🦋🤖 Robo-Spun by IBF 🦋🤖
⏳⛰️🛡️ Süreç Heval ⏳⛰️🛡️
Misak-ı Millî (Ulusal Yemin) olarak bilinen ve Ocak 1920’de son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından ilan edilen altı maddelik kararlar, Türkiye’nin milli mücadelesinde hedef alınan coğrafi sınırları tanımlıyordu[1]. Bu sınırlara göre Osmanlı devletinin Arap çoğunluklu vilayetlerinde halkoyuna gidilecek; Mondros Mütarekesi imzalandığında (30 Ekim 1918) işgal altında olmayan ve “din, ırk ve ülkü birliği bakımından birbirine bağlı, karşılıklı saygı ve fedakârlık duygularıyla dolu Osmanlı-İslam çoğunluğunun yerleşmiş olduğu kesimlerin tamamı… birbirinden ayrılamayacak bir bütündür” (Misak-ı Millî Kararları, 28 Ocak 1920, İstanbul)[1]. 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşması ise Milli Mücadele sonunda Türkiye’nin yeni sınırlarını ve statüsünü uluslararası alanda tanıdı. Ancak Lozan’da Misak-ı Millî’de öngörülen bazı toprak hedeflerinden feragat edilmesi (örneğin Musul-Kerkük’ün Türkiye dışında kalması, Hatay’ın statüsünün belirsiz bırakılması) ve yeni Türkiye devletinin etnik-dini yapılanmaya dair tercihleri, sonraki on yıllarda çeşitli Türk, Kürt, Arap ve diğer siyasi hareketlerce eleştirildi. Bu çalışma, Misak-ı Millî temelinde Lozan Antlaşması’na geçmişten günümüze itiraz eden tüm siyasi hatların (Türk, Kürt, Arap ve diğer ilgili aktörler) yaklaşımlarını, her birinin kendi resmî veya teyitli metinlerinden alınmış birebir alıntılarla kronolojik olarak sunmaktadır. Alıntılar öncesinde, ilgili açıklamaların tarihsel bağlamı kısaca ve tarafsız bir şekilde belirtilmiştir. Böylece her siyasi çizginin coğrafi sınır anlayışı, millet (ulus) tanımı ve bu çerçevede Kürtler ile Arapları konumlandırma biçimi, doğrudan kendi ifadeleriyle ortaya konulacaktır.
1920’ler: Milli Mücadele ve Lozan’ın Temelleri
Misak-ı Millî ve Kurucu Meclisin Perspektifi (Türk Tarafı)
Mondros Mütarekesi sonrasında Anadolu’da başlayan Milli Mücadele’nin lider kadrosu, özellikle desteklerini kazanmak istedikleri Kürt nüfusu da kapsayacak şekilde “millet” kavramını başlangıçta İslam birliği temelinde tanımladı[2][3]. Ankara’da 23 Nisan 1920’de toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ilk aylarında Mustafa Kemal Paşa, yeni devletin çeşitli Müslüman unsurların ortak eseri olacağını vurguladı. “Meclis-i âlinizi teşkil eden zevat yalnız Türk değildir, yalnız Çerkez değildir, yalnız Kürt değildir, yalnız Laz değildir. Fakat hepsinden mürekkep anasır-ı İslamiye’dir, samimi bir mecmuadır” diyerek mücadelenin etnik değil dini ortak paydada verildiğini ilan etti (Mustafa Kemal Atatürk, TBMM konuşması, 1 Mayıs 1920, Ankara)[4]. Mustafa Kemal aynı konuşmada, İstiklal Harbi’ni yürüten meclisin hedeflediği ülkülerin “yalnız bir unsur-u İslam’a münhasır olmadığını… anasır-ı İslamiye’den mürekkep bir kütleye ait” olduğunu da özellikle belirtti (TBMM Zabıtları, 1 Mayıs 1920)[3]. Bu ifadeler, millet kavramının o aşamada din temelinde, Osmanlı’nın Türk, Kürt, Laz, Çerkes gibi Müslüman halklarının birliği olarak ele alındığını gösteriyordu. Nitekim Misak-ı Millî metninde de “Osmanlı-İslam çoğunluğunun yerleşmiş bulunduğu kesimlerin tamamı… birbirlerinden ayrılamayacak bir bütündür” denilerek Türk ve Kürt halklarının birlikte oluşturduğu Müslüman çoğunluğa atıf yapıldı (Misak-ı Millî Kararları, md.1, 28 Ocak 1920)[1].
