Homo Homini Canis: Türkiye’de Köpek Mecazının Kanun, Siyaset ve Hafızada Ölümcül Dönüşümü

🍂🏚️🪪 Haymatlos 🍂🏚️🪪

Nümerik Esintiler 57: Yapay Zeka Radyo Programı 🤖📻💌

(öncesi: Kurt ve Köpek Arasında: Mitlerden Mecazlara İnsan Doğası)

1. Giriş: Kurt’tan Köpek’e, Köpekten Yasaya

Mitolojik anlatılarda kurt, hem doğanın vahşi kudretini hem de eşiğin koruyuculuğunu simgelerdi. Kimi zaman kurt insanı besler, kimi zaman sınar; insanın kendi doğasındaki karanlıkla yüzleşmesini sağlar. Köpek ise bu soyun, ateşin başında insanla yan yana oturan, onun tarlasını, evini, koyunlarını koruyan uysal ama tetikte varisiydi.
Önceki yazıda bu dostluğun kültürel kökenlerini, sadakat ve koruma imgelerini tartışmıştık. Ancak günümüz Türkiye’sinde bu sembol tersyüz olmuş durumda. Köpek artık dost ya da yoldaş değil; yasaların, belediye talimatlarının, siyasi nutukların hedef tahtasında. Kurt imgesinin açıktan saldıran, düşmanı boğazlayan doğrudan şiddeti yerini, köpeğin başına geçirilen hukuki tasma ve retorik zincire bırakıyor. Bu, şiddetin yeni bir biçimi: dil ve yasa birleşerek “temizleme” operasyonuna dönüşüyor.

2. Kanunla Yok Etmenin Eşiği

2024–2025 yıllarında hazırlanan yasa değişiklikleri, Türkiye’de sokak köpeklerinin geleceğini kökten değiştirecek nitelikte. Tasarının özünde, sahiplendirilemeyen veya “rehabilite edilemez” olarak raporlanan köpeklerin bir ay içinde öldürülmesinin önü açılıyor. Hükümet yetkilileri bu düzenlemeyi “kamu güvenliği” ve “sağlık” gerekçeleriyle savundu; kuduz vakaları, trafik kazaları ve “vatandaşın huzur hakkı” sıkça tekrarlandı.
Ancak bu süreçte kullanılan dil dikkat çekici: “uyutma”, “ötenazi” gibi tıbbileştirilmiş terimler, ölüm kararının sertliğini perdeleme işlevi görüyor. Hayatına dair kararın alınması, köpeği bir hak süjesi olmaktan çıkarıp “yönetmelik maddesi”ne dönüştürüyor.
Bu sadece hayvan politikasındaki bir değişiklik değil; biyopolitik bir paradigma. “Tehlike” kategorisine sokulan bir varlığın, idarenin eliyle sistematik olarak ortadan kaldırılması, bu mantığın başka gruplara da kolayca uyarlanabileceğini düşündürüyor.

3. ‘Köpek’ Hakareti ve Muhalifin Hayvanlaştırılması

Türkçe’de ‘köpek’ ve ‘it’, Osmanlı’dan günümüze uzanan hakaret mirasının kalıcı parçaları. Mahkeme kayıtlarında, edebî metinlerde, halk dilinde bu sözcükler, muhatabın onurunu kırmanın kestirme yolu oldu. ‘İt sürüsü’ gibi tamlamalar, kolektif düşman imgeleri yaratmak için idealdi.
Modern siyasetteyse bu mecaz daha işlevsel hale geldi. Muhalif siyasetçiler, gazeteciler, aktivistler “çakal” ya da “it” gibi hayvan adlarıyla yaftalanıyor. Bu yaftalar, karşı tarafı sadece aşağılamakla kalmıyor; onun “insan” statüsünü düşürerek, yapılacak hukuki veya fiili müdahaleleri kamu vicdanında meşrulaştırıyor. Hayvana indirgenen muhalif, öldürülen köpek gibi “zararsızlaştırılması” makul görülen bir varlığa dönüşüyor.

