumluluğunun sürekli ötelenmesi. Özel şirketler ya da TCDD gibi kurumlar, çoğunlukla yalnızca “ihmal varsa kanıtla” noktasında kalıyor. Oysa sorulması gereken:

Hatların gerçek zamanlı sıcaklık-sag (sarkma) ve yük ölçümleri var mı?
Acil durumlarda anlık uyarı ve yük düşürme mekanizmaları devreye giriyor mu?
Zemin ve çevre koşulları (erozyon, kuraklık, nem, yağış) her gün inceleniyor mu?
Felaketlerden sonra değil, öncesinde hangi iyileştirici yatırımlar yapıldı?
Tüm bu sorulara, şeffaf raporlar ve kamuoyu denetimiyle cevap veriliyor mu?

Geleceğin Sınavı: Doğanın Sınırında Mühendislik

Küresel ısınma ve şehirleşmeyle birlikte, sıcaklık rekorları, yağış anomalileri ve ekstrem doğa olayları önümüzdeki yıllarda daha da artacak. Felaketlerin “olağanüstü” olma ihtimali azaldıkça, eski alışkanlıklarımızla baş etme şansımız da azalıyor. Yani artık her sarkmayı “olağandışı” diye geçiştiremeyiz.

Çünkü sarkma, aslında fiziksel bir değişkenin ötesinde, Türkiye’nin altyapıdaki ihmaliyle toplumsal yıkımlar arasındaki incecik, gerili bir tel. Raylarda, elektrik tellerinde, köprülerde, boru hatlarında, barajlarda… Sarkmanın ne zaman felakete dönüşeceği, sadece mühendislerin değil, bütün ülkenin kaderini belirliyor.

Sonuç:
Felaketlerin kökeninde doğa var, ama krizin büyümesinde insanın ihmali, şeffaflıktan kaçışı ve “benim suçum değil” kolaycılığı yatıyor. Eğer sarkmayı izlemeye ve yönetmeye bugünden başlamazsak, elektrik hatları ve raylar üzerinden gelen her sıcak dalga, her şiddetli yağış, hepimizi bir adım daha felakete yaklaştıracak. Bu ülkenin ihtiyacı olan şey, felaket sonrası özür değil, felaket öncesi bilimsel ve şeffaf bir alarm sistemi.

Bir ülkenin sarkma ile yüzleşme zamanı geldi.
Ve bu, hepimizin sınavı.

(sonrası: Teknososyal Dokunun Gevşekliği: Sadece Felaketin Değil, Sapkınlığın da Tetikçisi)