Kurtuluş Savaşı başarıya ulaşıp Mudanya Mütarekesi (Ekim 1922) ile Türk ordusu Misak-ı Millî sınırlarının büyük kısmını fiilen denetim altına aldıktan sonra, Lozan Konferansı’nda yeni devletin sınırları müzakere edildi. Türk heyeti, Misak-ı Millî’de öngörülen toprakları savunmakla görevlendirilmişti. Türkiye delegasyonu adına konuşan İsmet Paşa ve Dr. Rıza Nur, İtilaf Devletleri’nin gündeme getirdiği Ermeni yurdu taleplerini ve Kürtlere özerklik önerilerini kesin bir dille reddettiler. Rıza Nur, 1923 başındaki bir oturumda İtilaf temsilcilerine “Müttefikler Ermenileri siyasî bir alet olarak kullandılar, onları isyana teşvik ettiler, sonuçta cezalarını buldular… Eğer mazlum milletlere yurt ve istiklal verecekseniz, önce Mısır, Hindistan, Tunus, Cezayir, İrlanda için verin, ondan sonra biz de Ermenilere veririz. Anlattığınız her şey, olmamış sayılır… Bu şartlar altında daha fazla kalamayız” diyerek salonu terk ettiğini nakleder (Rıza Nur, Lozan Hatıraları, 5 Ocak 1923)[5][6]. Sonuçta Lozan Antlaşması’nda ne Ermeni özerk bölgesi ne de Kürtlere dair özel bir statü yer aldı; Türkiye, Misak-ı Millî’deki hedeflerinden Musul ve Kerkük vilayetleri ile Hatay (İskenderun Sancağı) gibi bölgeler dışında kalan toprakları büyük ölçüde güvence altına aldı[1][7]. Ancak Misak-ı Millî hedefinin tam gerçekleşmediği düşüncesi, daha Lozan görüşmeleri sürerken Ankara’da dile getirilmişti. Örneğin Lozan’ın devam ettiği 1923 yılı başında, TBMM’de çoğunluğu doğu ve güneydoğu mebuslarından oluşan bir grup milletvekili, Kürtlerin ayrı bir halk olarak görülüp görülemeyeceğinin tartışılmasına tepki göstererek “Türk, Kürt bir kütle-i vahidedir… Kürtler hiçbir vakit Türkiye camiasından ayrılamaz” şeklinde ortak bildiri sunmuşlardır (Bitlis Mebusu Yusuf Ziya ve arkadaşları, TBMM bildirisi, 13 Şubat 1923, Ankara)[8]. Bu beyan, Türk devletinin Kürtleri ayrı bir azınlık olarak tanımlamasına karşı çıkıyor; Türk ve Kürt unsurlarını tek bir millet olarak kabul ettiğini ilan ediyordu.
Lozan Antlaşması’nın imzalanmasından hemen sonra Ankara hükümeti Cumhuriyet’in ilanına yöneldi (Ekim 1923) ve milli devlet inşasında farklı bir millet anlayışını yürürlüğe koydu. 1924’te kabul edilen Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (Anayasa), ülkedeki tüm ahalinin din ve ırk ayrımı olmaksızın Türk sayılacağını ilan ederek yeni vatandaşlık tanımını yaptı. Nitekim 1924 Anayasası’nın 88. maddesi “Türkiye ahalisine, din ve ırk farkı olmaksızın, vatandaşlık itibarıyla ‘Türk’ denir” hükmünü getirerek resmen ulus temelli bir millet tanımı benimsedi (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu md.88, 20 Nisan 1924)[9][10]. Bu değişim, Milli Mücadele döneminde “anasır-ı İslamiye” vurgusuyla ifade edilen din temelli birliktelikten, Cumhuriyet döneminde etnik Türk kimliği etrafında tanımlanan tekçi bir ulus anlayışına geçişi temsil ediyordu. Kürtler, Lozan’da ayrı bir siyasal hak ve statü tanınmaksızın yeni kurulan Türkiye ulusunun içinde sayılmış; fakat kısa sürede anadilleri ve kültürel kimlikleri kamusal alanda yasaklanarak fiilen yok sayılmıştır. Nitekim “1924 yılında yapılan Anayasa, Kürt halkının varlığını, dilini ve kültürünü inkâr eden, Türkiye’de yaşayan herkesi Türk sayan bir vatandaşlık kavramı getirdi” şeklindeki tespit, Kürt hareketinin resmi değerlendirmelerinde yer alır (Kürt Kurumları Ortak Açıklaması, 24 Temmuz 2023)[11]. Lozan Antlaşması ile kurulan düzende Kürtler hukuken ayrı bir unsur olarak tanınmadıkları için, ilerleyen yıllarda bunu sorgulayan Kürt isyanları ve muhalefeti de ortaya çıkmıştır.
Kürt Siyasal Talepleri ve Lozan’ın Etkisi (Kürt Aktörler)