4. “Daha Kaç CHP’li Telef Olup Gidecek” Söylemi

30 Nisan 2025’te Cumhurbaşkanı Erdoğan, grup toplantısında “Bakalım cumhurbaşkanlığı hevesi yolunda daha kaç CHP’li telef olup gidecek” dedi. “Telef olmak” sözcüğü, Türkçe’de neredeyse tamamen hayvan ölümleri için kullanılır. İnsan için kullanıldığında, onun yaşamının değerini hayvan ölümüyle eşitler; hatta kimi zaman daha da önemsiz kılar.
Bu ifade, muhalefetin siyasi mücadelesini küçümsemekle kalmadı, varlık hakkını sorgulayan bir ima taşıdı. Medyada yankısı büyüktü: Destekçiler, sözün “sert siyaset” kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini savundu; eleştiriler ise dilin ölümcülleşmesini, muhalifin meşruiyetini dilden silme pratiğini öne çıkardı.

5. Şefkat Maskesi Altında Değersizleştirme: “Telef Oldular”

Hayvani mecazlar her zaman saldırı amacıyla kullanılmaz; bazen şefkat perdesi altında gelir. 6 Mayıs 1972’de idam edilen Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan, Yusuf Aslan ile 30 Mart 1972’de Kızıldere’de öldürülen Mahir Çayan ve yoldaşları, sol hafızada direniş ve yas figürleri olarak yer aldı.
Buna rağmen, bazı sözlü anlatılarda —örneğin belgesel röportajlarında— “telef oldular” gibi ifadeler duyulur. Burada niyet belki acıyı hafifletmek, yaşanan kaybı “kader”e bağlamaktır. Ama seçilen kelime, insan ölümlerini hayvan ölümleriyle aynı kategoride anarak onları dilin içinde değersizleştirir. Bu, dilin niyetten bağımsız işleyen ideolojik yönünü gösterir: bir kez dolaşıma giren mecaz, dostu anarken bile düşmanı küçümsemek için kullanılan anlam yükünü taşır.

6. Homo homini canis: Dost Değil, Hedef

“Homo homini canis” ifadesi, Latince’de hem sadakat hem tehdit çağrışımı taşır. Köpek dosttur ama aynı zamanda ısırabilir. Türkiye’nin güncel siyasetinde bu sözün anlamı tamamen negatif yöne kaymış durumda: köpek artık sadakat değil, hakaret ve yok etme imgesi.
Kurt mecazı Hobbes’çu “herkesin herkese karşı savaşını” hatırlatırken, köpek mecazı daha sinsidir; şiddeti doğrudan değil, prosedürler ve idari kararlar yoluyla uygular. Böylece, açık saldırı yerine “temizlik” adı altında sürdürülen bir yok etme pratiği normalleşir.

7. Sonuç: Dilden Hukuka, Hukuktan Şiddete

Köpek, efsanelerde kurtun evcilleşmiş çocuğu, sofrada yer bulan sadık dosttu. Bugünse köpek, hem yasa metinlerinde hem siyasi konuşmalarda hem de günlük dilde, “tehlike” ve “temizlik” kavramlarıyla birlikte anılıyor.
Hakaretlerde, mecazlarda ve kanunlarda tekrarlanan şema aynı: önce “tehlike”yi tanımla, sonra onu “insan” kategorisinden çıkar, ardından ortadan kaldırmayı meşrulaştır. Bu mantık, hayvanlar üzerinden insanlar arası ilişkilere sirayet ettiğinde, toplum kendi içindeki grupları da köpek muamelesi yaparak hedef alabilir.
Homo homini canis çağında insan, insana artık dost değil. Ona bazen meydanlarda “it” diyerek, bazen yasayla “uyutarak”, bazen de şefkat maskesi altında “telef oldu” diyerek yaklaşır. Dil, hukukun kapısını aralar; hukuk, şiddeti uygular; şiddet, hafızaya yerleşir. Ve biz, farkında olmadan, kurtların değil, köpeklerin hikâyesinde yaşamaya devam ederiz.