Teknososyal Dokunun Gevşekliği: Sadece Felaketin Değil, Sapkınlığın da Tetikçisi

🔖🦶🏻🛡️ Uzuv Forsu 🔖🦶🏻🛡️

(öncesi: SARKMA: Türkiye’nin Raylarında ve Tellerinde Sessiz Felaketin Anatomisi)

Her toplumun ayakta kalabilmesi için görünmez bir örgüyle sarılması gerekir. Buna kimi zaman “toplumsal sözleşme”, kimi zaman “kurumsal denetim”, teknik alanda ise “teknososyal doku” denir. Bu doku sıkı tutulursa, işler yürür, insanlar huzurlu olur. Ama eğer gevşek bırakılırsa, sadece teknik kazalar, arızalar değil; çok daha derin, sistemik sosyal sapkınlıklar ortaya çıkar. Türkiye’nin yakın tarihinden alınan çarpıcı örneklerle bu tezi tartışmak, göz ardı edilen bir hakikatin altını çizmek istiyorum: Bir yerde vidalar gevşiyorsa, orada yalnızca somut değil, toplumsal bir çürüme de başlıyor demektir.

Kahramanmaraş Depremleri: Yıkılan Sadece Binalar mıydı?

2023’te yaşanan Kahramanmaraş depremleri, sadece teknik ihmallerin sonucu olarak görülemez. Bu olay, gevşek tutulan teknososyal dokunun nasıl sistemik bir felakete dönüştüğünün kanlı bir göstergesiydi. Deprem yönetmeliklerine uygun olmayan binalar, mühendislik standartlarının göz ardı edilmesi, yapı denetimlerinin kağıt üstünde kalması… Bunlar zincirleme bir felaket doğurdu.

Ama mesele sadece betonun yetersizliğinde değil. Asıl felaket, toplumun bu eksikliği “normal” kabul etmesiyle başladı. İmar afları, denetimlerin göstermelik yapılması, “bize bir şey olmaz” psikolojisi, sosyal dokuda ciddi bir yozlaşmanın kapısını araladı. İnsanlar, devlete ve birbirlerine olan güvenlerini yitirdi. Sadece binalar değil, toplumsal dayanışma ve adalet duygusu da yıkıldı.

2015 Büyük Elektrik Kesintisi: Bir Ülkenin Kararması

31 Mart 2015’te, Türkiye’nin neredeyse tamamını etkileyen devasa bir elektrik kesintisi yaşandı. Nedeni teknik açıdan bakıldığında bir dizi ihmale ve zayıf altyapı yönetimine dayanıyordu. Elektrik şebekesinin kapasitesi uzun süre güncellenmemiş, yedekleme sistemleri yetersiz bırakılmıştı. Her şey bir gün zincirleme biçimde çöktü.

Ama işin derininde, asıl sorun bu tür aksaklıkların ülke genelinde ‘olur böyle şeyler’ diye geçiştirilmesiydi. Elektrik kesintisinin ardından, şehirlerde kaos yaşandı, metrolar durdu, hastaneler zor durumda kaldı. Ardından gelen “sabotaj mı oldu?” spekülasyonları ise, toplumsal paranoyayı ve güvensizliği tırmandırdı. Yani, teknik bir hata; sosyal düzende sapkın, paranoyak, dedikoducu bir iklim yarattı.

İstanbul’un Altyapı Kazıları: Derin Çukurlar, Sığ Koordinasyon

İstanbul’da her gün bir başka semtte yol kazıları, altyapı tamirleri… Kimi zaman birkaç ay içinde aynı cadde defalarca kazılıyor, bir gün su, ertesi gün doğal gaz, sonra elektrik için. Teknik olarak sorun; kurumlar arası koordinasyonsuzluk, ortak altyapı haritası eksikliği, mühendisliğin “bir an önce bitsin” anlayışıyla gevşek bırakılması. Sonuç: Hem maddi kaynak israfı hem de sürekli büyüyen trafik ve iş kazaları.

Sosyal olarak ise, vatandaşın devlete ve kuruma güveni yerle bir oluyor. İnsanlar, “bunlar beceremez” diye düşünüyor, hem yasalara hem de kamu malına olan saygısı azalıyor. Bir süre sonra kamusal olanı koruma bilinci de, altyapı kadar harap hale geliyor.

Araştırma Altyapılarında Destek Eksikliği: Akademik Boşluğun Sürüklediği Sapma

Üniversitelerde, hastanelerde, laboratuvarlarda alınan pahalı araştırma cihazları, kısa sürede kaderine terk ediliyor. Yedek parça bekleyen MR cihazları, bakımı yapılmayan spektrometreler, bütçeden tasarruf gerekçesiyle personelsiz kalan laboratuvarlar… Bunlar teknik birer çöküş göstergesi. Ancak asıl hasar, bu durumun akademide “kişisel çıkarcılık”, hiyerarşik kavgalar, etik dışı davranışlar ve rant kollama gibi sistemik sapkınlıklara yol açmasıdır. Bir laboratuvar çalışmıyorsa, bir öğrenciye yol gösteren bir hoca da olmuyor; liyakat yerine adam kayırma yaygınlaşıyor.

TOKİ ve Kentsel Dönüşümün Bıraktığı Sosyal Boşluk

2000’li yıllarda, hızlıca yükselen toplu konut projeleri, altyapısı eksik, plansız bölgeler yarattı. Kimi yerlerde su basmayan bodrum kalmadı, kimi mahallelerde elektrik, kanalizasyon, ulaşım sürekli arıza verdi. Mühendislik, şehircilik ve sosyal doku hesaba katılmadı. Teknik olarak kötü bir şehircilik uygulaması, sosyal olarak ise “komşuluk ilişkilerinin bitmesi”, kentte yalnızlaşma, aidiyet duygusunun kaybolması ve yerel suç oranlarında artış gibi sapkınlıklara yol açtı. İnsanlar ortak alanları paylaşmak yerine, birbirine yabancı ve öfkeli komşulara dönüştü.

Teknososyal Dokunun Gevşekliğinden Ne Doğar?

Gevşek bırakılan doku, bir ülkenin sadece binalarını, elektriğini ya da yollarını çökertmez. O ülkenin insanları arasındaki güveni, kuralların meşruiyetini, kamu kaynaklarına duyulan saygıyı ve toplumsal adalet duygusunu da aşındırır. Teknik bir arıza bir sabah kapınızı çalabilir, ama asıl tehlike, bu arızaların toplumsal yozlaşmayı ve sapkınlığı beslemesidir. Çünkü gevşek bırakılan her vidanın, her kablonun, her asfaltın arkasında; aslında gevşek bırakılmış bir adalet, bir denetim, bir ortak akıl vardır.

Türkiye’de teknososyal dokunun gevşek tutulduğu her alan, sadece münferit değil, sistemik sapkınlıkların da habercisi olmuştur. Eğer bu döngü kırılmazsa, bir sonraki felaket, artık sadece teknik değil, toplumsal bir çöküş olarak karşımıza çıkacaktır.