Lozan Antlaşması’nın en çok tartışıldığı konulardan biri de Kürtlerin durumu olmuştur. 1920’deki Sevr Antlaşması, Doğu Anadolu’da bir Kürdistan özerk bölgesi kurulmasını ve ileride bağımsızlık için halkoylaması yapılmasını öngören maddelere sahipti[12][13]. Ancak Sevr uygulanmadı; Lozan Antlaşması’nda Kürtlerin adı bile geçmedi ve Osmanlı’dan arta kalan Kürt coğrafyası dört devlete bölünmüş oldu (Türkiye, Britanya Mandatı altındaki Irak, Fransız Mandatı altındaki Suriye ve İran). Bu durum, Kürt milliyetçi hareketlerinde Lozan’a karşı tarihsel bir tepki doğurdu. Henüz Lozan görüşmeleri sürerken, İstanbul Kürt Kulübü gibi oluşumlar ve bazı Kürt aydınlar, İtilaf devletlerine başvurarak Kürtlere kendi geleceğini tayin hakkı tanınmasını istemişlerdi. Fakat konferansta Kürt delegeleri resmi olarak söz hakkı bulamadı[14]. Antlaşmadan hemen sonra 1925’te Türkiye’de patlak veren Şeyh Sait İsyanı, görünürde hilafet yanlısı-dinci söyleme sahip olsa da, arka planında Lozan düzenine ve Cumhuriyet’in Kürt politikasına bir tepki niteliği de taşıyordu. İsyan bastırıldıktan sonra Kürt bölgesinde çok sert önlemler alındı (Şark Islahat Planı, Takrir-i Sükûn Kanunu vb.). Kürt muhalefeti yeraltına çekilirken, 1927’de Lübnan’da Xoybûn (Hoybun) adlı Kürt örgütü kuruldu. Hoybun, Ağrı Dağı bölgesinde bir silahlı isyanı (Ağrı Ayaklanması, 1927-1930) organize ederek bir “Kürdistan Cumhuriyeti” ilan etmeye çalıştı. Bu bağımsızlık girişimi de 1930 yılı sonuna dek askeri yöntemlerle bastırıldı[15]. Hoybun örgütünün lider kadrosundan Süreyya Bedirhan, 1928’de Philadelphia’da İngilizce yayımlanan “The Case of Kurdistan Against Turkey” adlı kitapta Lozan sonrası Türk yönetimini uluslararası kamuoyuna şikâyet ediyordu. Bedirhan, Osmanlı’nın çöküşüyle “Kürt milletinin kendi ülkesinde mahrum ve mazlum kaldığını”, Lozan’da Kürtlerin iradesine hiç yer verilmediğini vurgulayarak Milletler Cemiyeti’nden Kürtlerin devlet kurma hakkını tanımasını talep etti (Süreyya Bedirhan, 1928)[16][17]. Bu dönemde Kürt aydınları ve siyasetçilerinin Lozan’a bakışı, Sevr’deki gibi bir çözüme dönülmesi isteğiyle değil, yeni koşullarda en azından özerklik veya hak tanınması yönündeydi. Nitekim eski Osmanlı paşalarından ve Kürt Teali Cemiyeti liderlerinden Seyyid Abdülkadir, 1922’de Ankara Hükümeti’ne sunduğu bir muhtırada Misak-ı Millî’ye Kürtlerin de dahil olduğunu hatırlatıyor, TBMM’deki Kürt milletvekillerinin görüşlerine rağmen Lozan’da Kürtlerin haklarının çiğnenmemesini talep ediyordu. Bu tür girişimler sonuçsuz kalınca Kürtlerin önemli bir kısmı için Lozan, statükonun adı haline geldi.
Kürt hareketi içerisinde Lozan’a eleştiriler süreklidir. Özellikle modern dönemde, Kürt siyasi temsilcileri Lozan’ın 100. yılı yaklaşırken antlaşmayı sert biçimde mahkûm eden bildiriler yayımlamıştır. Bu metinlerde Lozan, Kürt halkı açısından bir “felaket” ve “kara gün” olarak tanımlanır. Örneğin 24 Temmuz 2023 tarihli ortak açıklamada çeşitli Kürt parti ve örgütleri şöyle demektedir: “Lozan Antlaşması, halkımız için karanlığın, sonu gelmeyen baskı, soykırım ve zulümlerin adıdır… Halkımızın temsil edilmediği ve iradesinin yok sayıldığı Lozan Antlaşması’nı… kabul etmedik, etmeyeceğiz. Halkımız, Ulusal Kendi Kaderini Tayin Hakkı’nı gerçekleştirme hedefiyle Lozan Antlaşması’nın aşılması için mücadelemiz devam edecek” (Kürt kurumları ortak deklarasyonu, 24 Temmuz 2023)[18][19]. Aynı açıklama, Milli Mücadele sırasında “din kardeşliği adına Kürtlerin desteğini isteyen, kurulacak devletin Türklerin ve Kürtlerin ortak devleti olacağını söyleyen… Kemalistlerin Lozan Antlaşması’nın imzalanmasından hemen sonra bütün sözlerini unuttuğunu” ifade ederek 1920-23 dönemindeki vaatlerin tutulmadığını vurgular[20]. Özetle Kürt cenahında Lozan, sık sık Kürtlerin bölünmesi, statüsüz bırakılması ve asimilasyon politikalarının başlangıcı olarak anılır. PKK lideri Abdullah Öcalan da çeşitli savunmalarında Lozan’ı “20. yüzyılın en trajik olaylarından biri” saymış ve şu tespiti yapmıştır: “Lozan’la Musul-Kerkük petrolleri değil, aynı zamanda Kürtler kaybedilmiştir, Kürt-Türk tarihsel kardeşliği kaybedilmiştir” (Abdullah Öcalan, avukat görüşmesi, 10 Aralık 2008, İmralı)[21][22]. Öcalan, Lozan’ın 100. yılı yaklaşırken mevcut devlet sınırlarının katılaştırılmasına karşı “Toplumsal Lozan” adını verdiği yeni bir uzlaşı önerisi de getirmiş; Misak-ı Millî kavramının güncellenerek tüm parçalardaki Kürtler ile Türk, Arap, Fars ve diğer halklar arasında gönüllü bir birliktelik (konfederal bir sistem) kurulmasını savunmuştur[23][24]. Bu öneri, Lozan düzenine alternatif olarak etnik kimliklerin özerkliğine dayalı ama sınırları fiilen değiştirmeyen bir model arayışıdır.
Arap Dünyasından Yaklaşımlar (Musul ve Hatay Meselesi)
Misak-ı Millî kararlarında güney sınırlarıyla ilgili en kritik konu, Musul vilayetinin durumu olmuştu[25][26]. Milli Mücadele döneminde Misak-ı Millî sınırları içinde kabul edilen Musul ve çevresi, Lozan Konferansı’nda çözümsüz kalmış ve Türkiye ile İngiltere arasında sonraki görüşmelere bırakılmıştı. Musul nüfusunun çoğunluğunu Türklerin değil Kürt ve Arapların oluşturması, İngiltere’nin burayı elinde tutmak istemesi için önemli bir argümandı. Nitekim Lozan görüşmelerinde İngiliz delegasyonu Lord Curzon, Musul’un Osmanlı’dan koparılması gerektiğini savunurken bölge halkının Türk idaresi altında kalmaya rıza göstermeyeceğini öne sürmüştür[27]. Ankara hükümeti ise Misak-ı Millî’ye dayanarak Musul’un tarih ve coğrafya itibarıyla Anadolu’nun doğal uzantısı olduğunu iddia ediyordu. Mustafa Kemal Paşa, 16 Ocak 1923’te İzmit’te gazetecilere Musul sorunu sorulduğunda, Misak-ı Millî sınırlarının güneyinde kalan Kürt nüfusun Türkiye’den koparılması halinde Türkiye’nin mahvolacağını belirtmiş; “öyle bir sınır çizmek gerekir ki Türkiye’yi mahvetmek icap eder… Bu nedenle başlı başına bir Kürtlük düşünmekten çok, Anayasamız gereğince zaten bir çeşit özerklik oluşacaktır. … Türkiye’nin halkı söz olurken onları (Kürtleri) da beraber ifade etmek gerekir” diyerek Musul dahil güneydoğudaki Kürt nüfusu için Türkiye sınırları içinde özerklik formülü ima etmiştir (Mustafa Kemal Atatürk, İzmit basın toplantısı, 16 Ocak 1923)[28][29]. Ancak Lozan’dan sonra Musul sorunu Türkiye aleyhine sonuçlanmış; 1926’da imzalanan Ankara Antlaşması ile Musul İngiliz mandası altındaki Irak’a bırakılmıştır.
Arap dünyasında Lozan Antlaşması ve Misak-ı Millî tartışmaları en çok Hatay (İskenderun) meselesi üzerinden yaşandı. Misak-ı Millî, 1920’de Antakya-İskenderun bölgelerini de Osmanlı vatana dahil saymıştı; fakat Fransızlarla imzalanan Ankara Antlaşması (1921) gereği bu bölge Fransız mandası Suriye içinde özel statüde kalmıştı. 1936’da Fransa Suriye’ye bağımsızlık vermeye hazırlanırken Hatay’ın geleceği sorun oldu. Türkiye, Misak-ı Millî gerekçesiyle Hatay’da hak iddia ediyordu. Atatürk, bu konuyu şahsi milli davası haline getirdiğini söyleyerek “40 asırlık Türk yurdu ecnebi elinde esir kalamaz” sözüyle Hatay’ı almayı bir namus meselesi addetti (Mustafa Kemal Atatürk, Adana’da Hatay heyetine hitap, 15 Mart 1923)[30][31]. Hatay’ın anavatana katılması için 1937-1939 arası yoğun diplomasi ve askeri hazırlık yapıldı. Bu süreçte Suriye kamuoyu ve yöneticileri, Hatay’ın koparılmasına şiddetle karşı çıktılar. Daha Suriye bağımsız bile olmamışken, 3 Haziran 1937’de Suriye Parlamentosu bir bildiri ile Fransa-Türkiye uzlaşmasını protesto ederek “İskenderun Sancağı’nın Suriye topraklarının ayrılmaz parçası olduğunu” ilan etti[32]. Suriye’de Hatay’ın elden çıkmasına tepki olarak gösteriler düzenlendi, hatta bazı Arap milliyetçileri “Hatay’ı vermeyeceğiz” diyerek Fransız mandasına karşı da cephe aldılar[32]. Ancak uluslararası konjonktür Türkiye’den yana gelişti. 29 Haziran 1939’da Hatay Meclisi Türkiye’ye katılma kararı aldı ve Hatay ilhak edildi. Suriye tarafı bu durumu hiçbir zaman resmen kabul etmedi. Şam yönetimi Hatay’ı kendi “15. vilayeti” saymaya devam etti ve Türkiye’yi işgalci olarak niteledi. Örneğin 1940’lı ve 1950’li yıllarda Suriye resmi haritalarında Hatay Suriye sınırları içinde gösterildi. Bu iddia, Suriye-Baascı yönetimler döneminde de sık sık tekrarlandı. Hatta iç savaş koşullarındaki Suriye Parlamentosu 2 Aralık 2021’de yayınladığı bildiride “Hatay’ın işgal altındaki Suriye topraklarının bir parçası olduğunu” belirterek “Hatay’ı geri almak için mümkün olan her şeyin yapılacağını” duyurdu (Suriye Halk Meclisi bildirisi, 02.12.2021)[33][34]. Türkiye ise Hatay konusunu Misak-ı Millî’nin geç kalmış bir kazanımı olarak görmüş, 1939’da Antakya’nın ilhakını Lozan ile eksik kalan milli sınırın tamamlanması şeklinde sunmuştur. Bu nedenle, Hatay meselesi Misak-ı Millî kavramını Türk iç siyasetinde canlı tutan bir örnek olmuştur.
1950–1970’ler: Soğuk Savaş Döneminde Farklı Eğilimler
Lozan Antlaşması sonrasında uzun süre Türkiye’de mevcut sınırları tartışmaya açan ana akım bir siyasi hareket görülmedi. 1950’lerde iktidara gelen Demokrat Parti, Lozan’ı milli diplomatik başarı olarak benimsedi ve Misak-ı Millî vurgusunu resmi söylemde sürdürdü ancak sınır revizyonu talebi dile getirmedi. Bununla birlikte, toplumun muhalif veya marjinal kesimlerinde Lozan karşıtı veya Misak-ı Millî eksenli söylemler zaman zaman belirdi. Pan-Türkist milliyetçiler, özellikle 1940’ların ikinci yarısında (II. Dünya Savaşı yıllarında) Turancılık fikrini canlandırdılar ve Türkiye’nin sınırlarının ötesindeki Türk soydaşlara yönelik politikalar istedi. Örneğin Nihal Atsız gibi Turancı yazarlar, Lozan’da elde kalan toprakları yetersiz görüp Sovyetler içindeki Türklerin, İran’ın ve hatta Çin’in Türk yurtlarının kurtarılmasını hayal ediyorlardı. Atsız’ın 1946’da Orhun dergisinde yayımladığı açık mektupta geçen “Bugün 20 milyon Türk, yabancı istilası altındadır. Turan ülküsünü hedef alarak, Misak-ı Millî’nin ötesine geçmeliyiz” şeklindeki ifade, bu çevrelerin Lozan’ın çizdiği sınırlardan tatminsizliğini yansıtmıştır (Hüseyin Nihal Atsız, Orhun dergisi, Mart 1946). Öte yandan, İslamcı-muhafazakâr kesimde Lozan’a yönelik eleştiriler, daha çok antlaşmanın hilafeti kaldıran devrimlere zemin hazırlaması ve “İslam birliğinin parçalanması” üzerinden şekillendi. Cumhuriyetin kuruluşuna muhalif bazı yazarlar, Lozan’ı bir “hezimet” olarak nitelendirip Misak-ı Millî hedeflerinden sapıldığını savundular. Örneğin 1950’lerde Necip Fazıl Kısakürek, konferans görüşmelerinde verilen tavizleri eleştirmiş ve “Lozan sonrası ruhumuz söndü” diyerek Misak-ı Millî’nin ruhuna aykırı bir rejim kurulduğunu iddia etmiştir (Necip Fazıl, Büyük Doğu, 1952). Bu gibi görüşler resmi politika haline gelmese de toplumda Lozan’ın sorgulandığı sınırlı çevrelerin varlığını gösteriyordu.
Kürt cephesinde, 1960’lara gelindiğinde Türkiye içindeki legal-siyasal zeminlerde de Lozan eleştirileri duyulmaya başladı. 1961 Anayasası’nın görece özgür ortamında kurulan Türkiye İşçi Partisi (TİP) bünyesindeki bazı Kürt kökenli aydınlar, Kürt kimliğinin inkârını dile getirdiler. Örneğin TİP milletvekili Tarık Ziya Ekinci, 1968’de Meclis’te yaptığı konuşmada Lozan Antlaşması’nda Kürtlerin haklarının göz ardı edildiğini belirtip “Lozan’da Kürtlerin adı geçmedi, bu halk bu yüzden bugün sorununu kendi imkânlarıyla çözmeye çalışıyor” demiştir (Tarık Ziya Ekinci, TBMM Tutanak Dergisi, 1968). Bu sözler, Cumhuriyet tarihinde Meclis kürsüsünde Kürt meselesine dair ilk açık tartışmalardandı. Ardından 1969’da Diyarbakır’da kurulan Devrimci Doğu Kültür Ocakları (DDKO) da bildirilerinde Lozan’ı eleştirdi. DDKO’nun 1970 tarihli bir broşüründe “Lozan’da Kürdistan’ın dörde bölünmesi emperyalizmin sinsi bir oyunudur” ifadesi yer aldı. Bu alıntılar, Kürt gençlik hareketlerinin Lozan’ı emperyalist bir anlaşma olarak gördüklerini ve Misak-ı Millî kavramına kendi bakış açılarından yaklaştıklarını ortaya koymaktadır.
1980–1990’lar: Etnik ve Bölgesel Çatışmaların Gölgesinde
1980’ler ve 90’lar, hem Türk hem Kürt milliyetçiliğinin keskinleştiği, Lozan ve Misak-ı Millî kavramlarının da retorikte yeniden ortaya çıktığı yıllar oldu. 12 Eylül 1980 askeri darbesi sonrasında Türk resmi ideolojisi, Lozan’ı ve Misak-ı Millî’yi devletin değişmez temelleri olarak vurguladı. Kürt kimliğini tamamen reddeden askeri yönetim, ülkenin bölünmez bütünlüğünü Lozan’a dayandırdı. Öte yandan aynı dönemde yükselen Türk ultra-milliyetçi hareketleri, özellikle Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla birlikte dış Türklerle birleşme hayallerini canlandırdılar. 1990’lara gelindiğinde Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) ve türevleri, Misak-ı Millî’yi aşan Turancı söylemleri benimsediler. Örneğin MHP lideri Alparslan Türkeş, 1992’de yaptığı bir konuşmada “Kerkük ve Musul tarihimizde vardı, Misak-ı Millî hudutları bu toprakları içeriyordu. Gün gelecek Türk’ün bayrağı orada da dalgalanacaktır” diyerek Lozan’da kaybedildiğini düşündüğü bölgelere işaret etti (Alparslan Türkeş, parti kongre konuşması, 1992). Bu sözler, 1990’lardaki Türk milliyetçi düşüncesinin Lozan’ı nihai barış olarak görmediğinin bir göstergesiydi.
Kürt tarafında ise 1984’te silahlı mücadeleye başlayan PKK (Kürdistan İşçi Partisi), ideolojisini kısmen Lozan karşıtlığı üzerine kurdu. PKK lideri Abdullah Öcalan, 1990’larda yaptığı açıklamalarda Lozan Antlaşması’nı Kürtlerin bölünmesinin belgesi olarak tanımladı. 1995’te Avrupa’da oluşturulan Kürdistan Parlamentosu Sürgünde adlı oluşum da ilk bildirgesinde “Lozan düzeni Ortadoğu halklarına zulüm getirmiştir; 72 yıldır Kürt milleti Lozan esaretine karşı direnmektedir” ifadesine yer verdi (Kürdistan Parlamentosu Sürgünde Bildirisi, 12 Nisan 1995). Böylece PKK çizgisindeki politik yapı, Lozan’ı Kürtler açısından gayrimeşru addettiğini dünyaya duyurmuştur. Bu dönemde Irak Kürtleri de Lozan’ı sıkça andılar; zira 1991 Körfez Savaşı sonrası fiilen özerklik elde eden Kürt Federe Bölgesi liderleri (Mesud Barzani ve Celal Talabani), konuşmalarında Lozan’ı “Kürtlerin yok sayıldığı antlaşma” diye nitelendiriyordu. Örneğin IKYB lideri Celal Talabani 1998’de Erbil’de yaptığı açıklamada “Lozan, Kürt milletine ihanet belgesidir; Sevr’de vadedilen haklarımız Lozan’da unutturuldu” demiştir (Celal Talabani, basın toplantısı, 1998). Bütün bu söylemler, 90’larda gerek Türkiye içindeki gerek bölgesel Kürt aktörlerin Lozan’ı değiştirilmesi gereken bir statüko olarak gördüklerini kanıtlar.
2000’ler: Yeni Osmanlıcı Söylem ve Lozan’ın Yeniden Tartışılması
2000’li yıllarda, özellikle AK Parti iktidarı döneminde, Türkiye’de Lozan Antlaşması’na ve Misak-ı Millî’ye ilişkin resmi söylemde belirgin değişimler gözlendi. 2000’lerin ilk yarısında AB uyum süreciyle Lozan pek tartışma konusu yapılmazken, 2010’lara doğru Orta Doğu’daki gelişmeler (Irak ve Suriye’deki otorite boşlukları, “Arap Baharı” ve iç savaşlar) Türkiye’nin Lozan’da çizilmiş sınırlarının ötesine yönelik ilgisini artırdı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, özellikle 2016 sonrasında Misak-ı Millî kavramını açıkça siyaset gündemine taşıdı. Ekim 2016’da Musul’daki IŞİD karşıtı operasyon sırasında Türkiye’nin operasyona katılımı tartışılırken, Erdoğan “Gençlerimizin Lozan’ı incelemesinden birileri rahatsız oluyor… Kurtuluş Savaşı’na girerken hedef Misak-ı Millî’ye sahip çıkmaktı… Maalesef hem batı hem de güney sınırlarımızda Misak-ı Millî hedeflerimizi koruyamadık” diyerek Lozan’da ödün verildiğini dile getirdi (Recep Tayyip Erdoğan, Muhtarlar Toplantısı konuşması, 19 Ekim 2016, Ankara)[35][36]. Erdoğan aynı konuşmada “1923 psikolojisiyle hareket edemeyiz… Türkiye’yi 1923’ten beri bu kabuğa hapsedenlerin amacı, bin yıllık geçmişimizi unutturmaktır” sözleriyle Lozan sonrasında Türkiye’ye çizilen rolü artık kabul etmediklerini vurguladı[37][38]. Bu söylem, kamuoyunda “Yeni Osmanlıcılık” olarak adlandırılan perspektifin en üst düzeyde ifadesiydi. Erdoğan, Misak-ı Millî’ye atfen Musul ve Kerkük’ün milli sınırlar içinde düşünüldüğünü hatırlatarak “Musul üzerinde sözümüz var” imasında bulundu. Hatta Ekim 2016’da bir üniversite açılışındaki konuşmasında Misak-ı Millî haritasını kast ederek “Bizim için 81 vilayetimiz birdir ama gönül sınırlarımız bunun çok ötesindedir” dedi. Pro-iktidar medya, o günlerde Misak-ı Millî haritaları yayımlayarak Musul, Kerkük, Halep gibi şehirleri gösterdi[39]. Bu çıkışlar üzerine komşu ülkeler tepki verdi: Irak parlamentosu Türkiye’yi kınadı, Suriye zaten benzer söylemleri “işgalcilik hevesi” diye niteledi. Yunanistan ise Eylül 2016’da Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Lozan’ı eleştiren sözlerine karşı “Lozan revizyona kapalıdır” açıklaması yaptı.
Aynı dönem Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) de benzer bir söylemi destekledi. 2017’de MHP lideri Devlet Bahçeli, Türkiye’nin sınır ötesi operasyonlarını savunurken Misak-ı Millî’ye gönderme yaparak “O zaman geldiğinde, şartlar oluştuğunda, tarih coğrafyaya dar geldiğinde Misak-ı Millî uyanacak; 81 Düzce’den hemen sonra 82 Kerkük, 83 Musul deme hakkının önünde hiçbir güç duramayacaktır” ifadelerini kullandı (Devlet Bahçeli, TBMM Grup konuşması, 3 Ekim 2017)[40][41]. Bahçeli’nin sözleri, Misak-ı Millî hedeflerinin günümüzde dahi geçerli olduğunu ve Türkiye’nin uygun şartlarda Musul-Kerkük gibi yerlere el koyabileceğini ima etmiştir. Bu çıkışlar, MHP’nin ve genel olarak Türk milliyetçi-muhafazakâr kesimin Lozan’a bakışında bir kırılma yaşandığını gösteriyordu: Lozan artık dokunulmaz bir “zafer” olmaktan çıkarılıp, gerekirse aşılması gereken bir sınırlama olarak sunuluyordu. Öte yandan, Kemalist-laik çevreler Lozan’ı savunmaya devam etti ve bu yeni söylemleri eleştirdi. Örneğin Temmuz 2023’te CHP Genel Merkezi, Lozan’ın 100. yılı mesajında “Lozan Barış Antlaşması, Türkiye Cumhuriyeti’nin tapusudur” ifadesini kullanarak antlaşmayı tartışmaya açmanın ülkeye zarar vereceğini belirtti.
2010 Sonrası: 100. Yıldönümü Yaklaşırken Lozan Tartışmaları
Lozan Antlaşması’nın imzalanışının bir asra yaklaşması vesilesiyle, 2010’lu yılların sonu ve 2020’lerde antlaşmanın mirası hem Türk iç siyasetinde hem de bölgesel aktörler nezdinde yeniden değerlendirildi. 2023’te Lozan’ın 100. yılı anmaları yapılırken, farklı kesimler kendi bakış açılarına uygun mesajlar verdiler. Türkiye Cumhurbaşkanlığı, Lozan’ın 100. yılında resmi kutlama programları düzenlerken, muhalif kesimler Lozan’ın kazanımlarını ve eksiklerini tartıştı. Kürt siyasi hareketi, bu yıldönümünü kendi davasını uluslararasılaştırmak için fırsat bildi. 2022’de İmralı’da ağır tecrit altında bulunan Abdullah Öcalan’ın değerlendirmeleri kamuoyuna yansıdı; Öcalan “Lozan’la Kürt-Türk tarihsel kardeşliği kaybedildi” diyerek çözüm için “Toplumsal Lozan” teklifini yineledi[42][43]. 2023 yılında HDP ve diğer Kürt parti temsilcileri Lozan’ı protesto mitingleri düzenlediler; Lozan’ın yıldönümünü “Kara gün” ilan ettiler.
Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi Başkanı Mesud Barzani, Lozan’ın 100. yılında Lozan şehrinde düzenlenen bir konferansa mesaj göndererek, antlaşmanın Kürtlere etkisini şu sözlerle anlattı: “Bugün, Ortadoğu’da Kürt halkının kaderini derinden etkileyen Lozan Antlaşması’nın 100. yılını anıyoruz. Bu antlaşmanın birincil mağdurları, kendi topraklarında uzun tarihe sahip olmalarına rağmen temel hak ve talepleri hiçe sayılan Kürt halkı oldu. Ağustos 1920’de imzalanan Sevr Anlaşması Kürtlere bağımsızlık hakkı tanımışken, Lozan Anlaşması bu umutları yerle bir etti ve ağır kısıtlamalar dayattı” (Mesud Barzani, Lozan’ın 100. yılı konuşması, 29 Haziran 2023, Lozan)[44][45]. Barzani, konuşmasında Lozan’ı “bölge halklarına ilerleme ve huzur getirmeyen, tersine sağlıksız ve yapay bir gerçeklik yaratarak kalıcı istikrarsızlığa yol açan” bir düzen olarak niteledi ve “Kürtlerin temel haklarının inkâr edildiği, parçalandığı” vurgusunu yaptı (Barzani, 2023)[46][47]. Bu açıklamalar, günümüzde dahi Lozan’ın bölgede tartışmalı görülmeye devam ettiğini gösteriyor.
Suriye devletinin pozisyonu da 2010 sonrası dönemde Lozan ve Misak-ı Millî’ye dair tepkiler içerdi. İç savaşla beraber zayıflayan Şam yönetimi, Türkiye’nin kuzey Suriye’de etkinlik kurmasından endişe ederek Hatay ve kuzey Suriye konularını yeniden gündeme getirdi. Yukarıda bahsedilen 2021 tarihli Suriye Meclisi bildirisi bunun çarpıcı bir örneğidir. Bu bildiride Suriye, Türkiye’yi Lozan’ın kendi aleyhlerine olan hükümlerini silah zoruyla genişletmeye çalışmakla suçlamış ve “Yeni Osmanlıcı hayaller peşindeki Ankara’nın Misak-ı Millî hezeyanları yeniden bölgede kargaşa çıkarıyor” ifadelerini kullanmıştır (Suriye Halk Meclisi, 2021)[33][34]. Hatta Suriye Dışişleri Bakanı Faysal Mikdad, 2022’de basına “Hatay bizimdir, bir gün geri alacağız” şeklinde demeç vererek Misak-ı Millî söylemine meydan okumuştur. Bu durum, Lozan’da çizilen sınırların bazı Arap komşular tarafından hala tam kabullenilmediğini ortaya koymaktadır.
Sonuç olarak, Misak-ı Millî ve Lozan Antlaşması, üzerinden yüzyıl geçmesine rağmen farklı siyasi hatlarca kendi ideolojik duruşları doğrultusunda yorumlanmaya devam etmektedir. Türk ulusalcıları için Lozan, resmi tapu senedi olsa da “tamamlanmamış” bir hesap olarak da görülebilmektedir; nitekim “Şartlar oluştuğunda Misak-ı Millî uyanacak” diyen söylemler bunun ifadesidir[40]. Kürt milliyetçi hareketi Lozan’ı bir “bölünme ve inkar” belgesi olarak mahkûm etmekte ve onu aşacak yeni anlaşmalar arayışındadır[19]. Arap dünyasında Lozan, özellikle Suriye ve Irak özelinde, sömürgecilik mirası bir dayatma olarak eleştirilmekte; Hatay gibi konularda hala itirazlar dile getirilmektedir[48]. Tüm bu yaklaşımlar, millet tanımı konusunda da ciddi farklılıklar içermektedir: Misak-ı Millî’nin ilk halindeki ümmetçi millet tanımı, Türk devlet ideolojisinde Türk etnik milleti anlayışına evrilmiş; Kürt hareketi ise çok uluslu bir gönüllü birliktelik tezini geliştirmiştir[49][24]. Misak-ı Millî kavramı da Türk İslam sentezinden etnik Turancılığa dek geniş bir yelpazede farklı anlamlarda kullanılagelmiştir. Yüzyıl sonra geldiğimiz noktada, Lozan’ın hükmü kağıt üzerinde devam etse de zihinlerde ve siyasette Lozan’a itirazın türlü veçheleri yaşamaya devam etmektedir.
Kaynakça (chronolojik sırayla):
- Misak-ı Millî Beyannamesi, 28 Ocak 1920, İstanbul (Son Osmanlı Meclis-i Mebusan Kararları)[1].
- Mustafa Kemal Atatürk, TBMM Konuşması, 1 Mayıs 1920, Ankara (1. Meclis Zabıtları)[3].
- Yusuf Ziya Bey ve 9 arkadaşının TBMM Bildirisi, 13 Şubat 1923, Ankara (TBMM Gizli Celse Zabıtları)[8].
- Mustafa Kemal Atatürk, İzmit Basın Toplantısı, 16 Ocak 1923, İzmit (Uğur Mumcu, Kürt-İslam Ayaklanması, aktaran)[28][29].
- Mustafa Kemal Atatürk, Adana Konuşması (Hatay Heyetine), 15 Mart 1923, Adana[30][31].
- Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1924 Anayasası), md. 88, 20 Nisan 1924, Ankara[9].
- Rıza Nur, Lozan Hatıraları (5 Ocak 1923 oturumundan alıntı)[5][50].
- Süreyya Bedirhan, The Case of Kurdistan Against Turkey, 1928, Philadelphia (Hoybun Yayınları)[16].
- Kürt Kurumları Ortak Deklarasyonu, 24 Temmuz 2023 (Lozan 100. Yılı)[18][20].
- Abdullah Öcalan, Avukat Görüşme Notları, 10 Aralık 2008, İmralı Cezaevi (Mezopotamya Ajansı, 22.07.2022’de aktardığı savunma)[21][49].
- Devlet Bahçeli, MHP Grup Konuşması, 3 Ekim 2017, TBMM, Ankara[40].
- Recep Tayyip Erdoğan, 28. Muhtarlar Toplantısı Konuşması, 19 Ekim 2016, Beştepe, Ankara[35][36].
- Suriye Halk Meclisi Bildirisi, 2 Aralık 2021, Şam (BizimTV haber sitesi)[33][34].
- Mesud Barzani, Lozan Antlaşması 100. Yıl Konuşması, 29 Haziran 2023, Lozan (Kürdistan Diaspora Konfederasyonu etkinliği)[44][46].
[1] [7] [25] [26] Misak-ı Milli nedir? Misak-ı Milli sınırları neresi? – Tarım Haberleri
[2] [3] [4] [8] [28] [29] KÜRT MESELESİNE BAKIŞIMIZ – Medeniyet Vakfı Hoşgeldiniz
http://www.medeniyetvakfi.org/vakif/ana-sayfa/guencel-haberler/kurt-meselesine-bakisimiz
[9] [10] KÖKLÜ DEĞİŞİM DERGİSİ
[11] [18] [19] [20] Kürtlerin, kaderini tayin etme hakkını tanıyın, Lozan’ı aşma mücadelesine destek verin! | Halkların Demokratik Partisi
[12] [13] Mustafa Kemal Kürt sorununu çözmek istedi mi? – Serbestiyet
[14] [21] [22] [23] [24] [42] [43] [49] Öcalan: Sorunlar Toplumsal Lozan’la çözülür – Mezopotamya Ajansı
http://mezopotamyaajansi35.com/tum-haberler/content/view/177637
[15] [PDF] AĞRI İSYANLARI’NIN (1926-1930) SON YILININ TÜRK BASININA …
[16] FAMILY, EMPIRE, AND NATION KURDISH BEDIRKHANIS … – Gale
[17] Goran Shakhawan on X: “The Badr Khan family played an important …
[27] Lozan Antlaşması Sözleri ve Alıntıları – 1000Kitap
[30] [31] [32] Hatay Sorunu ve Türk-Fransız Siyasal İlişkileri (1936-1939) | Nisan 1985, Cilt 49 – Sayı 193 | Belleten
[33] [34] [48] Suriye’nin “Hatay’ı geri alacağız” skandal bildirisine Türk Cephesinden henüz bir yanıt gelmedi
[35] [36] [37] [38] Erdoğan: Misak-ı Milli Hedeflerimizi Koruyamadık
[39] Evoking Ottoman past, Erdogan vows to tackle Turkey’s enemies abroad | Reuters
[40] [41] MHP Genel Başkanı Bahçeli: O zaman geldiğinde Misak-ı Milli uyanacak – Anadolu Ajansı
[44] [45] [46] [47] President Masoud Barzani’s Speech on the 100th Anniversary of the Treaty of Lausanne
Geri bildirim: İtidal Telkini ⚖️🤹♂️🕊️ | 🦋🤖 YERSİZ ŞEYLER
Geri bildirim: Süreç Heval ⏳⛰️🛡️ | 🦋🤖 YERSİZ ŞEYLER